دیدن خون در ادرار، چه به صورت رگههای قرمز و چه تغییر رنگ ادرار به صورتی، قرمز یا قهوهای، برای خیلیها ترسناک است. طبیعی است که ذهن سریع سراغ بدترین احتمالها برود، اما واقعیت این است که علتهای خون در ادرار گستره بزرگی دارد، از مشکلات ساده و قابل درمان مثل عفونت ادراری یا سنگ، تا علتهای جدیتر که نیاز به بررسی دقیقتر دارند.
نکته مهم این است که «خون در ادرار» یک تشخیص نیست، یک علامت است. یعنی بدن دارد علامتی میدهد که باید علتش پیدا شود. در این مقاله از بخش سلامت ماگرتا، توضیح میدهم چرا ممکن است از ادرار خون بیاید، چه علائمی را باید فوراً جدی گرفت، پزشک معمولاً چه بررسیهایی انجام میدهد و مسیر درمان بسته به علت چگونه است.
خون در ادرار یعنی چه و چند نوع دارد
خون در ادرار در پزشکی «هماتوری» گفته میشود. هماتوری دو شکل رایج دارد. یک حالت این است که خون با چشم دیده میشود و ادرار رنگی میشود یا لخته دیده میشود. حالت دیگر این است که ادرار ظاهراً طبیعی است، اما در آزمایش ادرار، گلبول قرمز دیده میشود و به آن هماتوری میکروسکوپی میگویند.
این تقسیمبندی مهم است چون شدت نگرانی و مسیر بررسیها میتواند متفاوت باشد. دیدن خون واضح، مخصوصاً اگر تکرار شود یا همراه لخته باشد، معمولاً نیاز به بررسی جدیتر دارد. اما هماتوری میکروسکوپی هم نباید نادیده گرفته شود، چون گاهی تنها علامت یک مشکل کلیوی یا مجاری ادراری است.
نکته دیگر این است که همیشه «قرمزی ادرار» به معنای خون نیست. بعضی غذاها و داروها میتوانند رنگ ادرار را تغییر دهند، اما از بیرون تشخیص قطعی ممکن نیست و معمولاً آزمایش ادرار تفاوت را روشن میکند.
انواع هماچوری
هماچوری به دو شکل دیده میشود:
- هماچوری ماکروسکوپی (قابل رویت): خون با چشم غیرمسلح در ادرار قابل مشاهده است و رنگ ادرار به قرمز، صورتی یا قهوهای تغییر میکند.
- هماچوری میکروسکوپی (غیرقابل رویت): خون در ادرار فقط از طریق آزمایش ادرار قابل تشخیص است و معمولاً علائم ظاهری ندارد.
علل اصلی خون در ادرار
دلایل مختلفی میتوانند باعث هماچوری شوند. در جدول زیر، علل شایع دستهبندی شدهاند:
| دستهبندی علت | علل مشخص | توضیحات کوتاه |
|---|---|---|
| عفونتها و التهابات | عفونت ادراری (سیستیت) | شایعترین علت، معمولاً با سوزش ادرار، تکرر ادرار و تب همراه است. |
| عفونت کلیه (پیلونفریت) | علائم شدیدتر است و معمولاً با تب و درد در ناحیه پهلو همراه است. | |
| سیستیت بینابینی | التهاب مزمن مثانه که میتواند باعث ادرار خونی شود. | |
| پروستاتیت (التهاب پروستات) | در مردان، میتواند باعث خونریزی و علائم ادراری شود. | |
| سنگها | سنگ کلیه، حالب یا مثانه | سنگها هنگام حرکت در مجاری ادراری باعث خراشیدگی و خونریزی میشوند و اغلب با درد شدید پهلو همراه هستند. |
| بیماریهای کلیوی | گلومرولونفریت | التهاب فیلترهای کلیه که میتواند باعث هماچوری میکروسکوپی یا ماکروسکوپی شود. |
| بیماریهای ژنتیکی (مثلاً کمخونی سلولی) | میتوانند باعث خونریزی در مجاری ادراری شوند. | |
| تومورها و سرطانها | سرطان مثانه، کلیه یا پروستات | بهویژه در مردان مسنتر و افراد سیگاری، خونریزی معمولاً بدون درد است. |
| سایر دلایل | تروما یا آسیب | ضربه به کلیه یا مثانه میتواند باعث خونریزی شود. |
| ورزش سنگین | فعالیت بدنی شدید گاهی بهطور موقت باعث هماچوری میکروسکوپی میشود. | |
| داروها | برخی داروها مانند رقیقکنندههای خون میتوانند باعث خونریزی شوند. | |
| غذاها و رنگهای خاص | مصرف برخی مواد مانند چغندر میتواند رنگ ادرار را تغییر دهد، اما خونریزی واقعی نیست. |
علتهای شایع خون در ادرار
یکی از شایعترین علتها عفونت ادراری است، مخصوصاً اگر همراه سوزش، تکرر ادرار، احساس فوریت، درد پایین شکم یا بوی تند ادرار باشد. در عفونت، مخاط مثانه یا مجرا ملتهب میشود و ممکن است خونریزیهای ریز ایجاد کند. گاهی هم عفونت به کلیه میرسد و آن وقت تب، لرز و درد پهلو اضافه میشود که نیاز به توجه فوریتر دارد.
