چرا از دماغ نوزاد شیر میاد؟ نقش رفلاکس شیر در بیرون آمدن آن از بینی
تأثیر شیردهی در وضعیت نامناسب بر بینی نوزاد ؛ ارتباط گرفتگی بینی نوزاد با خروج شیر
دیدن اینکه هنگام شیر خوردن یا چند دقیقه بعد از آن، مقداری شیر از بینی نوزاد بیرون میزند، برای بسیاری از والدین ترسناک است. اغلب اولین فکر این است که «نکند شیر وارد ریه شده باشد» یا «نکند راه تنفسش بسته شود». اما در بخش زیادی از موارد، این اتفاق به دلیل ویژگیهای طبیعی بدن نوزاد و شیوه تغذیه رخ میدهد و با چند اصلاح ساده کمتر میشود.
با این حال، همیشه هم نباید آن را کاملاً بیاهمیت دانست. گاهی تکرار زیاد، همراه شدن با علائمی مثل سرفه و خسخس، یا وجود مشکلات تغذیه و رشد میتواند نشانه یک مسئله زمینهای باشد که نیاز به بررسی دارد. در این مقاله از بخش بارداری و کودک ماگرتا، توضیح میدهم چرا شیر از بینی نوزاد میآید، چه زمانی طبیعیتر است، چه زمانی باید جدی گرفته شود، در لحظه چه کارهایی امنتر است، و چطور میشود احتمال تکرار را کاهش داد.
مسیر شیر در بدن نوزاد و دلیل «راه پیدا کردن» به بینی
وقتی نوزاد شیر میخورد، شیر از دهان به حلق میرسد و سپس به سمت مری و معده هدایت میشود. در بالای حلق، مسیر بینی هم به حلق وصل است. در بزرگسالان هم این اتصال وجود دارد، اما هماهنگی عضلات بلع و کنترل راههای هوایی کاملتر است و معمولاً اجازه نمیدهد مایع به سمت بینی برگردد.
در نوزادان، چند عامل باعث میشود گاهی شیر «راه جایگزین» پیدا کند. یکی کوتاه بودن مسیرها و نزدیک بودن حفرههاست. دیگری نابالغ بودن هماهنگی مکیدن، بلع و نفس کشیدن است. نوزاد باید همزمان سه کار را هماهنگ انجام دهد و طبیعی است که گاهی بخشی از شیر به جای پایین رفتن، به عقب حلق برگردد و از بینی خارج شود. به این حالت معمولاً «پسزدن یا برگشت شیر از بینی» گفته میشود و همیشه به معنای خفگی نیست.
تفاوت خروج شیر از بینی با خفگی و آسپیراسیون
این دو مفهوم خیلی با هم اشتباه گرفته میشوند. خروج شیر از بینی یعنی شیر به سمت حفرههای بینی آمده و از همان مسیر بیرون زده است. آسپیراسیون یعنی مایع وارد راه هوایی و ریه شود. ممکن است در بعضی شرایط، هر دو همزمان رخ دهند، اما یکی بودنشان قطعی نیست.
سرنخ مهم این است که اگر نوزاد فقط کمی شیر از بینیاش بیرون میآید، رنگ صورتش طبیعی میماند، نفس کشیدن عادی است، و بعد از چند لحظه آرام میشود و میتواند ادامه دهد، معمولاً بیشتر با برگشت بینی سروکار داریم. اما اگر هنگام شیر خوردن یا بعد از آن سرفههای مکرر، قطع و وصل شدن تنفس، رنگپریدگی یا کبودی، صدای خِسخِس یا صدای «خیس و قلقل» در تنفس ایجاد شود، باید احتمال ورود شیر به راه هوایی را جدیتر گرفت.
دلایل اصلی خروج شیر از بینی نوزاد
شل بودن دریچه معده (رفلاکس): مهمترین و شایعترین دلیل این مشکل، شل بودن عضله اسفنکتر بین مری و معده است. این عضله در نوزادان هنوز به طور کامل رشد نکرده و نمیتواند به خوبی محتویات معده را نگه دارد. در نتیجه، پس از شیر خوردن، شیر به همراه اسید معده به سمت بالا (مری و حتی بینی) برمیگردد.
