وقتی در خودروهای دیفرانسیل جلو یا چهارچرخ محرک صحبت از «خرابی اکسل» میشود، اغلب منظور خرابی پلوس و مفصلهای سرِ پلوس است، همان مجموعهای که نیرو را از گیربکس به چرخها منتقل میکند و همزمان اجازه میدهد چرخها هنگام پیچیدن و بالا و پایین شدن، همچنان نیرو را نرم و پیوسته دریافت کنند. چون این قطعه هم زیر بار گشتاور است و هم مدام در حال تغییر زاویه، خرابیاش میتواند با صداهای مشخص، لرزش، و حتی از کار افتادن حرکت خودرو خودش را نشان دهد.
شناختن علائم خرابی اکسل مهم است چون بسیاری از نشانهها در ابتدا خفیفاند و اگر همان موقع پیگیری شوند، ممکن است با هزینه کمتر و بدون خطر گیر کردن در مسیر حل شوند. در این مقاله از بخش خودرو ماگرتا، علائم قابل اعتماد، روشهای بررسی ساده در منزل، تفاوت با خرابی قطعات مشابه، و زمان مناسب مراجعه به تعمیرکار را به زبان کاملاً کاربردی توضیح میدهم.
اکسل و پلوس دقیقاً چه هستند و چرا خراب می شوند
در ادبیات رایج تعمیرگاهی، در خودروهای دیفرانسیل جلو معمولاً به شفتهای انتقال نیرو به چرخها «پلوس» گفته میشود و به مجموعه کامل شامل شفت و مفصلها هم گاهی «اکسل» میگویند. هر طرف خودرو یک پلوس دارد که دو سرِ آن مفصل دارد، مفصل بیرونی نزدیک چرخ و مفصل داخلی نزدیک گیربکس. مفصل بیرونی بیشتر درگیر زاویه فرمان است و مفصل داخلی بیشتر درگیر تغییر طول و تکانهای سیستم تعلیق.
خرابی معمولاً از چند عامل شروع میشود. مهمترین عامل، پاره شدن گردگیر و خروج گریس است. گردگیر مثل یک کاور لاستیکی، گریس را داخل نگه میدارد و از ورود آب و خاک جلوگیری میکند. وقتی گردگیر پاره شود، گریس پخش میشود و ذرات ریز وارد مفصل میشوند، سپس سایش سریعتر میشود و صدا و لق شدن به وجود میآید. عامل دیگر، ضربههای شدید مثل افتادن در چاله، تصادف از ناحیه چرخ، یا فشار زیاد در شتابگیریهای ناگهانی و تکراری است. فرسودگی طبیعی در کارکردهای بالا هم نقش دارد.
علائم خرابی اکسل (Axle) یا محور ماشین
اگر مشکل از اکسل یا محور خودرو باشد، معمولاً با علائم زیر مواجه میشوید:
صدای تقتق یا تیکتیک هنگام چرخش
این شایعترین نشانه است. وقتی در پیچها به خصوص با سرعت پایین یا دور زدن کامل، فرمان را میچرخانید، صدایی شبیه به “تق تق” از سمت چرخها میشنوید.
این صدا به خاطر خرابی بوشینگهای سر اکسل (CV Joint) است.
لرزش فرمان یا کل خودرو
هنگام حرکت، به خصوص در سرعتهای بالا، ممکن است فرمان یا کل خودرو شروع به لرزش کند.
این لرزش معمولاً هنگام شتابگیری شدیدتر میشود.
وجود روغن (گریس) روی لبه طاق یا چرخ
اکسلها توسط یک پلاستیک یا بوت (Boot) محافظت میشوند که داخل آن گریس روانکننده وجود دارد. اگر این بوت پاره شود، گریس بیرون میریزد و روی لبه طاق، رینگ یا کاپوت چرخ جمع میشود.
دیدن این گریس سیاه و چرب، یک هشدار اولیه است که باید سریعاً به آن رسیدگی کنید، قبل از اینکه خود اکسل آسیب ببیند.
خودرو حرکت نمیکند
در بدترین حالت، اگر اکسل به طور کامل بشکند، قدرت به چرخها منتقل نمیشود. ممکن است موتور روشن باشد و دورش بالا برود، اما خودرو اصلاً حرکت نمیکند، مخصوصاً اگر اکسل چرخ محرک خراب شده باشد.