سنگ کلیه یا سنگ حالب هم از علتهای بسیار شایع است. سنگ وقتی در مسیر ادرار حرکت میکند میتواند دیواره را خراش دهد و خون ایجاد کند. کلاسیکترین نشانه، درد شدید موجدار در پهلو یا پشت است که ممکن است به کشاله ران بزند و با تهوع یا بیقراری همراه شود. با این حال، گاهی سنگ بدون درد هم فقط با خون در ادرار خودش را نشان میدهد.
ضربه یا آسیب به کلیه و مجاری هم میتواند خون ایجاد کند، از تصادف و افتادن گرفته تا آسیبهای ورزشی. در این حالت معمولاً زمانبندی خونریزی با حادثه نزدیک است و ممکن است کبودی، درد یا حساسیت هم وجود داشته باشد.
در مردان، مشکلات پروستات بهویژه در سنین بالاتر هم میتواند باعث خون در ادرار شود. بزرگ شدن خوشخیم پروستات، التهاب پروستات یا دستکاریهای پزشکی مرتبط با پروستات و مجاری، گاهی باعث خونریزی میشود.
علتهای جدیتر که باید به آنها فکر کرد
گاهی خون در ادرار میتواند از بیماریهای کلیه باشد، بهخصوص بیماریهایی که فیلترهای کلیه را درگیر میکنند. در این حالت ممکن است همزمان با خون، پروتئین هم در ادرار دیده شود، فشار خون بالا برود، ورم پا یا پف دور چشم ایجاد شود، یا خستگی و کاهش اشتها وجود داشته باشد. رنگ ادرار هم ممکن است به شکل چایمانند یا قهوهای تیره شود، چون خون در مسیر کلیه تغییر میکند.
برخی تودهها و سرطانهای مجاری ادراری، بهخصوص مثانه و کلیه، میتوانند با خون در ادرار خودشان را نشان دهند. ویژگی مهمی که باید جدی گرفته شود این است که گاهی خونریزی بدون درد است. عوامل خطر مثل سن بالاتر، سابقه سیگار، تماس شغلی با برخی مواد شیمیایی، یا سابقه طولانی مشکلات مجاری میتواند احتمال را بالاتر ببرد، اما حتی بدون این عوامل هم بررسی لازم است.
همچنین مصرف برخی داروها و وضعیتهای پزشکی میتواند زمینه خونریزی را بیشتر کند. داروهای رقیقکننده خون یا داروهایی که روی پلاکتها اثر میگذارند میتوانند باعث شوند خونریزیهای کوچک واضحتر دیده شوند. این موضوع به معنای بیخیال شدن نیست، چون حتی اگر دارو نقش داشته باشد، باز هم باید مطمئن شد علت زمینهای خطرناک وجود ندارد.
علتهای ظاهری و اشتباههای رایج در تشخیص
گاهی چیزی که به عنوان «خون در ادرار» دیده میشود در واقع خون ادرار نیست. در خانمها، خونریزی واژینال در زمان قاعدگی یا لکهبینی میتواند نمونه ادرار را آلوده کند و نتیجه را شبیه هماتوری نشان دهد. حتی اگر خون در توالت دیده شود، همیشه معلوم نیست از ادرار آمده یا از مسیر دیگری. در این شرایط، نمونهگیری درست و زمان مناسب برای آزمایش اهمیت زیادی دارد.