بلعیدن هوا همراه با شیر: وقتی نوزاد شیر میخورد، ممکن است مقداری هوا نیز بلع کند. این هوا در معده جمع شده و باعث بیقراری و فشار میشود. برای خروج این هوا، شیر نیز همراه آن از دهان و بینی خارج میشود.
پر خوری یا شیر خوردن سریع: اگر نوزاد بیش از حد گرسنه باشد یا شیر با فشار بالا جاری شود، ممکن است سریع و زیاد شیر بخورد. این موضوع باعث ناهماهنگی در بلع و بازگشت شیر میشود.
ناقص بودن کنترل رفلکسهای بدن: سیستم عصبی نوزادان هنوز در حال رشد است و کنترل کامل بر روی رفلکسهای بدنی مانند بلع و تنفس ندارند. این موضوع میتواند باعث بازگشت شیر شود.
علتهای دیگر و معمولاً بیخطر
یکی از شایعترین علتها، سرعت زیاد جریان شیر است. اگر شیر از شیشه با سرشیشه نامناسب خیلی تند وارد دهان شود، یا اگر رفلکس رهاسازی شیر در مادر شدید باشد، نوزاد فرصت کافی برای هماهنگی بلع ندارد و بخشی از شیر به عقب برمیگردد. این وضعیت در هفتههای اول بیشتر دیده میشود، چون مهارت تغذیه هنوز در حال شکلگیری است.
پرخوری یا تغذیه با حجم زیاد هم میتواند نقش داشته باشد. معده نوزاد کوچک است و اگر سریع و زیاد پر شود، برگشت به بالا آسانتر میشود. گاهی هم هوای زیادی همراه شیر وارد معده میشود و آروغگیری ناقص، فشار داخلی را بالا میبرد و برگشت را تشدید میکند.
عامل رایج دیگر، دراز کشیدن کامل هنگام شیردهی یا بلافاصله بعد از آن است. وقتی نوزاد کاملاً خوابیده است، برگشت شیر به حلق راحتتر رخ میدهد و اگر هم برگشت اتفاق بیفتد، احتمال اینکه به سمت بینی برود بیشتر میشود. به همین دلیل، تنظیم وضعیت بدن یکی از مؤثرترین اصلاحهاست.
رفلاکس شیر در نوزادان و نقش آن در خروج از بینی
رفلاکس در نوزادان بسیار شایع است. علت اصلی این است که دریچه بین مری و معده هنوز کاملاً بالغ و محکم نیست و با پر شدن معده، محتویات آسانتر به بالا برمیگردد. بسیاری از نوزادان در ماههای اول زندگی تف میکنند یا شیر را بالا میآورند و این حالت با رشد دستگاه گوارش معمولاً کمتر میشود.
گاهی رفلاکس به جای اینکه فقط از دهان خارج شود، در مسیر بالا آمدن به حلق میرسد و چون بینی و حلق به هم متصلاند، مقداری شیر از بینی بیرون میآید. اگر نوزاد در کل حال عمومی خوب دارد، وزنگیری مناسب است و فقط گاهی این اتفاق میافتد، معمولاً با رفلاکس فیزیولوژیک روبهرو هستیم. اما اگر رفلاکس شدید باشد و باعث بیقراری زیاد، امتناع از شیر، کاهش وزنگیری یا عفونتهای مکرر تنفسی شود، میتواند وارد محدوده مشکلساز شود و نیاز به بررسی دارد.
