ژئوپارک واژهای است که زیاد شنیده میشود، اما هنوز برای بسیاری از مردم با پارک ملی، منطقه حفاظتشده یا صرفاً «یک جای دیدنی» اشتباه گرفته میشود. واقعیت این است که ژئوپارک قبل از هر چیز یک شیوه مدیریت سرزمین است، نه فقط یک نام یا یک قاب تبلیغاتی.
وقتی میپرسیم «منظور از ژئوپارک چیست»، درباره قلمرویی حرف میزنیم که ارزش برجسته زمینشناسی دارد و در کنار آن، میراث طبیعی و فرهنگی و زندگی مردم محلی هم دیده میشود. در این مقاله از بخش علمی ماگرتا، ژئوپارک میکوشد بین حفاظت از میراث زمین، آموزش عمومی و توسعه اقتصادی پایدار تعادل ایجاد کند، طوری که هم ژئوسایتها آسیب نبینند و هم مردم منطقه از ارزشهای سرزمین خود نفع واقعی ببرند.
تعریف ژئوپارک و ایده اصلی آن
ژئوپارک به طور خلاصه منطقهای یکپارچه و دارای مرز مشخص است که چندین پدیده و سایت زمینشناسی ارزشمند را در خود جای میدهد و برای حفاظت، آموزش و توسعه پایدار به شکل هدفمند مدیریت میشود. در این نگاه، زمین فقط پسزمینه نیست، بلکه تاریخ منطقه را روایت میکند، از چینخوردگیها و گسلها گرفته تا آتشفشانها، فرسایشها، غارها، فسیلها و اشکال کمنظیر سنگی.
هسته ایده ژئوپارک این است که میراث زمینشناسی اگر درست معرفی و مدیریت شود، میتواند همزمان آگاهی عمومی را بالا ببرد، حس هویت محلی را تقویت کند و یک اقتصاد محلی متکی بر گردشگری مسئولانه و کسبوکارهای بومی بسازد. به همین دلیل ژئوپارکها معمولاً فقط «یک نقطه» نیستند، بلکه شبکهای از ژئوسایتها، مسیرهای بازدید، مراکز اطلاعرسانی و برنامههای آموزشی را شامل میشوند.
ویژگیهای اصلی ژئوپارک
بر اساس استانداردهای یونسکو، هر ژئوپارک باید دارای ویژگیهای زیر باشد:
اهمیت زمینشناسی و فراتر از آن: منطقه باید دارای پدیدههای زمینشناسی منحصر به فرد باشد و همزمان از نظر فرهنگی، باستانشناسی و بومشناسی نیز اهمیت داشته باشد.
مدیریت یکپارچه و توسعه پایدار: باید برنامههای مدیریتی وجود داشته باشد که به توسعه اجتماعی و اقتصادی جامعه محلی کمک کند (مانند ایجاد اشتغال از طریق گردشگری).
حفظ حقوق جوامع محلی: حریم خصوصی افراد، حقوق اجتماعی محلی و عمومی باید به طور همزمان حفظ شود.
آموزش و افزایش آگاهی: باید بستری جهت افزایش آگاهی عمومی درباره اهمیت میراث زمینشناسی و مسائل زیستمحیطی فراهم کند.
عضویت در شبکه جهانی: ژئوپارک باید بخشی از شبکه جهانی ژئوپارکهای یونسکو باشد و به صورت یکپارچه در توسعه پایدار فعالیت کند.
ژئوپارک جهانی یونسکو و معیار اهمیت بینالمللی
عنوان «ژئوپارک جهانی یونسکو» به قلمرویی اشاره دارد که در آن، سایتها و چشماندازهایی با اهمیت بینالمللی زمینشناسی وجود دارد و مدیریت منطقه بر پایه یک مفهوم جامع از حفاظت، آموزش و توسعه پایدار شکل گرفته است. اهمیت زمینشناسی باید قابل دفاع و مبتنی بر پژوهش علمی باشد و در فرآیند ارزیابی، ارزش جهانی آن سنجیده میشود.