برخی غذاها مثل چغندر یا رنگهای خوراکی و برخی داروها میتوانند ادرار را صورتی یا قرمز کنند. این موارد معمولاً در آزمایش ادرار، گلبول قرمز واقعی نشان نمیدهند. با این حال چون تشخیص با چشم قابل اتکا نیست، اگر قرمزی ادرار تکرار شود یا شما مطمئن نیستید، بهترین کار آزمایش است.
گاهی هم ورزش شدید، مخصوصاً دویدنهای طولانی یا تمرین سنگین، میتواند به طور موقت باعث خون میکروسکوپی در ادرار شود. در بسیاری از موارد با استراحت و آب کافی برطرف میشود، اما اگر ادامه پیدا کند یا خون واضح دیده شود، نباید فقط به ورزش نسبت داده شود.
روشهای تشخیص
پزشک برای یافتن علت اصلی هماچوری ممکن است چندین آزمایش و بررسی را توصیه کند:
- آزمایش ادرار (Urinalysis) برای تأیید وجود گلبولهای قرمز و بررسی عفونت یا کریستالهای سنگ.
- آزمایش خون شامل شمارش کامل خون و بررسی عملکرد کلیه.
- تصویربرداری مانند سونوگرافی، سیتیاسکن یا امآرآی برای بررسی کلیهها، مثانه و مجاری ادراری از نظر سنگ یا تومور.
- سیستوسکوپی برای معاینه مستقیم داخل مثانه و مجرای ادراری با دوربین.
روشهای درمان
درمان کاملاً به علت زمینهای بستگی دارد:
- عفونت ادراری معمولاً با آنتیبیوتیکها درمان میشود.
- سنگهای ادراری بسته به اندازه و محل سنگ با داروهای مسکن، نوشیدن آب فراوان، لیتوتریپسی یا جراحی درمان میشوند.
- بزرگی خوشخیم پروستات با داروها یا جراحی کنترل میشود.
- سرطانها با جراحی، رادیوتراپی یا شیمیدرمانی درمان میشوند.
- بیماریهای کلیوی نیازمند کنترل بیماریهای زمینهای با دارو و در موارد پیشرفته دیالیز هستند.
چه زمانی باید فوراً به پزشک مراجعه کرد؟
در صورت مشاهده موارد زیر، فوراً به پزشک یا اورژانس مراجعه کنید:
- خونریزی شدید و ناتوانی در ادرار کردن.
- درد شدید در ناحیه پهلو یا زیر شکم.
- تب و لرز همراه با ادرار خونی.
- وجود لختههای بزرگ خون در ادرار.
نکته مهم: حتی اگر خونریزی قطع شد، حتماً برای بررسی علت آن به پزشک مراجعه کنید. نادیده گرفتن هماچوری میتواند منجر به پیشرفت بیماریهای جدی شود.
پیشگیری
اگرچه پیشگیری از همه علل ممکن نیست، اما این اقدامات به کاهش ریسک کمک میکند:
- نوشیدن آب کافی برای جلوگیری از سنگ و عفونت.
- ترک سیگار برای کاهش خطر سرطانهای مجاری ادراری.
- مدیریت بیماریهای مزمن مانند فشار خون و دیابت.
- رعایت بهداشت برای پیشگیری از عفونتهای ادراری.
علائم هشدار که نیاز به مراجعه فوری دارند
بعضی نشانهها نشان میدهند که باید سریعتر اقدام کنید. اگر خونریزی واضح و زیاد است، لخته میبینید، یا احساس میکنید ادرار بند آمده یا خروج ادرار سخت شده، باید همان روز ارزیابی شوید، چون لخته میتواند مسیر خروج ادرار را ببندد و باعث احتباس شود.
اگر همراه خون در ادرار تب، لرز، تهوع شدید، درد پهلو که تحملناپذیر است، یا ضعف و سرگیجه دارید، احتمال عفونت کلیه، انسداد یا خونریزی جدیتر مطرح میشود و تعلل خطرناک است.
در بارداری، خون در ادرار همیشه باید جدی گرفته شود، چون هم عفونتها مهمتر میشوند و هم تشخیصهای افتراقی بیشتری مطرح است. همچنین اگر سابقه بیماری کلیه، پیوند، سنگهای تکرارشونده یا سابقه سرطان دستگاه ادراری دارید، بهتر است سریعتر بررسی شوید، حتی اگر علامت دیگری ندارید.