چه کارهایی میتوان انجام داد؟ (راهکارهای عملی)
برای کاهش این مشکل، میتوانید اقدامات زیر را انجام دهید:
| راهکار | توضیحات |
|---|---|
| تغییر وضعیت در هنگام شیر خوردن | نوزاد را همیشه در حالت نیمهنشسته نگه دارید و بعد از شیر خوردن حداقل ۱۵ تا ۳۰ دقیقه او را عمودی در آغوش بگیرید. |
| کنترل سرعت و حجم شیر | اگر از شیشه استفاده میکنید، مطمئن شوید سرعت شیر مناسب است (سوراخ پستانک نه خیلی بزرگ و نه خیلی کوچک). در شیر مادر، به محض احساس اینکه جریان شیر شدید است، نوزاد را برای چند لحظه جدا کنید. |
| تغذیه با حجم کمتر و دفعات بیشتر | به جای اینکه نوزاد را یک بار زیاد شیر دهید، مقادیر کمتر را در دفعات بیشتر به او بدهید. |
| بعد از شیر خوردن بغل کنید و آرام کنید | پس از هر وعده غذایی، نوزاد را آرام بغل کنید و از فعالیتهای شدید یا تکان دادن او خودداری کنید. |
| به موقع شیر دهید | اجازه ندهید نوزاد خیلی گرسنه شود، زیرا گرسنگی شدید باعث شیر خوردن تند و هوا بلعیدن میشود. |
مسائل ساختاری دهان و بینی که میتوانند باعث تکرار شوند
در بعضی نوزادان، ارتباط دهان و بینی به دلیل مسائل ساختاری بیشتر از حالت معمول است. یکی از مهمترین نمونهها شکاف کام یا شکافهای پنهانتر کام است. در این حالت، مسیر بین دهان و بینی «بازتر» است و هنگام مکیدن، شیر راحتتر به بینی راه پیدا میکند. والدین معمولاً متوجه میشوند که خروج شیر از بینی زیاد و مکرر است و با تغییرات ساده خیلی کم نمیشود.
گاهی هم مشکلات دیگری در ناحیه حلق و کام یا هماهنگی عصبی عضلات بلع وجود دارد که میتواند باعث برگشت به بینی یا مشکل در تغذیه شود. این موارد نسبت به رفلاکس ساده کمتر شایعاند، اما اگر نوزاد سخت شیر میخورد، زود خسته میشود، وزنگیری ضعیف دارد یا علائم تنفسی همراه است، بهتر است ارزیابی دقیقتر انجام شود.
زمانی که خروج شیر از بینی بیشتر دیده میشود
این اتفاق معمولاً در چند موقعیت تکرار میشود. یکی زمانهایی است که نوزاد خیلی گرسنه است و با عجله و شدت مک میزند. دیگری وقتی است که شیر خیلی تند میآید و نوزاد فرصت مکث و بلع ندارد. موقعیت بعدی وقتی است که نوزاد خوابآلود است و هماهنگی عضلاتش کمتر میشود، یا وقتی که در میانه تغذیه گریه میکند و هوا میبلعد.
همچنین اگر نوزاد سرماخورده باشد و بینی گرفته باشد، ممکن است با دهان بیشتر نفس بکشد و هماهنگی مکیدن و نفس کشیدن به هم بخورد. در این حالت خروج شیر از بینی میتواند بیشتر شود، چون هم مکیدن منقطع میشود و هم نوزاد زودتر دچار آشفتگی تنفسی میشود.
در لحظه چه کار کنیم تا امنتر باشد
اگر شیر از بینی نوزاد بیرون زد، اولین هدف این است که تنفس راحت بماند. نوزاد را آرام نگه دارید و او را در وضعیت نسبتاً عمودی قرار دهید، یعنی سر و بالاتنه بالاتر از شکم باشد. این وضعیت کمک میکند شیر با نیروی جاذبه به سمت پایین برگردد و مسیر حلق کمتر درگیر بماند.
اگر سرفه میکند، معمولاً سرفه یک مکانیسم محافظتی است و بدن تلاش میکند مسیر را پاک کند. در این حالت، عجله برای ادامه دادن شیردهی درست نیست. چند لحظه مکث کنید، اجازه دهید نوزاد نفسش را تنظیم کند و سپس اگر آرام شد، ادامه دهید.
