جرمگیری دندان وقتی واقعاً اثرگذار است که بدانیم «جرم» دقیقاً چیست و چرا با مسواک معمولی همیشه از بین نمیرود. خیلیها هر لکه زرد یا تیرگی را جرم تصور میکنند، در حالی که بخشی از تغییر رنگها فقط رنگدانههای چای، قهوه و سیگار است و بخش دیگر، جرم سختشدهای است که به آن تارتار هم گفته میشود.
در این مقاله از بخش سلامت ماگرتا، بهترین راه جرمگیری، ترکیبی از جرمگیری حرفهای نزد دندانپزشک و یک برنامه خانگی درست برای جلوگیری از برگشت جرم است. اگر فقط جرم را برداریم ولی علت تشکیلش را اصلاح نکنیم، خیلی زود دوباره برمیگردد.
جرم دندان دقیقاً چیست و چرا تشکیل میشود
روی سطح دندانها همیشه یک لایه نرم و چسبنده از باکتریها و مواد غذایی به نام پلاک تشکیل میشود. اگر پلاک بهصورت منظم و درست پاک نشود، بهمرور با مواد معدنی بزاق سفت میشود و تبدیل به رسوب سختی به نام جرم یا تارتار میگردد. جرم معمولاً در نواحی نزدیک لثه و پشت دندانهای جلویی پایین بیشتر دیده میشود، چون مجرای غدد بزاقی در آن ناحیه فعالتر است و مواد معدنی راحتتر رسوب میکنند.
جرم فقط یک لکه زرد یا قهوهای نیست. سطح جرم زبر است و مثل آهنربا پلاک و رنگدانههای غذایی را بیشتر نگه میدارد، بنابراین چرخه بدتر میشود. نتیجه معمولاً التهاب لثه، خونریزی هنگام مسواک یا نخ، بوی بد دهان و در مراحل پیشرفتهتر درگیری استخوان اطراف دندان است.
بهترین راه جرمگیری دندان چه معنا دارد
بهترین راه جرمگیری یعنی روشی که هم جرم و پلاک را کامل و ایمن بردارد، هم به لثه و مینای دندان آسیب نزند، هم اگر مشکل عمقیتری مثل التهاب شدید یا پاکت لثهای وجود دارد آن را تشخیص دهد و درمان را کامل کند. این هدف معمولاً با یک جلسه سطحی برای افراد سالم یا با یک برنامه چندجلسهای برای افرادی که بیماری لثه دارند به دست میآید.
نکته کلیدی این است که «جرمگیری» درمان ریشهای تشکیل جرم نیست. جرمگیری رسوب موجود را برمیدارد، اما اگر عادتهای روزانه اصلاح نشود، جرم دوباره برمیگردد. پس بهترین راه، دو بخش دارد: درمان حرفهای و نگهداری خانگی.
مقایسه روشهای جرمگیری دندان
| روش | توضیحات | مزایا | معایب | مناسب برای |
|---|---|---|---|---|
| جرمگیری حرفهای (در مطب) | استفاده از ابزارهای اولتراسونیک (سونیک)، دستی و پولیش برای حذف جرم و پلاک. | بسیار مؤثر، کامل و ایمن؛ بهبود سلامت لثه و بوی بد دهان. | هزینهبر؛ ممکن است نیاز به تکرار داشته باشد. | همه افراد، به خصوص هر ۶ ماه تا ۱ سال. |
| استفاده از جوش شیرین و لیمو | مخلوط جوش شیرین با چند قطره لیمو و مسواک زدن. | ارزانقیمت و در دسترس. | بسیار ساینده؛ آسیب به مینای دندان و حساسیت؛ اثربخشی کم. | توصیه نمیشود. |
| استفاده از سرکه سفید | غرغره یا مسواک کردن با سرکه رقیق شده. | ضدباکتری قوی. | اسیدی و ساینده؛ آسیب جدی به مینای دندان در بلندمدت. | توصیه نمیشود. |
| خمیردندانهای زغالی | استفاده از خمیردندانهای حاوی ذرات زغال فعال. | ممکن است برخی لکههای سطحی را کاهش دهد. | اثری بر جرم سفت ندارد؛ میتواند ساینده باشد. | به عنوان تمیزکننده روزانه، نه جایگزین جرمگیری. |
| چوب مسواک (سواک) | استفاده مداوم از چوب مسواک برای تمیز کردن دندانها. | سنتی، در دسترس و خواص ضدباکتریایی. | برای جرمهای سنگین و قدیمی کافی نیست. | مکمل بهداشت روزانه. |
چه زمانی باید جرمگیری کرد
زمان دقیق برای همه یکسان نیست، اما چند معیار ساده کمک میکند تصمیم درست بگیرید. اگر خونریزی لثه هنگام مسواک زدن یا نخ دندان دارید، اگر بوی بد دهان شما با مسواک معمولی برطرف نمیشود، اگر اطراف دندانها رسوب زرد یا قهوهای میبینید، یا اگر بین دندان و لثه احساس زبری میکنید، احتمالاً زمان بررسی و جرمگیری رسیده است.