صدای تق تق هنگام پیچیدن، نشانه کلاسیک خرابی سر پلوس بیرونی
مشهورترین علامت خرابی مفصل بیرونی، صدای «تق تق» یا «کلیککلیک» هنگام پیچیدن است، مخصوصاً زمانی که فرمان را تا آخر میچرخانید و همزمان کمی گاز میدهید. این صدا معمولاً در دورهای کم و در پیچهای تند واضحتر است، مثل دور زدن در کوچه، پارک کردن یا خروج از پارک.
اگر صدا هنگام پیچیدن به سمت راست بیشتر شنیده میشود، اغلب پلوس سمت چپ مشکوکتر است، چون در پیچ، بار بیشتری روی سمت بیرونی پیچ میافتد. این یک قانون صددرصدی نیست، اما در بسیاری از موارد برای جهتدهی به تشخیص کمک میکند. نکته مهم این است که صدای تق تق منظم و ریتمدار که با سرعت چرخش چرخ هماهنگ است، بیشتر به مفصل بیرونی میخورد.
لرزش در شتاب گیری، بیشتر به مفصل داخلی ربط دارد
اگر هنگام حرکت مستقیم، مخصوصاً زمان شتاب گرفتن، لرزش محسوسی در بدنه یا فرمان حس میکنید، یکی از مظنونها مفصل داخلی پلوس است. این لرزش گاهی با افزایش گاز بیشتر میشود و وقتی پا را از روی گاز برمیدارید یا سرعت ثابت میشود، کمتر حس میشود.
این علامت خیلی وقتها با بالانس نبودن چرخ یا خرابی لاستیک اشتباه گرفته میشود. تفاوت مهم این است که لرزش ناشی از چرخ و لاستیک معمولاً با سرعت بالا همیشگیتر است، اما لرزش ناشی از پلوس داخلی بیشتر «زیر بار» خودش را نشان میدهد، یعنی هنگام گاز دادن یا در سربالاییها.
تقه یا ضربه هنگام شروع حرکت، تعویض دنده یا رها کردن گاز
یکی دیگر از نشانهها، صدای «تقه» یا ضربه در لحظه شروع حرکت، یا هنگام تغییر وضعیت از دنده عقب به جلو، یا هنگام رها کردن ناگهانی گاز است. این حالت میتواند از لق شدن مفصلها یا بازی بیش از حد در مجموعه انتقال نیرو ایجاد شود.
البته این علامت فقط مخصوص پلوس نیست و میتواند از دستهموتور، گیربکس، چهارشاخ گاردان در خودروهای دیفرانسیل عقب، یا حتی لقیهای سیستم تعلیق هم بیاید. برای همین باید کنار سایر نشانهها بررسی شود. اگر تقهها همراه با تق تق در پیچ یا نشتی گریس باشد، احتمال پلوس بالاتر میرود.
نشتی گریس روی رینگ یا پشت چرخ، زنگ خطر جدی گردگیر
اگر روی داخل رینگ، پشت چرخ، یا اطراف مجموعه کمک و طبق، پاشیدگی گریس سیاه و چرب میبینید، احتمال پارگی گردگیر پلوس زیاد است. گردگیر وقتی پاره میشود، با چرخش چرخ گریس را به اطراف میپاشد و معمولاً یک حلقه کثیفی چرب داخل رینگ ایجاد میکند.
این مرحله، نقطه طلایی برای پیشگیری از هزینه سنگین است. اگر خیلی زود متوجه شوید، گاهی با تعویض گردگیر و گریسکاری صحیح میشود از خرابی مفصل جلوگیری کرد. اما اگر مدت طولانی با گردگیر پاره رانندگی کنید، اغلب مفصل داخلش ساییده میشود و دیگر فقط با تعویض گردگیر مشکل برطرف نمیشود.
پارگی گردگیر را چگونه دقیق تر بررسی کنید
برای بررسی گردگیر، چرخها را تا حد امکان به یک سمت بچرخانید تا گردگیر بیرونی بهتر دیده شود. با چراغ قوه، ترک، پارگی، یا چسبندگی گریس را نگاه کنید. گردگیر بیرونی نزدیک چرخ است و گردگیر داخلی نزدیک گیربکس و معمولاً دیدنش سختتر است، اما نشتی گریس در اطراف آن هم قابل مشاهده است.