در این چارچوب، ژئوپارک فقط مجموعهای از سنگها نیست. یک ژئوپارک باید در کنار ژئومیراث، میراث طبیعی، تاریخی و فرهنگی ملموس و ناملموس را هم در روایت خود جا بدهد و نشان دهد زمین چگونه بر شیوه زندگی، معماری، کشاورزی، آیینها و روایتهای محلی اثر گذاشته است. همین پیوند «زمین و انسان» باعث میشود ژئوپارک یک پروژه اجتماعی و توسعهای هم باشد.
ژئوپارک چه چیزی نیست
ژئوپارک الزاماً یک «رده جدید از مناطق حفاظتشده» نیست و به معنی ممنوعیت کامل فعالیت انسانی یا تبدیل منطقه به فضای بسته و کنترلشده هم نیست. ژئوپارک بیشتر یک برچسب مدیریتی و برنامهمحور است که میخواهد حفاظت را با زندگی و اقتصاد محلی سازگار کند.
ژئوپارک با پارک ملی یا پناهگاه حیاتوحش هم فرق دارد. پارک ملی معمولاً با محوریت حفاظت از اکوسیستم و تنوع زیستی تعریف میشود و قواعد حفاظتی آن بیشتر از جنس محدودیت است. اما ژئوپارک تمرکز ویژهای بر ژئومیراث دارد و از ابزارهایی مثل آموزش، تفسیر علمی برای عموم و گردشگری مسئولانه برای حفاظت بهره میبرد. ممکن است درون یک ژئوپارک، مناطق حفاظتشده هم وجود داشته باشد، اما ژئوپارک جایگزین نظامهای حفاظتی کشورها نیست و اختیار حقوقی زمین همچنان تابع قوانین ملی و محلی است.
اجزای کلیدی یک ژئوپارک موفق
برای اینکه یک منطقه واقعاً ژئوپارک باشد، صرف داشتن چند منظره زیبا کافی نیست. نخست باید مجموعهای از ژئوسایتها وجود داشته باشد که از نظر علمی، آموزشی یا زیباییشناختی ارزشمند باشند و بتوانند روایت منسجمی از تاریخ زمینشناسی منطقه ارائه کنند. دوم باید زیرساخت تفسیر و آموزش فراهم باشد، یعنی بازدیدکننده فقط عکس نگیرد، بلکه بفهمد چه چیزی را میبیند و چرا مهم است.
سوم، ژئوپارک باید برنامه مدیریت داشته باشد که هم حفاظت را جدی بگیرد و هم برای توسعه اقتصادی پایدار مسیر روشن نشان دهد. در عمل این یعنی طراحی مسیرهای بازدید، تابلوهای اطلاعرسانی قابل فهم، آموزش راهنماهای محلی، مدیریت پسماند و کنترل فشار گردشگری، و نیز حمایت از محصولات و خدمات بومی به شکلی که سود اصلی در منطقه بماند.
تفاوت ژئوپارک با سایر مناطق حفاظتشده
ژئوپارک با مناطق دیگری مانند میراث جهانی یونسکو یا ذخایر زیستکره تفاوت دارد. تمرکز اصلی ژئوپارک بر میراث زمینشناسی و ارتباط آن با جوامع محلی برای توسعه پایدار است، در حالی که میراث جهانی ممکن است بر اساس معیارهای فرهنگی یا طبیعی متفاوتی ارزیابی شود.
