پونه از آن گیاههای معطری است که هم در آشپزخانه جا دارد، هم در قفسه داروهای گیاهی. عطر تند و خنکش خیلیها را یاد دمنوش گرم یک شب سرد، یا سبزی خوشعطر داخل دوغ و خوراکهای محلی میاندازد.
در طب سنتی، پونه را برای گوارش، سرماخوردگی، دردهای قاعدگی و آرامکردن اعصاب توصیه کردهاند و تحقیقات جدید هم بسیاری از این خواص را به ترکیبات ضدباکتری، ضدالتهاب و آنتیاکسیدان آن نسبت میدهند. در این مقاله از بخش گل و گیاه ماگرتا، با خود گیاه پونه، طبع و ترکیباتش، خواص دمنوش و برگ تازه، موارد احتیاط و بهترین شیوههای مصرف آن آشنا میشویم تا بتوانید با خیال راحت و آگاهانه از این سبزی خوشعطر استفاده کنید.
آشنایی با گیاه پونه و انواع آن
پونه گیاهی علفی از خانواده نعناعیان است و شبیه نعنا، ساقههای چهارگوش، برگهای بیضی و دندانهدار و بوی تند و خنک دارد. رنگ برگها سبز تیره است و بسته به نوع، پرزدار یا نسبتاً صاف هستند. گلهای ریز بنفش یا سفید آن معمولاً در خوشههای کوچک انتهای ساقه دیده میشوند.
در زبان عامیانه، چند گیاه با نامهای نزدیک به پونه شناخته میشوند؛ از جمله پونهای که در کنار آبها و جاهای مرطوب میروید و پونه کوهی که در دامنهها و ارتفاعات رشد میکند و عطر قویتر و تندتری دارد. هر دو نوع، در آشپزی و دمنوشسازی به کار میروند و از نظر خواص کلی، شباهتهای زیادی دارند، هرچند میزان برخی ترکیبات معطر و تند در پونه کوهی بیشتر است.
طبع پونه در طب سنتی
در طب سنتی، برای پونه طبع «گرم و خشک» در نظر گرفته میشود. به همین دلیل، آن را برای افرادی که مزاج سرد و تر دارند، مناسب میدانند و برای کسانی که طبیعتاً گرممزاج هستند، مصرف زیاد آن را توصیه نمیکنند، بهخصوص اگر علائمی مثل حرارت زیاد بدن، عصبانیت زودهنگام یا تپش قلب داشته باشند.
طبع گرم پونه باعث شده آن را در رفع سردی معده و روده، کاهش نفخ سرد، کمک به هضم غذاهای سنگین و چرب، گرمکردن دست و پاهای سرد و حتی تعدیل سردی رحم مؤثر بدانند. از طرف دیگر، خشکی آن اگر زیادهروی شود، میتواند در برخی افراد باعث تشدید خشکی پوست، خشکی دهان، یبوست و بیخوابی شود، به همین خاطر همیشه بر «اعتدال در مصرف» تأکید شده است.
ترکیبات مهم و ارزش دارویی پونه
قدرت اثر پونه تا حد زیادی به ترکیبات معطر و روغنی موجود در برگ و گلهای آن برمیگردد. در این گیاه، موادی مانند تیمول، کارواکرول، منتول، پولگون و مقادیری فلاونوئید و تانن شناسایی شده است. این ترکیبات، خواص ضدباکتری، ضدویروس، ضدقارچ، ضدالتهاب و تا حدی مسکن را برای گیاه به همراه میآورند.
تیمول و کارواکرول دو ترکیب مهم با اثر ضدعفونیکننده قوی هستند که میتوانند رشد بسیاری از میکروبهای بیماریزا در دهان، گلو و روده را محدود کنند. پولگون در عین اثرات قویاش، در دوزهای بالا میتواند برای کبد و کلیه آسیبزا باشد، به همین دلیل مصرف دمنوش ملایم و برگ خشک پونه معمولاً بیخطر است، اما استفاده از روغن خالص یا دوزهای بسیار زیاد باید با احتیاط کامل انجام شود.
در کنار اینها، وجود ویتامین C، ویتامین A، برخی ویتامینهای گروه B و املاحی مثل منیزیم و پتاسیم باعث میشود پونه نقش خوبی در تقویت ایمنی، حمایت از عضلات صاف دستگاه گوارش و تنظیم نسبی ضربان قلب و فشار خون داشته باشد.