اگر شیر اطراف سوراخهای بینی مانده، میتوانید با یک پارچه نرم و تمیز سطح بینی را پاک کنید. اگر به نظر میرسد ترشحات در بینی گیر کرده و نفس کشیدن را سخت کرده، استفاده ملایم از وسیله مکش بینی میتواند کمک کند، اما زیادهروی در مکش ممکن است مخاط بینی را تحریک کند. مهمتر از همه این است که نوزاد را روی پشت نخوابانید در حالی که هنوز در حال سرفه یا تهوع است، بهتر است چند دقیقه در وضعیت نیمهعمودی بماند.
اصلاحهای ساده برای کاهش تکرار
یکی از مؤثرترین کارها تنظیم وضعیت تغذیه است. بهتر است هنگام شیردهی، نوزاد کاملاً خوابیده نباشد و سر و تنه کمی بالاتر قرار بگیرد. در تغذیه با شیشه، زاویه شیشه باید طوری باشد که سرشیشه همیشه پر از شیر باشد تا هوا کمتر وارد شود، اما جریان هم نباید آنقدر سریع باشد که نوزاد جا بماند.
اگر با شیشه شیر میدهید، انتخاب سرشیشه با جریان کندتر میتواند تفاوت بزرگی ایجاد کند، مخصوصاً برای نوزادان کوچکتر یا نوزادانی که عجولانه میمکند. اگر شیر مادر خیلی تند رها میشود، مکثهای کوتاه، تغییر وضعیت، یا شروع شیردهی با زمانی که جریان شدیدتر میشود میتواند کمک کند. هدف این است که نوزاد بتواند ریتم «مک، مکث، بلع، نفس» را حفظ کند.
کم کردن حجم هر وعده و بیشتر کردن تعداد وعدهها هم برای بعضی نوزادان مفید است، چون فشار معده کمتر میشود و رفلاکس کاهش مییابد. آروغگیری در میانه تغذیه و بعد از آن هم مهم است، چون هوای trapped شده میتواند برگشت را تشدید کند. بعد از شیر خوردن هم بهتر است نوزاد را مدتی در وضعیت نیمهعمودی نگه دارید تا محتویات معده کمتر به بالا برگردد.
نشانههایی که نیاز به بررسی پزشکی دارند
اگر خروج شیر از بینی گهگاه و کوتاه است و نوزاد حال عمومی خوبی دارد، معمولاً با اصلاحها بهتر میشود. اما اگر این اتفاق تقریباً در هر وعده رخ میدهد، یا شدت آن زیاد است، یا همراه با سرفه و خفگی مکرر است، بهتر است پیگیری کنید.
علائمی مثل وزنگیری ضعیف، امتناع از شیر، طولانی شدن بیش از حد زمان تغذیه، خستگی زودهنگام، خسخس، صدای خیس بعد از شیر خوردن، یا عفونتهای تنفسی تکراری میتواند نشانه این باشد که تغذیه ایمن نیست یا رفلاکس مشکلساز شده است. همچنین اگر هنگام شیر خوردن رنگ لبها یا صورت به سمت کبودی برود، یا نوزاد نفسش قطع و وصل شود، باید سریعتر ارزیابی شود.
در نوزادانی که از ابتدا مشکل تغذیه دارند یا خروج شیر از بینی از روزهای اول بسیار واضح است، ارزیابی از نظر مشکلات کام هم اهمیت دارد، چون بعضی انواع شکاف کام ممکن است در نگاه اولیه واضح نباشد و بعدها با علائم تغذیه خودش را نشان دهد.
تفاوت شرایط در نوزادان نارس یا دارای مشکلات زمینهای
نوزادان نارس معمولاً هماهنگی مکیدن و بلعشان دیرتر کامل میشود. به همین دلیل احتمال برگشت شیر، ورود به حلق و حتی خروج از بینی در آنها میتواند بیشتر باشد. در این گروه، سرعت جریان شیر و تکنیک تغذیه اهمیت بیشتری دارد و گاهی نیاز به راهنمایی تخصصی تغذیه نوزاد دیده میشود.