| ویژگی | ژئوپارک جهانی یونسکو | میراث جهانی یونسکو | ذخیرهگاه زیستکره |
|---|---|---|---|
| تمرکز اصلی | میراث زمینشناسی و یکپارچهسازی آن با توسعه پایدار محلی | ارزش برجسته جهانی (طبیعی یا فرهنگی) | حفاظت از تنوع زیستی و اکوسیستمها |
| هدف کلیدی | حفاظت، آموزش و توسعه اقتصادی پایدار از طریق ژئوتوریسم | حفاظت از ارزشهای استثنایی جهانی | تحقیق، نظارت و آموزش برای حفاظت |
| نقش جوامع محلی | محوری و فعال در مدیریت و بهرهبرداری | متغیر (گاهی محدود) | مشارکت در مدیریت و پایش |
| معیار ارزیابی | وجود سایتهای زمینشناسی بینالمللی و برنامه مدیریتی یکپارچه | معیارهای ۱۰ گانه فرهنگی یا طبیعی | معیارهای مربوط به نمایندگی و حفاظت از اکوسیستمها |
ژئوپارکهای ایران
در حال حاضر، ژئوپارک قشم تنها ژئوپارک ثبتشده ایران در شبکه جهانی یونسکو است. این ژئوپارک که اولین ژئوپارک در خاورمیانه نیز محسوب میشود، دارای ۲۵ ژئوسایت (مکان زمینشناسی) مهم مانند دره ستارگان و تنگه چاهکوه است.
علاوه بر قشم، مناطق دیگری مانند ژئوپارک راگه رفسنجان، ژئوپارک ارس و ژئوپارک طبس نیز پتانسیل بالایی برای ثبت جهانی دارند.
آموزش و تفسیر، قلب ژئوپارک
اگر بخواهیم یک ویژگی را ستون ژئوپارک بدانیم، آن آموزش است. ژئوپارکها برنامههایی طراحی میکنند که از مدرسه و دانشگاه تا خانوادهها و گردشگران عادی را درگیر کند. هدف این است که مخاطب بفهمد زمین چگونه کار میکند، مخاطرات طبیعی مثل زلزله و فرسایش چه معنایی دارند، و چرا حفاظت از ژئومیراث برای آینده مهم است.
در بسیاری از ژئوپارکها تلاش میشود زبان علم برای عموم ساده شود. به جای متنهای پیچیده، روایتهای قابل لمس ارائه میشود، مثلاً اینکه یک دره چگونه شکل گرفته یا یک لایه سنگی چه چیزی از اقلیم گذشته میگوید. این نوع تفسیر عمومی هم جذابیت بازدید را بالا میبرد و هم به حفاظت کمک میکند، چون مردم چیزی را که میفهمند، بیشتر مراقبت میکنند.
ژئوتوریسم و توسعه پایدار در ژئوپارک
ژئوتوریسم گردشگریای است که به جای مصرف سریع طبیعت، بر فهم و احترام به میراث زمینشناسی تکیه میکند. ژئوپارکها از ژئوتوریسم به عنوان ابزار توسعه پایدار استفاده میکنند، چون میتواند برای راهنمایان محلی، اقامتگاههای بومی و تولیدکنندگان صنایع دستی و خوراک محلی فرصت درآمدزایی ایجاد کند.
توسعه پایدار در ژئوپارک یعنی درآمدزایی بدون تخریب. بنابراین مدیریت بازدید اهمیت زیادی دارد. اگر فشار گردشگری از ظرفیت منطقه بیشتر شود، مسیرها فرسوده میشوند، زباله و آلودگی بالا میرود و حتی ژئوسایتها ممکن است تخریب یا دستکاری شوند. ژئوپارک موفق، از ابتدا به ظرفیتسنجی، مسیرهای استاندارد، آموزش رفتاری گردشگر و نظارت محلی فکر میکند تا «محبوبیت» به «تخریب» تبدیل نشود.
حکمرانی و مدیریت ژئوپارک
ژئوپارک بدون مدیریت منسجم به یک عنوان کاغذی تبدیل میشود. یکی از معیارهای مهم در مدلهای بینالمللی، وجود ساختار مدیریتی با هویت حقوقی، بودجه و برنامه مشخص است. این مدیریت باید بتواند میان ذینفعان مختلف هماهنگی ایجاد کند، از نهادهای محلی گرفته تا کسبوکارها، جوامع بومی، دانشگاهها و گروههای محیطزیستی.