خواص پونه برای دستگاه گوارش
بیشترین شهرت پونه در طب سنتی بهخاطر اثراتش روی گوارش است. دمنوش یا عرق ملایم پونه برای کاهش نفخ، رفع دلپیچههای خفیف، کمک به هضم غذاهای سنگین و چرب و کاهش احساس سنگینی بعد از غذا استفاده میشود. عطر تند و طعم گرم این گیاه، ترشح بزاق و شیرههای گوارشی را تحریک میکند و با کمک به حرکت منظم رودهها، روند هضم را روانتر میکند.
پونه در دلدردهایی که منشاء عصبی یا سرد دارند، مفیدتر است. بسیاری از کسانی که بعد از استرس، دلپیچه یا اسهال عصبی میگیرند، با یک دمنوش پونه احساس آرامش در معده و روده را گزارش میکنند. همچنین در برخی تجربهها از آن برای کاهش تهوع خفیف، احساس ترش کردن و سنگینی در بالای شکم استفاده میشود. البته در زخم فعال معده یا روده، باید با احتیاط مصرف شود و بهتر است از دمنوشهای خیلی غلیظ و تند پرهیز گردد.
تأثیر پونه بر آرامش اعصاب و خواب
یکی دیگر از حوزههایی که پونه در آن نقشآفرینی میکند، سیستم عصبی است. بوییدن عطر پونه تازه یا نوشیدن یک فنجان دمنوش گرم آن در پایان روز میتواند تنشهای عصبی را سبکتر کند، ضربان قلب را کمی تنظیم کند و احساس آرامش ذهنی ایجاد کند.
در منابع مختلف، از پونه بهعنوان دمنوشی آرامبخش یاد شده که میتواند در کاهش اضطراب خفیف، استرس روزمره، بیقراری، بدخوابی و حتی سردردهای عصبی نقش داشته باشد. ترکیبات معطر آن با اثر بر سیستم عصبی پاراسمپاتیک، بدن را از حالت آمادهباش و تنش به حالتی آرامتر نزدیک میکنند، به همین دلیل مصرف آن در ساعات پایانی روز برای کسانی که خواب سبکی دارند، در حد ملایم و متعادل میتواند کمککننده باشد.
خواص ضدباکتریایی و ضدعفونیکننده پونه
پونه از نظر اثرات ضدباکتری و ضدویروس، گیاهی قدرتمند است. ترکیباتی مثل تیمول و کارواکرول میتوانند رشد بسیاری از باکتریهای مضر دستگاه گوارش، دهان، گلو و مجاری تنفسی را مهار کنند. به همین دلیل، غرغره دمنوش ولرم پونه در برخی منابع برای کمک به عفونتهای خفیف گلو، بوی بد دهان و التهابهای دهانی توصیه شده است.
این خاصیت ضدعفونیکننده، در دستگاه گوارش و مجاری ادراری هم اثر میگذارد. مصرف منطقی دمنوش پونه، بهخصوص همراه با گیاهان دیگر، میتواند به کاهش رشد میکروبهای مضر و حمایت از تعادل میکروبی روده کمک کند و در برخی موارد، در کنار درمانهای اصلی، در عفونتهای خفیف ادراری هم نقش کمکی داشته باشد. البته در عفونتهای جدی، آنتیبیوتیک و درمان پزشکی همچنان اولویت اصلی است.
پونه و سرماخوردگی، سرفه و مشکلات تنفسی
بوی تند و تیز پونه، آن را به انتخابی مناسب برای فصل سرما و مشکلات تنفسی تبدیل کرده است. دمنوش گرم پونه، بهخصوص اگر با کمی عسل و لیمو همراه شود، میتواند گلودرد، سرفههای خفیف، گرفتگی بینی و احساس سنگینی در سینه را تا حدی کاهش دهد.
البته این گیاه بهتنهایی درمانکننده عفونتهای جدی تنفسی نیست، ولی با کاهش التهاب مخاط، رقیقتر کردن ترشحات و تقویت نسبی سیستم ایمنی، روند بهبود را تسهیل میکند. استنشاق بخار دمنوش پونه نیز در برخی تجربههای سنتی برای باز شدن مجاری تنفسی، بهخصوص در سرماخوردگیهای همراه با بینی کیپ و سینوزیت خفیف، توصیه شده است.
