خوندماغ یا خونریزی بینی یکی از اتفاقهای رایج است که ممکن است از یک خشکی ساده در هوای سرد شروع شود و در چند دقیقه هم تمام شود، اما همان چند دقیقه میتواند اضطراب زیادی ایجاد کند، مخصوصاً وقتی خون ناگهانی و بدون هشدار میآید.
واقعیت این است که خوندماغ یک «علامت» است، نه یک تشخیص. یعنی باید علتش را در شرایط، عادتها، محیط، داروها و گاهی بیماریهای زمینهای جستوجو کرد. در این مقاله از بخش سلامت ماگرتا، توضیح میدهم چرا از بینی خون میآید، چه زمانی موضوع معمولی است، چه زمانی باید جدی گرفته شود، چگونه درست خونریزی را متوقف کنید و چطور احتمال تکرار را کمتر کنید.
سازوکار خوندماغ و دلیل رایج بودن آن
داخل بینی شبکهای از رگهای خونی ظریف وجود دارد که برای گرم و مرطوب کردن هوای تنفسی طراحی شدهاند. همین ویژگی که برای بدن مفید است، یک نقطه ضعف هم ایجاد میکند: این رگها نزدیک سطح قرار دارند و با خشکی، التهاب، ضربههای کوچک یا دستکاری، راحتتر پاره میشوند.
در بسیاری از افراد، خونریزی از قسمت جلویی بینی رخ میدهد و معمولاً با فشار مستقیم و مراقبت ساده متوقف میشود. نوع دیگری از خوندماغ میتواند از بخشهای عقبتر و عمیقتر باشد که کمتر شایع است، اما معمولاً شدیدتر است و بیشتر در سنین بالاتر یا در شرایطی مثل مصرف داروهای رقیقکننده خون دیده میشود. تفاوت این دو نوع برای این مهم است که بدانید چه زمانی مراقبت خانگی کافی است و چه زمانی باید سریعتر به مراکز درمانی مراجعه کرد.
علتهای شایع خوندماغ در زندگی روزمره
خشکی هوا یکی از مهمترین علتهاست. در زمستان، هوای سرد و خشک بیرون و گرمایش داخل خانه میتواند مخاط بینی را خشک کند و ترکهای ریز ایجاد کند. این ترکها با یک فین کردن، عطسه یا حتی خاراندن ساده، خونریزی میدهند. همین موضوع در محیطهای خیلی خشک، در پروازهای طولانی یا در افرادی که زیاد زیر کولر یا بخاری قرار میگیرند هم دیده میشود.
دستکاری بینی، کندن پوستهها و فشار آوردن به دیواره داخلی بینی هم علت بسیار رایجی است، مخصوصاً در کودکان. گاهی هم کودک یا بزرگسال متوجه نیست که هنگام خارش یا اضطراب، ناخودآگاه به داخل بینی فشار میآورد و همین باعث پارگی رگهای ظریف میشود.
سرماخوردگی، آلرژی و سینوزیت میتوانند با التهاب مخاط، افزایش عطسه و فین کردن مکرر، احتمال خوندماغ را بالا ببرند. وقتی بینی ملتهب است، رگها شکنندهتر میشوند و با کوچکترین تحریک خونریزی میدهند. در این وضعیت حتی استفاده نادرست از اسپریهای بینی هم میتواند مخاط را حساستر کند، بهخصوص اگر مصرف اسپریها طولانی یا بیش از مقدار توصیهشده باشد.
آسیب و ضربه هم میتواند خوندماغ ایجاد کند، از ضربه مستقیم به بینی گرفته تا زمین خوردن یا تصادف. در این حالت علاوه بر خوندماغ، درد، تورم، تغییر شکل بینی یا کبودی اطراف چشم ممکن است دیده شود و ارزیابی پزشکی اهمیت بیشتری پیدا میکند.