پزشک برای تشخیص علت چه میپرسد و چه چیزهایی را بررسی میکند
اولین قدم، شرح حال دقیق است. پزشک معمولاً میپرسد خون را با چشم دیدهاید یا فقط در آزمایش بوده، رنگ ادرار چگونه بوده، یکبار اتفاق افتاده یا تکرار شده، و آیا درد، سوزش، تکرر یا تب دارید یا نه. سپس درباره داروها، سابقه سنگ یا عفونتهای قبلی، سابقه بیماریهای کلیه، سابقه سیگار و سوابق خانوادگی میپرسد.
بعد از آن معاینه انجام میشود، مثل بررسی فشار خون، تب، درد پهلو، درد پایین شکم و در صورت نیاز معاینههای مرتبط با پروستات یا بررسیهای زنان. هدف این مرحله این است که پزشک بفهمد منبع خونریزی احتمالاً از کلیه است یا از مجاری پایینتر مثل مثانه و مجرا.
آزمایشها و تصویربرداریهای رایج
معمولاً اولین تست، آزمایش ادرار است. این آزمایش نشان میدهد واقعاً گلبول قرمز وجود دارد یا نه، و همچنین سرنخهایی درباره عفونت، کریستالها، پروتئین یا سایر یافتههای مهم میدهد. اگر به عفونت شک باشد، کشت ادرار هم انجام میشود تا میکروب مشخص شود و آنتیبیوتیک درست انتخاب شود.
آزمایش خون ممکن است برای ارزیابی عملکرد کلیه، التهاب، کمخونی یا وضعیت انعقاد درخواست شود. در بسیاری از موارد، تصویربرداری هم لازم میشود تا سنگ، توده، انسداد یا مشکل ساختاری دیده شود. بسته به شرایط، سونوگرافی، سیتی اسکن یا روشهای دیگر انتخاب میشود.
در برخی افراد، مخصوصاً وقتی خون واضح دیده میشود یا عوامل خطر وجود دارد، بررسی داخل مثانه با ابزار مخصوص هم مطرح میشود تا دیواره مثانه و مجرا از نزدیک دیده شود. انتخاب اینکه چه کسی به این مرحله نیاز دارد، به سن، نوع هماتوری، تکرار، نتایج آزمایشها و ارزیابی پزشک بستگی دارد.
درمان خون در ادرار چگونه است
درمان به علت بستگی دارد، نه به خودِ علامت. اگر علت عفونت باشد، درمان اصلی آنتیبیوتیک مناسب، آب کافی و پیگیری علائم است. اگر علائم شدید باشد یا کلیه درگیر باشد، ممکن است درمان قویتر یا حتی تزریقی لازم شود.
اگر علت سنگ باشد، درمان میتواند از کنترل درد، مایعات و انتظار برای دفع سنگ در موارد کوچک، تا مداخلات تخصصی در سنگهای بزرگ یا سنگهایی که باعث انسداد و عفونت میشوند متفاوت باشد. نکته مهم این است که درد سنگ را نباید فقط با مسکن پوشاند و علت و مسیر آن را نادیده گرفت، چون انسداد طولانی میتواند به کلیه آسیب بزند.
اگر علت مربوط به بیماریهای کلیه باشد، درمان معمولاً تخصصیتر است و ممکن است شامل داروهای ضدالتهاب، کنترل فشار خون، اصلاح سبک زندگی و پیگیری آزمایشهای منظم باشد. در مواردی که علت توده یا ضایعه ساختاری باشد، درمان به مسیر تخصصی اورولوژی میرود و ممکن است به اقدامات تشخیصی و درمانی مرحلهای نیاز باشد.
کارهایی که بهتر است در خانه انجام ندهید
وقتی خون در ادرار میبینید، خوددرمانی با آنتیبیوتیک باقیمانده یا داروی دیگر، میتواند تشخیص را سخت و خطر را بیشتر کند. اگر عفونت باشد اما دارو اشتباه انتخاب شود، بیماری طول میکشد یا به کلیه میزند. اگر سنگ یا علت جدیتر باشد، آنتیبیوتیک اصلاً مشکل را حل نمیکند.