برای خیلی از افراد، معاینه و پاکسازی دورهای هر شش ماه تا یک سال کافی است. اما اگر سیگار میکشید، دیابت دارید، سابقه بیماری لثه دارید، ارتودنسی دارید، یا خیلی سریع جرم میگیرید، ممکن است نیاز شما به فواصل کوتاهتر باشد. تصمیم نهایی باید بر اساس معاینه لثه، مقدار جرم و وضعیت استخوان و دندانها گرفته شود.
بهترین راه: جرمگیری حرفهای دندان
جرمگیری حرفهای که توسط دندانپزشک انجام میشود، تنها روش قطعی و امن برای حذف کامل جرمهای دندانی است. این فرآیند معمولاً شامل معاینه اولیه برای بررسی وضعیت دندانها و لثهها، استفاده از دستگاههای اولتراسونیک برای شکستن و جدا کردن جرمهای بزرگ و سفت، پاکسازی دستی باقیمانده جرمها به ویژه در فضاهای بین دندانی و زیر لثه، و در پایان پولیش سطوح دندان با خمیر مخصوص برای از بین بردن لکههای سطحی و صاف و درخشان شدن دندانها است. این مراحل به تجمع مجدد پلاک نیز کمک میکنند.
هزینه جرمگیری دندان
هزینه این خدمت بسته به شهر، کلینیک، میزان جرم و نیاز به پولیش، متغیر است. بر اساس اطلاعات سال ۱۴۰۴:
| خدمت | محدوده قیمت (تومان) |
|---|---|
| جرمگیری یک فک | از ۱,۵۰۰,۰۰۰ |
| جرمگیری دو فک | از ۳,۰۰۰,۰۰۰ |
| جرمگیری با ایرفلو (Air-Flow) | از ۱,۷۰۰,۰۰۰ |
| پولیش (بروساژ) یک فک | ۵۰۰,۰۰۰ |
| پولیش (بروساژ) دو فک | ۱,۰۰۰,۰۰۰ |
جرمگیری حرفهای در مطب چگونه انجام میشود
جرمگیری حرفهای معمولاً با دو ابزار انجام میشود. یک ابزار دستی که برای برداشتن رسوبهای چسبیده استفاده میشود و یک دستگاه اولتراسونیک که با لرزش و آب، جرم را خرد و جدا میکند. دندانپزشک یا بهداشتکار دهان ابتدا جرمهای قابل مشاهده را برمیدارد، سپس نواحی نزدیک خط لثه و بین دندانها را پاکسازی میکند.
بعد از برداشتن جرم، معمولاً پولیش انجام میشود تا سطح دندان صافتر شود. صاف شدن سطح دندان مهم است چون سطح صافتر، پلاک را کمتر نگه میدارد و تمیزکردن روزانه را آسانتر میکند. گاهی هم برای لکههای سطحی ناشی از چای، قهوه و سیگار از روشهای تکمیلی مثل پولیش تخصصی استفاده میشود.
اگر دندانپزشک تشخیص دهد جرم زیر لثه و داخل پاکت لثهای وجود دارد، ممکن است درمان عمیقتر لازم باشد که معمولاً به آن جرمگیری زیرلثهای و روت پلنینگ گفته میشود. در این حالت، هدف فقط برداشتن جرم نیست، بلکه صاف کردن ریشه و کاهش التهاب است تا لثه فرصت ترمیم پیدا کند. این کار در بعضی افراد با بیحسی موضعی انجام میشود و ممکن است چند جلسه طول بکشد.
راهکارهای خانگی (برای پیشگیری و کنترل)
روشهای خانگی هرگز جایگزین جرمگیری حرفهای نمیشوند، اما میتوانند به کاهش سرعت تشکیل جرم و بهبود بهداشت دهان کمک کنند:
- مسواک زدن اصولی: حداقل دو بار در روز با خمیردندان حاوی فلوراید.
- استفاده روزانه از نخ دندان: برای پاک کردن فضای بین دندانها که مسواک به آنها نمیرسد.