| دستهبندی علت | دلایل | توضیحات کوتاه |
|---|---|---|
| محیطی و فیزیکی | هوای خشک و سرد | باعث خشک و ترکخوردن مخاط بینی میشود. |
| فرو کردن شیء در بینی | بهویژه در کودکان شایع است. | |
| ضربه به بینی | آسیب مستقیم به رگهای خونی. | |
| بیماریها و عفونتها | عفونتهای تنفسی (مانند سرماخوردگی و سینوزیت) | التهاب و تحریک مخاط بینی. |
| آلرژی | باعث التهاب و حساسیت رگهای خونی میشود. | |
| بیماریهای زمینهای | فشار خون بالا | ممکن است خونریزی را طولانیتر کند یا به آن دامن بزند. |
| اختلالات انعقاد خون (نادر) | باعث خونریزیهای شدید و طولانی میشود. | |
| سایر دلایل | تمیز کردن یا فشار دادن شدید بینی | آسیب به رگهای حساس. |
| مصرف برخی داروها (مانند رقیقکنندههای خون) | احتمال خونریزی را افزایش میدهد. |
نقش فشارخون، داروها و برخی شرایط پزشکی
خیلیها تصور میکنند فشارخون بالا بهتنهایی مستقیماً باعث خوندماغ میشود. در عمل، فشارخون بالا میتواند خونریزی را شدیدتر کند یا کنترل آن را سختتر کند، مخصوصاً در خوندماغهای شدید یا در سنین بالاتر. بنابراین اگر خوندماغهای تکراری دارید و از فشارخون خود مطمئن نیستید، اندازهگیری و پیگیری آن تصمیم عاقلانهای است.
داروها هم نقش مهمی دارند. داروهای رقیقکننده خون و داروهایی که عملکرد پلاکتها را تغییر میدهند میتوانند باعث شوند خوندماغها طولانیتر شوند یا راحتتر شروع شوند. همچنین بعضی مکملها یا داروهای گیاهی هم در برخی افراد میتوانند روی خونریزی اثر بگذارند. نکته کلیدی این است که اگر خوندماغ همزمان با شروع یک داروی جدید رخ داده یا تکرار آن بیشتر شده، باید موضوع را با پزشک مطرح کنید، چون گاهی تنظیم دوز یا ارزیابی وضعیت انعقاد لازم میشود.
برخی بیماریها هم میتوانند زمینه خونریزی را بیشتر کنند، مثل اختلالات انعقادی، برخی بیماریهای کبدی، یا شرایطی که با کبودی غیرعادی و خونریزیهای دیگر همراه است. اگر علاوه بر خوندماغ، کبودیهای گسترده، خونریزی لثه، یا خونریزی طولانی از زخمهای کوچک دارید، موضوع دیگر «خوندماغ ساده» نیست و باید جدیتر بررسی شود.
کمکهای اولیه برای توقف خونریزی
اگر دچار خوندماغ شدید، این مراحل را دنبال کنید:
- حفظ آرامش و نشستن در حالت صاف: صاف بنشینید و سر را کمی به جلو خم کنید (نه به عقب). این کار از جریان یافتن خون به گلو و تهوع جلوگیری میکند.
- فشار دادن بینی: با انگشت شست و اشاره، قسمت نرم جلوی بینی را برای ۱۰ تا ۱۵ دقیقه مداوم فشار دهید و در این فاصله نفس خود را از دهان بیرون دهید.
- استفاده از کمپرس سرد (اختیاری): قرار دادن یک کمپرس سرد روی پل بینی میتواند به تنگ شدن رگهای خونی کمک کند.
- پرهیز از کارهای اشتباه:
- به عقب خم نشوید.
- برای مدتی بینی خود را فشار ندهید یا تمیز نکنید.
- در صورت توقف خونریزی، از فعالیت سنگین خودداری کنید.
در یک روند مرحلهای، ابتدا باید آرامش خود را حفظ کنید، صاف بنشینید و سر را کمی به جلو خم کنید. سپس بخش نرم جلوی بینی را به مدت ۱۰ تا ۱۵ دقیقه بهطور مداوم فشار دهید. اگر خونریزی متوقف شد، استراحت کنید و از فشار آوردن به بینی پرهیز کنید. اگر متوقف نشد، مراحل را دوباره تکرار کنید و در صورتی که پس از تکرار همچنان خونریزی ادامه داشت، لازم است فوراً به اورژانس مراجعه کنید.