همچنین مصرف بیحساب داروهای ضدالتهاب و مسکنها میتواند به کلیه فشار بیاورد، بهخصوص اگر کمآبی دارید یا بیماری زمینهای کلیه وجود دارد. اگر درد شدید دارید یا تب دارید، بهتر است مسیر ارزیابی پزشکی را سریع کنید، نه اینکه فقط علائم را پنهان کنید.
پیشگیری و کاهش احتمال تکرار
همه علتها قابل پیشگیری نیستند، اما چند اقدام میتواند ریسک برخی علتهای شایع را کم کند. نوشیدن آب کافی یکی از سادهترین و مهمترین کارهاست، چون هم ریسک سنگ را کاهش میدهد و هم به سلامت مجاری ادراری کمک میکند. رعایت بهداشت ادراری و نادیده نگرفتن علائم عفونت هم مهم است، چون عفونتهای درماننشده میتوانند تکرار شوند یا بالا بروند.
اگر سنگ کلیه داشتهاید، پیشگیری دقیقتر میشود و معمولاً به الگوی سنگ، تغذیه، نمک، پروتئین، و گاهی بررسیهای متابولیک مرتبط است. اگر هماتوری شما مرتبط با ورزش شدید باشد، تنظیم شدت تمرین، آب کافی و پیگیری اگر تکرار شد اهمیت دارد.
مهمتر از همه این است که اگر خون در ادرار تکرار میشود، از کنار آن ساده نگذرید. تکرار، ارزش تشخیصی بالایی دارد و باعث میشود پزشک مسیر بررسی را جدیتر و هدفمندتر انتخاب کند.
خلاصه و جمعبندی
خون در ادرار هرگز نباید نادیده گرفته شود. اگرچه اغلب به دلیل عفونت یا سنگ رخ میدهد، اما میتواند اولین نشانه یک بیماری جدی باشد. تشخیص صحیح توسط پزشک، کلید درمان موفقیتآمیز است.
پرسشهای متداول
خون در ادرار همیشه خطرناک است؟
خیر، گاهی علت سادهای مثل عفونت یا سنگ دارد، اما چون میتواند نشانه علتهای جدیتر هم باشد، باید بررسی پزشکی انجام شود.
اگر خون در ادرار بدون درد باشد یعنی چه؟
خون بدون درد میتواند در برخی موارد بیخطر باشد، اما گاهی هم میتواند علامت مشکلات مهم مجاری ادراری باشد و نیاز به ارزیابی دقیق دارد.
آیا امکان دارد خون قاعدگی با ادرار اشتباه شود؟
بله، در خانمها خونریزی واژینال میتواند نمونه ادرار را آلوده کند و شبیه خون در ادرار دیده شود، برای همین نمونهگیری درست مهم است.
چه زمانی باید فوراً به پزشک یا اورژانس مراجعه کرد؟
اگر خونریزی زیاد است، لخته میبینید، ادرار بند آمده، تب و لرز یا درد شدید پهلو دارید، یا در بارداری خون در ادرار مشاهده میکنید، مراجعه فوری لازم است.
معمولاً چه آزمایشهایی برای تشخیص انجام میشود؟
آزمایش ادرار و گاهی کشت ادرار، آزمایش خون برای عملکرد کلیه، و بسته به شرایط تصویربرداری مثل سونوگرافی یا سیتی اسکن انجام میشود.
نتیجهگیری
خون در ادرار یک علامت مهم است که میتواند از علتهای شایع و قابل درمان مثل عفونت ادراری یا سنگ کلیه باشد، یا در برخی موارد نشانه درگیریهای جدیتر کلیه و مجاری ادراری. تفاوت هماتوری قابل مشاهده و میکروسکوپی، همراه بودن با درد یا تب، و وجود عوامل خطر، مسیر بررسی را تغییر میدهد.
بهترین کار این است که خون در ادرار را نادیده نگیرید، علائم هشدار را بشناسید و برای تشخیص دقیق از آزمایش ادرار و ارزیابی پزشکی کمک بگیرید. درمان مؤثر زمانی انجام میشود که علت اصلی مشخص شود، نه با حدس و خوددرمانی.
به اشتراک گذاری نظرات شما
اگر تجربهای از خون در ادرار داشتهاید، مثل عفونت، سنگ یا علتهای دیگر، تجربهتان را بنویسید و بگویید چه علامتی باعث شد سریعتر پیگیری کنید و چه چیزی بیشتر به شما کمک کرد.