- دهانشویههای ضدعفونی کننده: میتوانند به کنترل باکتریها کمک کنند.
- کاهش مصرف مواد قندی و نشاستهای: این مواد مواد اصلی تشکیلدهنده پلاک هستند.
- استفاده از چوب مسواک (سواک): به عنوان یک مکمل عالی برای بهداشت روزانه.
هشدار مهم: از استفاده مستقیم و مکرر مواد ساینده و اسیدی مانند جوش شیرین، لیمو و سرکه روی دندانها خودداری کنید. این مواد در بلندمدت باعث فرسایش و آسیب دائمی به مینای دندان و افزایش حساسیت میشوند.
جرمگیری درد دارد یا به مینای دندان آسیب میزند
در اغلب افراد جرمگیری معمولی درد قابل توجهی ندارد و بیشتر شبیه فشار یا صدای دستگاه است. اگر لثه ملتهب باشد، یا جرم زیاد و زیر لثه باشد، ممکن است حساسیت و ناراحتی بیشتر شود که در این شرایط بیحسی موضعی میتواند تجربه را راحتتر کند.
از نظر آسیب به مینای دندان، جرمگیری اصولی به مینای سالم آسیب نمیزند. برعکس، رسوب جرم و التهاب لثه است که در طول زمان زمینه آسیب جدیتر را ایجاد میکند. خیلی وقتها بعد از جرمگیری افراد میگویند دندانها «لاغر» یا «فاصلهدار» شده است، در حالی که معمولاً جرمهای ضخیم بین دندانها برداشته شده و شکل واقعی دندانها نمایان شده است.
چرا بعد از جرمگیری دندانها حساس میشوند
حساسیت بعد از جرمگیری معمولاً موقتی است و چند علت رایج دارد. یکی اینکه با برداشتن جرم، سطح واقعی دندان و نواحی نزدیک لثه بیشتر در تماس با محیط قرار میگیرد. علت دیگر این است که اگر لثه ملتهب بوده، بعد از کاهش التهاب ممکن است کمی جمع شود و ناحیه گردن دندان حساستر به سرما و گرما احساس شود.
برای مدیریت این حساسیت، معمولاً استفاده از خمیر دندان مخصوص دندانهای حساس، پرهیز از نوشیدنیهای خیلی سرد و خیلی گرم در چند روز اول، و مسواک زدن ملایم با مسواک نرم کمککننده است. اگر حساسیت شدید بود یا بیشتر از یکی دو هفته ادامه داشت، باید دوباره معاینه شوید تا علتهایی مثل پوسیدگی گردن دندان یا ترک مینای دندان بررسی شود.
مراقبتهای مهم بعد از جرمگیری
بعد از جرمگیری، لثهها ممکن است یکی دو روز کمی تحریکپذیر باشند. در این مدت مسواک زدن باید ادامه پیدا کند، اما با فشار کمتر و با مسواک نرم. تمیز نکردن به بهانه حساسیت، معمولاً مشکل را بدتر میکند چون پلاک سریعتر برمیگردد.
در ۲۴ تا ۴۸ ساعت اول، بهتر است مصرف رنگزاها مثل چای پررنگ، قهوه غلیظ و دخانیات را کمتر کنید تا لکهپذیری کمتر شود، مخصوصاً اگر پولیش انجام شده باشد. اگر دندانپزشک دهانشویه خاصی تجویز کرده، دقیقاً طبق دستور استفاده کنید و از مصرف خودسرانه دهانشویههای قوی برای مدت طولانی پرهیز کنید.
بهترین روشهای خانگی برای جلوگیری از تشکیل جرم
برای جلوگیری از جرم، هدف اصلی این است که پلاک قبل از سفت شدن پاک شود. مهمترین کار، مسواک زدن درست و کامل است، نه فقط زیاد مسواک زدن. مسواک باید به خط لثه نزدیک باشد و با حرکات ملایم و کنترلشده، سطح بیرونی، داخلی و سطح جونده دندانها را تمیز کند. برای خیلیها مسواک زدن کوتاه و عجولانه، دلیل اصلی برگشت سریع جرم است.
نخ دندان یا ابزارهای بیندندانی نقش حیاتی دارند، چون جرم و التهاب معمولاً از بین دندانها شروع میشود. اگر فضای بین دندانها بازتر است یا لثه عقبنشینی دارد، برس بیندندانی میتواند مؤثرتر از نخ باشد. اگر ارتودنسی دارید، ابزارهای مخصوص تمیزکردن اطراف براکتها ضروری است.