خواص پونه برای قاعدگی و دردهای زنانه
طبع گرم و خاصیت ضداسپاسم پونه، آن را برای بسیاری از زنانی که از دردهای قاعدگی رنج میبرند، به دمنوشی محبوب تبدیل کرده است. دمنوش پونه میتواند انقباضهای شدید و دردناک رحم را تا حدی آرام کند، جریان خون را منظمتر کند و از شدت دلدرد، کمردرد و احساس فشار لگنی در روزهای اول قاعدگی بکاهد.
همچنین پونه در برخی نسخههای سنتی بهعنوان کمککننده در تنظیم چرخه قاعدگیهای نامنظم مطرح است، هرچند شواهد علمی قطعی در این زمینه محدود است. به هر حال، به دلیل همین اثرات بر رحم و خونرسانی لگنی، مصرف پونه در دوران بارداری بهصورت درمانی و دوز بالا ممنوع شمرده میشود، چون ممکن است خطر سقط را افزایش دهد. در مورد شیردهی نیز احتیاط لازم است و استفاده مداوم و غلیظ بدون مشورت پزشک توصیه نمیشود.
پونه، گوارش صفرا و سلامت کبد
پونه علاوه بر معده و روده، روی کبد و جریان صفرا هم اثر میگذارد. در طب سنتی، این گیاه را برای رفع «سردی کبد»، کمک به خروج صفرا، کاهش احساس سنگینی در سمت راست شکم، تلخی دهان و حالت تهوع مرتبط با اختلالات خفیف صفراوی به کار بردهاند.
دمنوش ملایم پونه، وقتی بعد از غذاهای چرب و سنگین مصرف شود، میتواند به بهبود ترشح صفرا و هضم چربیها کمک کند. وقتی چربیها بهتر شکسته شوند، هم احساس سنگینی کاهش مییابد و هم احتمال بروز نفخ، ریفلاکس و دلدرد کمتر میشود. با این حال، در بیماریهای جدی کبدی، بهخصوص کبد چرب پیشرفته، التهاب فعال یا سیروز، هر نوع مصرف دارویی پونه باید با هماهنگی پزشک انجام شود، چون برخی ترکیبات معطر در دوز بالا میتوانند برای کبد حساس، آزاردهنده باشند.
تأثیر پونه بر سیستم ایمنی و آنتیاکسیدانها
پونه بهدلیل داشتن آنتیاکسیدانهای متعدد، از جمله پلیفنولها، ویتامین C و کارواکرول، میتواند در کاهش استرس اکسیداتیو بدن نقش داشته باشد. استرس اکسیداتیو همان فرایندی است که در آن رادیکالهای آزاد به سلولها آسیب میزنند و زمینه انواع بیماریهای مزمن، از جمله بیماریهای قلبی، دیابت و حتی برخی سرطانها را فراهم میکنند.
وقتی مصرف منظم اما متعادل پونه در کنار رژیم غذایی سرشار از سبزیجات، میوهها و سبک زندگی سالم قرار بگیرد، بدن در مقابله با میکروبها و التهابات مزمن، ابزارهای دفاعی بیشتری در اختیار دارد. تقویت نسبی ایمنی، کوتاهتر شدن دوره بیماریهای ویروسی خفیف، بهترشدن احساس ضعف عمومی بعد از سرماخوردگی و بهبود تدریجی انرژی روزانه از نتایجی است که بسیاری از مصرفکنندگان دمنوش پونه از آن صحبت میکنند.
نقش پونه در لاغری و کنترل وزن
پونه خود بهتنهایی معجزهای برای لاغری نیست، اما میتواند در فرآیند کنترل وزن کمککننده باشد. دمنوش گرم پونه قبل یا بعد از غذا، با کمک به هضم بهتر، کاهش نفخ، تنظیم حرکات روده و کنترل اشتهای عصبی، میتواند از پرخوری و میل شدید به تنقلات بعد از غذا کم کند.
اگر این دمنوش در کنار رژیم متعادل، پروتئین کافی، سبزیجات تازه و تحرک بدنی منظم قرار بگیرد، روند کاهش وزن را پایدارتر میکند، چون فرد هم احساس سبکی و هم گوارش راحتتری خواهد داشت. باز هم تأکید میشود که هدف از مصرف پونه باید «کمک به تنظیم بدن» باشد، نه جایگزین کردن اصول تغذیه و ورزش.