مدیریت ژئوپارک یعنی تعیین قواعد روشن: کجاها برای بازدید مناسب است و کجاها باید محدود شود، چه نوع فعالیت اقتصادی پذیرفتنی است، چگونه میتوان درآمد گردشگری را عادلانهتر توزیع کرد، و چگونه آموزش را به برنامهای دائمی تبدیل کرد. هرچه مشارکت مردم محلی بیشتر باشد، شانس موفقیت بالاتر است، چون حفاظت در نهایت روی دوش کسانی است که در آن سرزمین زندگی میکنند.
شبکهها، ارزیابی و بازاعتبارسنجی
ژئوپارکها در قالب شبکههای منطقهای و جهانی با هم همکاری میکنند تا تجربهها به اشتراک گذاشته شود و کیفیت کار بالا برود. در مدل یونسکو، عنوان ژئوپارک «دائمی و بدون بازبینی» نیست و دورهای ارزیابی و بازاعتبارسنجی انجام میشود. این سازوکار باعث میشود ژئوپارکها برنامهمحور بمانند و فقط به یک تابلو یا یک مراسم اکتفا نکنند.
ارزیابی دورهای معمولاً بررسی میکند آیا برنامه آموزشی فعال وجود دارد، حفاظت از ژئوسایتها جدی گرفته شده، جامعه محلی واقعاً منتفع میشود و توسعه اقتصادی در مسیر پایدار حرکت میکند یا نه. به همین دلیل ژئوپارک بودن یک مسئولیت مستمر است، نه یک دستاورد یکباره.
اهمیت و هدف ژئوپارکها
هدف اصلی ایجاد ژئوپارکها، فراتر از حفاظت صرف، ایجاد پیوند بین میراث زمین، مردم و توسعه پایدار است. این مناطق با جذب گردشگران (ژئوتوریسم)، به اقتصاد محلی رونق بخشیده، آگاهی عمومی را افزایش داده و از میراث طبیعی و فرهنگی برای نسلهای آینده محافظت میکنند.
ژئوپارکها در ایران و ظرفیتهای این مفهوم
در ایران نیز چند ژئوپارک در فهرست ژئوپارکهای جهانی دیده میشود و هرکدام تلاش میکنند روایت زمینشناسی و فرهنگی خاص خود را ارائه دهند. نمونههایی از ژئوپارکهای جزیرهای، کوهستانی و بیابانی نشان میدهد تنوع زمینشناسی ایران ظرفیت بالایی برای ژئوتوریسم و آموزش دارد.
با این حال، موفقیت ژئوپارکها در ایران مثل هر جای دیگر به زیرساخت تفسیر و آموزش، مدیریت فشار گردشگری، حفاظت واقعی از ژئوسایتها و مشارکت محلی وابسته است. اگر این عناصر تقویت شود، ژئوپارک میتواند فراتر از گردشگری فصلی عمل کند و به مسیر پایدار برای اشتغال محلی، برند منطقهای و افزایش دانش عمومی درباره مخاطرات طبیعی تبدیل شود.
برداشتهای اشتباه و راه اصلاح آنها
گاهی ژئوپارک با «پارک زمینشناسی مصنوعی» اشتباه گرفته میشود، در حالی که ژئوپارک درباره اصالت مکان است، نه ساختن یک فضای نمایشگاهی. گاهی هم تصور میشود ژئوپارک یعنی ممنوعیت کامل استفاده از منابع، در حالی که هدف آن سازگار کردن استفاده با حفاظت و ایجاد قواعد روشن است.