برای بعضی افراد، استفاده از مسواک برقی با فشار کنترلشده میتواند کیفیت تمیزکاری را بالا ببرد، بهخصوص اگر در تکنیک مسواک دستی ضعف وجود دارد. با این حال، مسواک برقی هم جای نخ دندان را نمیگیرد و باید مکمل باشد.
کارهایی که برای جرمگیری در خانه نباید انجام داد
یکی از بدترین کارها، تلاش برای کندن جرم با ابزارهای نوکتیز، وسایل فلزی یا ابزارهای غیرحرفهای است. این کار میتواند باعث خراش مینای دندان، آسیب لثه، عفونت و حتی لق شدن دندان در افراد دارای بیماری لثه شود.
همچنین ترکیبات ساینده و استفاده مداوم از مواد خیلی زبر برای سفید کردن یا «جرمگیری فوری» میتواند به مرور سطح دندان را خشنتر کند و لکهپذیری و حساسیت را بالا ببرد. هر روش خانگی که به شما حس «سایش شدید» بدهد، احتمالاً در بلندمدت به نفع دندان نیست.
چه کسانی به جرمگیری دقیقتر و درمان لثه نیاز دارند
اگر لثهها متورم و قرمز هستند، خونریزی زیاد دارید، بوی بد دهان پایدار دارید، دندانها لق شدهاند، یا بین دندان و لثه فاصله ایجاد شده، احتمال دارد فقط جرمگیری سطحی کافی نباشد و باید درمان لثه جدیتر بررسی شود. در این شرایط ممکن است نیاز به جرمگیری زیر لثه، بررسی پاکت لثهای، تصویربرداری و برنامه نگهداری دقیقتری باشد.
همچنین اگر بیماریهایی مثل دیابت دارید یا داروهایی مصرف میکنید که روی لثه اثر میگذارند، کنترل لثه اهمیت بیشتری پیدا میکند و باید زمانبندی و نوع درمان با حساسیت بیشتری تعیین شود.
جمع بندی نهایی
بهترین، امنترین و مؤثرترین راه برای جرمگیری دندان، مراجعه منظم به دندانپزشک و انجام اسکیلینگ حرفهای است. روشهای خانگی تنها میتوانند به عنوان مکمل برای پیشگیری باشند و نباید جایگزین اصلی در نظر گرفته شوند.
پرسشهای متداول
بهترین زمان برای جرمگیری دندان چه موقع است؟
وقتی خونریزی لثه، بوی بد دهان پایدار، زبری کنار لثه یا رسوب قابل مشاهده دارید بهتر است معاینه شوید، برای بسیاری از افراد پاکسازی دورهای هر شش ماه تا یک سال کافی است.
جرمگیری به مینای دندان آسیب میزند؟
اگر اصولی انجام شود، نه. جرمگیری رسوب سخت را برمیدارد و معمولاً به مینای سالم آسیب نمیزند، نگرانی اصلی زمانی است که ابزار غیراستاندارد یا روشهای خانگی خشن استفاده شود.
حساسیت بعد از جرمگیری طبیعی است؟
در بسیاری از افراد بله و معمولاً موقتی است. با خمیر دندان ضدحساسیت و پرهیز از سرد و گرم شدید بهتر میشود، اگر طولانی شد باید بررسی شوید.
آیا میتوان جرم دندان را در خانه کامل از بین برد؟
پلاک نرم را میتوان با مسواک و نخ کنترل کرد، اما جرم سخت معمولاً با روش خانگی ایمن و کامل برداشته نمیشود و بهتر است در مطب انجام شود.
جرمگیری برای لثههای ملتهب خطر دارد؟
خیر، در بیشتر موارد ضروری است. پاکسازی حرفهای معمولاً التهاب را کم میکند، اما ممکن است به درمان عمیقتر و برنامه پیگیری نیاز باشد.
نتیجهگیری
بهترین راه جرمگیری دندان، انجام پاکسازی حرفهای متناسب با وضعیت لثه و رسوب، همراه با مراقبت خانگی دقیق و منظم است. جرمگیری اصولی نه تنها به دندان آسیب نمیزند، بلکه با کاهش التهاب و حذف رسوب، از پوسیدگی، بوی بد دهان و پیشرفت بیماری لثه جلوگیری میکند.
به اشتراکگذاری نظرات شما
اگر تجربه جرمگیری داشتهاید، چه چیزی برایتان مهمتر بوده است، کاهش خونریزی لثه، رفع بوی دهان یا کم شدن لکهها؟ تجربه و نکتههای شما میتواند به دیگران کمک کند با دید واقعبینانهتر و انتخابهای درستتر سراغ مراقبت دندان بروند.