علتهای کمتر شایع اما مهم
گاهی خوندماغ میتواند ناشی از مشکلات ساختاری داخل بینی باشد، مثل انحراف تیغه بینی همراه با خشکی و زخم شدن یک نقطه خاص، پولیپها، یا زخمهای مزمن که مدام پوسته میبندند و با جدا شدن پوسته دوباره خون میدهند. این موارد معمولاً الگوی تکراری دارند، مثلاً بیشتر از یک سوراخ بینی اتفاق میافتند یا همیشه از یک نقطه شروع میشوند.
در موارد نادرتر، تودهها یا ضایعات داخل بینی و سینوسها هم میتوانند خونریزی دهند. علامتهایی مثل خوندماغ مکرر یکطرفه، گرفتگی پایدار یکطرفه، کاهش بویایی، درد صورت یا ترشحات غیرعادی، ارزش بررسی تخصصی بیشتری دارد، بهخصوص اگر در سنین بالاتر رخ دهد یا رو به بدتر شدن باشد.
روش درست متوقف کردن خوندماغ در خانه
اولین اصل این است که آرامش خود را حفظ کنید. اضطراب باعث تند شدن تنفس و افزایش فشار میشود و تجربه را سختتر میکند. بنشینید، قامت را راست نگه دارید و سر را کمی رو به جلو بگیرید. عقب بردن سر کار درستی نیست، چون خون به سمت حلق میرود و ممکن است باعث تهوع، سرفه، یا حتی استفراغ شود.
سپس با انگشت شست و اشاره، قسمت نرم بینی را درست بالای سوراخهای بینی فشار دهید و دو طرف را همزمان نگه دارید، حتی اگر خون فقط از یک سمت میآید. فشار باید پیوسته و محکم باشد. مهم است که زود به زود فشار را رها نکنید تا ببینید خون بند آمده یا نه، چون همین رها کردنهای کوتاه میتواند لخته در حال شکلگیری را جدا کند و خونریزی دوباره شروع شود.
زمان را با ساعت کنترل کنید. معمولاً ۱۰ تا ۱۵ دقیقه فشار پیوسته توصیه میشود و در برخی افراد ممکن است لازم باشد کمی بیشتر ادامه یابد. در این مدت از راه دهان نفس بکشید و اگر خون وارد دهان شد، آن را تف کنید، قورت دادن خون میتواند معده را تحریک کند و حالت تهوع ایجاد کند.
بعد از بند آمدن خون، چند ساعت اول مهم است. بهتر است تا ۲۴ ساعت از فین کردن شدید، دستکاری بینی، فعالیت سنگین و بلند کردن بار سنگین، نوشیدنی خیلی داغ، و کندن پوستهها پرهیز کنید، چون مخاط هنوز شکننده است و احتمال خونریزی مجدد بالا میرود.
زمانهایی که مراجعه فوری لازم است
همه خوندماغها اورژانسی نیستند، اما بعضی شرایط را باید جدی گرفت. اگر خوندماغ بعد از ضربه به سر یا بینی شروع شده، یا خونریزی خیلی زیاد است، یا فرد احساس ضعف، سرگیجه، تنگی نفس یا رنگپریدگی دارد، بهتر است همان روز و ترجیحاً فوری ارزیابی شود.
اگر خوندماغ بیش از حدود نیم ساعت ادامه پیدا کند، یا چند بار پشت سر هم با فاصله کوتاه تکرار شود و با روش فشار دادن درست کنترل نشود، مراجعه به مرکز درمانی لازم است. همچنین در کودکان خیلی کوچک، یا در کسانی که داروهای رقیقکننده خون مصرف میکنند، آستانه مراجعه پایینتر است و بهتر است زودتر مشاوره پزشکی انجام شود.
وجود لختههای بزرگ، خونریزی از پشت حلق به شکل واضح، یا حالتی که به نظر میرسد خون از عمق بینی میآید و با فشار روی قسمت نرم بینی کم نمیشود هم میتواند نشانه خوندماغ شدیدتر باشد و نیاز به بررسی تخصصی داشته باشد.