خواص پونه برای دهان، دندان و تنفس
بوی بد دهان یکی از مشکلاتی است که بسیاری از مردم با آن درگیرند و ریشه آن معمولاً ترکیبی از بهداشت ناقص دهان، عفونتهای لثه، مشکلات معده و روده و مصرف برخی غذاها است. پونه با خاصیت ضدباکتری و بوی تند و خنک خود، میتواند بهعنوان دهانشویه طبیعی در کنار مسواک و نخ دندان استفاده شود.
غرغره دمنوش ولرم پونه، یا جویدن مقدار کمی برگ تازه آن (در افراد سالم و بدون حساسیت)، بهخصوص بعد از غذا، میتواند بوی دهان را کاهش دهد و در برخی موارد، التهابهای سطحی لثه و مخاط دهان را آرامتر کند. در دنداندرد خفیف، گذاشتن پنبه آغشته به دمنوش غلیظ پونه روی لثه اطراف دندان دردناک، در بعضی منابع سنتی ذکر شده است، اما اینگونه کاربردها فقط باید موقت و در کنار مراجعه حتماً ضروری به دندانپزشک باشد.
پونه و پوست، سردی بدن و دردهای عضلانی
از دیدگاه طب سنتی، پونه بهخاطر طبع گرمش برای کسانی که دائماً احساس سردی میکنند، دست و پایشان همیشه یخ است یا بعد از خوردن کوچکترین غذای سرد دلدرد میگیرند، گیاهی مناسبتر است. وقتی گردش خون بهتر و معده گرمتر شود، هم انرژی عمومی بدن بالاتر میرود و هم بدن کمتر به سردیها واکنش افراطی نشان میدهد.
برخی افراد با مصرف منظم دمنوش پونه، بهبود نسبی در سردی اندامها، کاهش خستگی مزمن و حتی کاهش دردهای عضلانی مرتبط با سرما را گزارش کردهاند. از نظر پوست، با توجه به اثرات ضدعفونیکننده و ضدالتهاب آن، در بعضی نسخههای سنتی از شستوشوی موضعی با دمنوش رقیق پونه برای جوشهای خفیف، عفونتهای سطحی و خارش استفاده شده است، اما قبل از هر مصرف موضعی، باید روی بخش کوچکی از پوست تست حساسیت انجام شود.
روشهای مصرف پونه در زندگی روزمره
پونه را میتوان به شکلهای مختلف وارد برنامه غذایی کرد. رایجترین شکل، دمنوش است؛ کافی است مقدار کمی پونه خشک یا تازه را در آب جوش بریزید، ۱۰ تا ۱۵ دقیقه درب ظرف را ببندید و بعد صاف کنید. اضافهکردن کمی عسل و چند قطره آبلیمو، هم طعم را متعادلتر میکند و هم خواص ضدسرماخوردگی آن را تقویت میکند.
در آشپزی، از پونه بهعنوان سبزی معطر در برخی سوپها، آشها، کوکوها، سبزیپلوهای محلی و حتی بهصورت خردشده در دوغ استفاده میشود. بهدلیل طعم تند و قوی، معمولاً مقدار کمی از آن کافی است و بهتر است در پایان پخت اضافه شود تا عطرش حفظ شود.
عرق پونه هم در برخی عطاریها عرضه میشود و برای اهدافی مثل تقویت گوارش، کاهش نفخ، کمک به قاعدگی و آرامش اعصاب به کار میرود، اما دوز مصرف آن حتماً باید مشخص و محدود باشد. روغن خالص پونه بههیچوجه نباید خودسرانه خورده شود، چون مقدار بالای ترکیبات متمرکزش میتواند برای کبد، کلیه و حتی سیستم عصبی خطرناک باشد و در برخی گزارشها، مسمومیتهای جدی با مصرف بیرویه آن ثبت شده است.
عوارض احتمالی و موارد منع مصرف پونه
با وجود تمام فواید، پونه گیاهی است که در صورت مصرف بیرویه یا در شرایط خاص میتواند خطرناک باشد. مهمترین موارد احتیاط عبارتاند از بارداری، شیردهی، بیماریهای کبدی و کلیوی و مصرف همزمان برخی داروها. در دوران بارداری، مصرف دوزهای درمانی دمنوش غلیظ، عرق یا روغن پونه میتواند با خطر انقباض رحم و سقط همراه باشد، به همین دلیل معمولاً توصیه میشود زنان باردار از مصرف دارویی آن خودداری کنند.