همچنین نوزادانی که مشکلات عصبی عضلانی یا بیماریهای ریوی زمینهای دارند ممکن است بیشتر در معرض مشکل بلع و آسپیراسیون باشند. اگر نوزاد در این گروهها قرار میگیرد، بهتر است هر علامت مرتبط با تغذیه و تنفس با حساسیت بیشتری دنبال شود.
جمعبندی کاربردی برای والدین
در بیشتر نوزادان، آمدن شیر از بینی نتیجه ترکیب سه چیز است: نابالغ بودن هماهنگی بلع، رفلاکس شایع نوزادی، و سرعت یا وضعیت نامناسب تغذیه. معمولاً با اصلاح جریان شیر، نگه داشتن نوزاد در وضعیت مناسب و آروغگیری بهتر، میزان آن کمتر میشود.
اما اگر علائم تنفسی، تغذیه سخت، یا مشکل رشد وجود دارد، بهتر است مسئله را به «یک اتفاق طبیعی» تقلیل ندهید. بررسی دقیقتر میتواند هم خیال شما را راحت کند و هم اگر مشکلی وجود دارد، زودتر و ایمنتر مدیریت شود.
نکته پایانی
خروج شیر از بینی نوزاد معمولاً تا ۴ تا ۶ ماهگی و با تکمیل رشد سیستم گوارشی و عضلانی کودک بهبود مییابد. این موضوع برای بسیاری از والدین نگرانکننده است، اما به یاد داشته باشید که یک پدیده شایع و در اکثر موارد موقتی است. با رعایت نکات بالا میتوانید به کاهش آن کمک کنید.
پرسشهای متداول
آمدن شیر از بینی نوزاد طبیعی است؟
در بسیاری از نوزادان به صورت گهگاه طبیعی است و معمولاً با رشد و اصلاح وضعیت تغذیه کمتر میشود.
وقتی شیر از بینی نوزاد آمد چه کار کنم؟
نوزاد را نیمهعمودی نگه دارید، چند لحظه تغذیه را متوقف کنید تا تنفس آرام شود، سپس در صورت آرام شدن ادامه دهید.
چه زمانی این وضعیت خطرناک میشود؟
وقتی با سرفه و خفگی مکرر، کبودی، قطع تنفس، صدای خیس تنفس یا عفونتهای تنفسی تکراری همراه باشد.
آیا ممکن است نشانه شکاف کام باشد؟
بله، بهخصوص اگر خروج شیر از بینی زیاد و مکرر باشد و با سختی در شیر خوردن یا وزنگیری ضعیف همراه شود.
برای کم شدن تکرار چه تغییراتی مفید است؟
تغذیه در حالت نیمهنشسته، سرشیشه با جریان کندتر، آروغگیری در میانه و بعد از تغذیه، و کم کردن حجم هر وعده میتواند کمک کند.
نتیجهگیری
خروج شیر از بینی نوزاد در بیشتر موارد به رفلاکس و ناهماهنگی طبیعی مکیدن و بلع در ماههای اول زندگی مربوط است. این اتفاق معمولاً با تغییرات ساده مثل اصلاح وضعیت شیردهی، کند کردن جریان شیر، آروغگیری بهتر و نگه داشتن نوزاد در حالت نیمهعمودی بعد از تغذیه کاهش پیدا میکند.
با این حال، اگر خروج شیر از بینی مکرر و شدید باشد یا با علائم تنفسی، اختلال در تغذیه یا رشد همراه شود، باید به بررسیهای پزشکی فکر کرد تا احتمال مشکلاتی مثل رفلاکس مشکلساز، آسپیراسیون یا مسائل ساختاری مثل شکاف کام از قلم نیفتد.
به اشتراک گذاری نظرات شما
در نوزاد شما این اتفاق بیشتر هنگام شیر مادر رخ میدهد یا شیشه شیر؟
با تغییر وضعیت تغذیه یا تعویض سرشیشه، میزان خروج شیر از بینی کمتر شده یا همچنان تکرار میشود؟