یک اشتباه دیگر، تمرکز صرف بر جذب گردشگر بدون آمادهسازی زیرساخت و آموزش است. این مسیر معمولاً به فرسایش و تخریب میرسد. ژئوپارک اگر درست اجرا شود، گردشگری را ابزار میبیند، نه هدف، و هدف اصلی را حفاظت از ژئومیراث و انتقال دانش به جامعه قرار میدهد.
راهنمای کوتاه برای بازدیدکنندگان و فعالان محلی
اگر قصد بازدید از یک ژئوپارک را دارید، آن را مثل یک موزه روباز ببینید. لمس و جابهجایی سنگها، برداشت فسیل یا تغییر شکل طبیعی سایتها میتواند به تخریب غیرقابل جبران منجر شود. حرکت از مسیرهای مشخص، توجه به تابلوهای تفسیر و استفاده از راهنمای محلی، هم کیفیت تجربه را بالا میبرد و هم به حفاظت کمک میکند.
برای کسبوکارهای محلی نیز ژئوپارک یک فرصت است، به شرطی که کیفیت خدمات و اصول محیطزیستی جدی گرفته شود. محصول بومی وقتی ارزش بیشتری پیدا میکند که با روایت و هویت منطقه همراه باشد و بخشی از درآمدش دوباره به آموزش و حفاظت برگردد.
پرسشهای متداول
ژئوپارک دقیقاً چه نوع منطقهای است؟
ژئوپارک منطقهای یکپارچه با مرز مشخص است که چندین ژئوسایت ارزشمند را در خود دارد و با تمرکز بر حفاظت، آموزش و توسعه پایدار مدیریت میشود.
تفاوت ژئوپارک با پارک ملی در چیست؟
پارک ملی معمولاً با محوریت حفاظت از اکوسیستم و تنوع زیستی تعریف میشود، اما ژئوپارک تمرکز ویژهای بر ژئومیراث دارد و از آموزش و ژئوتوریسم مسئولانه برای حفاظت و توسعه بهره میبرد.
آیا ژئوپارک فقط مخصوص زمینشناسان است؟
خیر. ژئوپارکها طوری طراحی میشوند که برای عموم قابل فهم باشند و برنامههای آموزشی و تفسیر ساده برای بازدیدکنندگان و جامعه محلی ارائه کنند.
چرا مشارکت مردم محلی در ژئوپارک مهم است؟
چون ژئوپارک یک فرآیند جامعهمحور است و حفاظت و توسعه پایدار زمانی ماندگار میشود که مردم منطقه ذینفع و شریک واقعی باشند.
ژئوپارک جهانی یونسکو دائمی است یا دورهای ارزیابی میشود؟
این عنوان دورهای ارزیابی و بازاعتبارسنجی میشود تا مشخص شود برنامههای حفاظت، آموزش و توسعه پایدار همچنان فعال و موثر هستند.
نتیجهگیری
منظور از ژئوپارک یک مقصد گردشگری معمولی یا یک عنوان تشریفاتی نیست، بلکه یک مدل مدیریتی برای سرزمینی است که ژئومیراث ارزشمند دارد و میخواهد با آموزش، حفاظت و توسعه پایدار، هم تاریخ زمین را نگه دارد و هم زندگی مردم محلی را تقویت کند.
اگر ژئوپارک درست اجرا شود، یک چرخه مثبت میسازد: افزایش آگاهی عمومی، افزایش کیفیت تجربه بازدید، ایجاد درآمد پایدار محلی و در نهایت حفاظت بهتر از میراث زمینشناسی. اما اگر بدون برنامه فقط به جذب گردشگر فکر شود، همین عنوان میتواند به تخریب منجر شود.
به اشتراک گذاری نظرات شما
شما ژئوپارک را بیشتر به عنوان یک مقصد دیدنی میشناسید یا یک مدل حفاظت و توسعه؟ اگر تجربه بازدید از ژئوپارک داشتهاید، برداشتتان از کیفیت آموزش، حفاظت و مدیریت منطقه را بنویسید.