در افراد با بیماریهای مزمن کبدی و کلیوی، چون بدن در تجزیه و دفع ترکیبات معطر و روغنی دچار محدودیت است، استفاده از پونه غلیظ یا مداوم باید فقط با نظر پزشک انجام شود. کودکان، بهخصوص زیر دو سال، به روغنها و ترکیبات متمرکز حساستر هستند و مصرف آنها بدون نظر متخصص میتواند خطرناک باشد.
افرادی که داروهای خاص قلبی، ضدانعقاد خون یا داروهای ضدافسردگی مصرف میکنند، در صورت تمایل به مصرف منظم دمنوش پونه، بهتر است حتماً با پزشک خود مشورت کنند، چون احتمال تداخلات خفیف تا متوسط وجود دارد. در نهایت، هر نشانهای مثل تهوع شدید، سرگیجه، درد شدید شکم، زردی چشمها یا تیرهشدن ادرار بعد از مصرف زیاد پونه، علامت هشدار است و نیاز به مراجعه سریع پزشکی دارد.
پرسشهای متداول
پونه برای چه مشکلاتی بیشتر استفاده میشود؟
بیشتر برای نفخ و دلدرد، سنگینی بعد از غذا، سرماخوردگیهای خفیف، سرفه، دردهای قاعدگی و آرامکردن اعصاب از دمنوش یا مقدار کم عرق پونه استفاده میشود.
بهترین زمان مصرف دمنوش پونه چه موقع است؟
معمولاً بعد از غذا برای هضم بهتر، عصرها و شبها برای آرامش اعصاب و قبل از خواب برای خواب راحتتر، البته در حد یک یا دو فنجان ملایم در روز.
آیا پونه واقعاً در لاغری مؤثر است؟
بهتنهایی باعث لاغری نمیشود، اما با کمک به هضم، کاهش نفخ و کنترل اشتهای عصبی، میتواند همراه خوبی برای رژیم غذایی و ورزش باشد و روند کاهش وزن را راحتتر کند.
مصرف پونه در بارداری و شیردهی مجاز است؟
مصرف غذایی کممقدار ممکن است مشکلی ایجاد نکند، اما مصرف دارویی، دمنوش خیلی غلیظ، عرق و مخصوصاً روغن پونه در بارداری و شیردهی توصیه نمیشود و باید فقط با نظر پزشک باشد.
چه کسانی نباید پونه را خودسرانه مصرف کنند؟
زنان باردار و شیرده، افراد با بیماریهای کبدی و کلیوی، کودکان کوچک، بیماران قلبی یا کسانی که داروهای مهم مصرف میکنند، نباید بدون مشورت پزشک از پونه بهصورت درمانی و مداوم استفاده کنند.
نتیجهگیری
پونه گیاهی کوچک و خوشعطر است، اما پشت این ظاهر ساده، ترکیبی قدرتمند از خاصیتهای گوارشی، ضدعفونیکننده، آرامبخش، ضدمیکروبی و تنظیمکننده برای بدن پنهان شده است. اگر آن را در حد متعادل و آگاهانه، بهصورت دمنوش ملایم یا سبزی خوشعطر در غذاهای روزمره استفاده کنید، میتواند به هضم بهتر، اعصاب آرامتر، نفس راحتتر و بدن مقاومتر کمک کند.
در عین حال، بهخاطر قدرت زیاد ترکیبات روغنی آن، مصرف خودسرانه و افراطی، بهخصوص در بارداری، بیماریهای کبدی و کلیوی یا همراه با برخی داروها، میتواند آسیبزا باشد.
به اشتراکگذاری نظرات شما
اگر شما هم تجربه مصرف دمنوش پونه، استفاده از پونه تازه در غذا یا عرق پونه را داشتهاید، لطفاً تجربهتان را درباره تأثیر آن روی نفخ، دلدرد، اعصاب، سرماخوردگی یا قاعدگی در بخش نظرات بنویسید. تجربههای واقعی شما میتواند به دیگران کمک کند تا این گیاه خوشعطر را هوشمندانهتر و ایمنتر در زندگیشان به کار بگیرند. 🌿✨