ارزیابی پزشکی و کارهایی که ممکن است انجام شود
پزشک معمولاً ابتدا میپرسد خوندماغ چند بار رخ داده، از یک سمت است یا دو سمت، چه مدت طول کشیده، و آیا همزمان سرماخوردگی، آلرژی، خشکی شدید، مصرف دارو یا ضربه وجود داشته است. سپس بینی و حلق بررسی میشود تا اگر نقطه خونریزی قابل مشاهده باشد، مشخص شود.
در برخی موارد، درمان سادهتر است و با مراقبت از مخاط و پیشگیری کنترل میشود. اما اگر خونریزی شدید باشد یا نقطه خونریزی مشخص باشد، ممکن است از روشهایی مثل چسباندن و بستن رگ با مواد مخصوص یا گذاشتن تامپون یا پک بینی استفاده شود. گاهی هم لازم است آزمایش خون برای بررسی کمخونی یا وضعیت انعقاد انجام شود، بهخصوص اگر خوندماغها مکرر باشند یا همراه کبودی و خونریزیهای دیگر دیده شوند.
پیشگیری و کاهش احتمال تکرار خوندماغ
پیشگیری از خوندماغ در بسیاری از افراد با مرطوب نگه داشتن داخل بینی شروع میشود. اگر در محیط خشک زندگی میکنید، استفاده از دستگاه بخور در خانه میتواند کمککننده باشد. همچنین استفاده منظم از سرم شستوشو یا اسپریهای نمکی برای مرطوب کردن مخاط، در برخی افراد تعداد خوندماغها را کمتر میکند، چون خشکی و پوستهسازی کاهش مییابد.
اگر آلرژی دارید، کنترل درست آلرژی مهم است. عطسه و فین کردن مکرر و التهاب طولانی مخاط، بینی را شکننده میکند. مصرف داروهای آلرژی باید طبق دستور باشد و در مورد اسپریها هم باید مراقب باشید که زیادهروی یا استفاده طولانی بدون نظارت میتواند خود عامل تحریک و خشکی شود.
عادتهای کوچک هم اثر بزرگی دارند. ناخن کوتاه، جلوگیری از کندن پوستهها، پرهیز از فین کردن شدید، و محافظت از بینی در ورزشهایی که احتمال ضربه دارند، همه به کاهش خوندماغ کمک میکنند. در کودکان، آموزش ساده درباره دستکاری نکردن بینی و جایگزین کردن رفتارهای آرامکننده دیگر میتواند تعداد خوندماغها را به شکل محسوس کم کند.
تفاوت خوندماغ کودکان و بزرگسالان
در کودکان، خوندماغ اغلب به علت خشکی، سرماخوردگی، آلرژی و دستکاری بینی اتفاق میافتد و معمولاً از بخش جلویی بینی است. با این حال، اگر خوندماغ خیلی مکرر است، اگر کودک علائم کبودی غیرعادی دارد، یا اگر خونریزیها طولانی میشوند، بهتر است ارزیابی انجام شود تا مشکلات انعقادی یا علتهای دیگر از قلم نیفتد.
در بزرگسالان، بهخصوص بالای میانسالی، نقش داروها، فشارخون، بیماریهای زمینهای و خوندماغهای شدیدتر بیشتر میشود. اگر خوندماغ در این سنین جدیداً شروع شده و قبلاً سابقهای وجود نداشته، یا اگر خوندماغها به سمت شدیدتر شدن میروند، بهتر است بررسی دقیقتر انجام شود.
مراقبتهای بعد از بند آمدن خون
بعد از اینکه خوندماغ متوقف شد، طبیعی است که داخل بینی حساس باشد و حتی ترشحات قهوهای یا تیره رنگ دیده شود که معمولاً خون خشک شده است. بهتر است تا یک شبانهروز از دستکاری داخل بینی و کندن پوستهها خودداری کنید و اگر نیاز به تمیز کردن دارید، از روشهای ملایم و مرطوبکننده استفاده کنید تا لخته محافظ جدا نشود.
اگر مجبورید عطسه کنید، تلاش کنید با دهان باز عطسه کنید تا فشار داخل بینی کمتر شود. خوابیدن با سر کمی بالاتر، نوشیدن آب کافی، و دوری از محیط خیلی گرم و خشک میتواند کمک کند احتمال خوندماغ مجدد کمتر شود.
نکات پیشگیری
برای کاهش خطر ابتلا به خوندماغ، این راهکارها مفید هستند:
- مرطوب نگه داشتن هوای محیط: بهویژه در فصول سرد، از دستگاه بخور سرد استفاده کنید.
- مرطوب نگه داشتن داخل بینی: میتوانید کمی وازلین یا ژل مخصوص به داخل سوراخهای بینی بمالید.
- پرهیز از دستکاری بینی: ناخنهای خود را کوتاه نگه دارید و از فرو کردن انگشت یا شیء در بینی خودداری کنید.
- کنترل بیماریهای زمینهای: اگر فشار خون بالا دارید، آن را با دارو و رژیم مناسب کنترل کنید.
- ترک سیگار: سیگار کشیدن باعث خشکی و تحریک مخاط بینی میشود.
در یک نگاه
خونریزی بینی معمولاً به دلیل خشکی هوا، ضربه یا عفونت است و با اقدامات اولیه ساده قابل کنترل است. اما اگر خونریزی شدید، طولانی، مکرر یا با علائم هشداردهنده دیگری همراه بود، ممکن است نشانه یک مشکل جدیتر مانند فشار خون بالا یا اختلالات انعقادی باشد و نیاز به بررسی پزشکی دارد.
نکته کلیدی: آرامش خود را حفظ کنید و به یاد داشته باشید که بیشتر خوندماغها خوشخیم هستند، اما در صورت شک، همیشه بهتر است با یک پزشک مشورت کنید.
پرسشهای متداول
خوندماغ بیشتر به چه دلیل اتفاق میافتد؟
بیشتر موارد به خشکی مخاط بینی، دستکاری بینی، سرماخوردگی یا آلرژی مربوط است و معمولاً با مراقبت ساده کنترل میشود.
بهترین روش خانگی برای بند آوردن خوندماغ چیست؟
نشستن با سر کمی رو به جلو و فشار پیوسته روی قسمت نرم بینی به مدت ۱۰ تا ۱۵ دقیقه، رایجترین و مؤثرترین روش کمکهای اولیه است.
چه زمانی خوندماغ نیاز به مراجعه فوری دارد؟
وقتی خونریزی شدید است، بعد از ضربه رخ داده، بیش از حدود نیم ساعت بند نمیآید، با ضعف و سرگیجه همراه است یا تنفس را سخت میکند، مراجعه فوری لازم است.
آیا عقب بردن سر برای بند آوردن خوندماغ درست است؟
خیر، عقب بردن سر باعث میشود خون به حلق برود و خطر تهوع، سرفه و بلع خون بیشتر شود، بهتر است سر رو به جلو باشد.
خوندماغهای تکراری را چطور میشود کمتر کرد؟
مرطوب نگه داشتن داخل بینی، کاهش خشکی محیط، کنترل آلرژی، پرهیز از دستکاری و فین شدید، و بررسی داروها در صورت شروع خوندماغ بعد از داروی جدید میتواند کمک کند.
نتیجهگیری
خوندماغ معمولاً علت سادهای مثل خشکی، التهاب ناشی از سرماخوردگی و آلرژی یا دستکاری بینی دارد و با کمکهای اولیه درست در خانه کنترل میشود. اما اگر خوندماغ شدید، طولانی، مکرر یا همراه علائم هشدار باشد، باید جدی گرفته شود تا علتهای مهمتر مثل مشکلات انعقادی، اثر داروها یا مشکلات ساختاری از قلم نیفتد.
با یاد گرفتن روش درست بند آوردن خوندماغ و رعایت چند نکته ساده برای مراقبت از مخاط بینی، میتوان بخش بزرگی از خوندماغهای تکراری را کنترل کرد و در عین حال، زمانهایی را که مراجعه پزشکی ضروری است بهموقع تشخیص داد.
به اشتراک گذاری نظرات شما
اگر شما یا اطرافیانتان تجربه خوندماغهای تکراری داشتهاید، بنویسید بیشتر در چه شرایطی اتفاق افتاده و چه کاری بیشترین کمک را به بند آمدن یا پیشگیری از تکرار آن کرده است.