اگر گردگیر خشک و ترکخورده شده باشد، حتی اگر هنوز کامل پاره نشده، در آستانه پارگی است. در این حالت، سرویس پیشگیرانه معمولاً از خراب شدن مفصل جلوگیری میکند، به شرطی که مفصل هنوز صدا و لقی غیرعادی نداشته باشد.
تست ساده در منزل با دور زدن کامل فرمان
یک تست عملی این است که در یک فضای امن و باز، سرعت را خیلی کم نگه دارید، فرمان را تا آخر به یک سمت بچرخانید و با گاز ملایم به شکل دایره حرکت کنید. سپس همین کار را به سمت دیگر تکرار کنید. اگر صدای تق تق ریتمدار در یکی از جهتها واضحتر شد، احتمال خرابی مفصل بیرونی همان سمت بیشتر میشود.
برای دقیقتر شدن، همین تست را با دنده عقب هم خیلی آرام انجام میدهند، چون گاهی در دنده عقب صدا واضحتر میشود. مهم است که این تست در سرعت پایین و با احتیاط انجام شود تا هم خطر ایجاد نشود و هم فشار غیرضروری به قطعه وارد نکنید.
بررسی لقی پلوس، فقط با رعایت ایمنی
اگر تجربه کافی دارید و ابزار مناسب دارید، میتوان با بالا بردن خودرو و قرار دادن آن روی پایه مطمئن، پلوس را از نظر لقی بررسی کرد. در این حالت با دست، شفت پلوس را نزدیک مفصل میگیرید و تلاش میکنید آن را بالا و پایین یا چپ و راست تکان دهید. لقی زیاد و غیرعادی میتواند به فرسودگی مفصل اشاره کند.
این بررسی باید با نهایت احتیاط انجام شود. خودرو باید روی سطح صاف، با ترمز دستی و مهار مناسب قرار گیرد و هرگز فقط با جک کار نکنید. اگر مطمئن نیستید، همین مرحله را به تعمیرکار بسپارید، چون ریسک ایمنی بالاست.
تفاوت صدای خرابی پلوس با بلبرینگ چرخ و جلوبندی
خیلی وقتها افراد صدای پلوس را با بلبرینگ چرخ اشتباه میگیرند. خرابی بلبرینگ معمولاً صدایی شبیه زوزه، غرش یا هوم یکنواخت ایجاد میکند که با بالا رفتن سرعت بیشتر میشود و ممکن است با تغییر بار در پیچها کم و زیاد شود. اما صدای خرابی مفصل بیرونی پلوس بیشتر به شکل تق تق یا کلیک منظم در پیچهای تند است، نه یک زوزه یکنواخت.
خرابی سیبک، طبق، یا بوشهای جلوبندی معمولاً ضربههای خشک روی دستانداز یا در تغییر مسیرهای ناگهانی میدهد، نه الزاماً صدای ریتمدار هماهنگ با چرخش چرخ. خرابی دیسک ترمز تابدار هم بیشتر در ترمزگیری لرزش ایجاد میکند، نه در شتاب گیری. این تفاوتها کمک میکند مسیر تشخیص را کوتاهتر کنید.
چه چیزهایی خرابی اکسل را سریع تر بدتر می کند
رانندگی با گردگیر پاره، سریعترین مسیر خرابی کامل مفصل است چون گریس از دست میرود و آلودگی وارد میشود. شتابگیری شدید در حالت فرمان کامل، دور زدنهای تند با گاز زیاد، و عبور خشن از دستاندازها هم فشار را بالا میبرد. همچنین اگر لاستیکها با فشار نامناسب یا ساییدگی بد استفاده شوند، ضربه و لرزش بیشتری به مجموعه انتقال نیرو وارد میشود.
اگر در همان علائم اولیه سرعت رسیدگی بالا باشد، احتمال اینکه فقط با سرویس گردگیر یا تعویض یک سمت مشکل حل شود بیشتر است. اما اگر علائم را ماهها رها کنید، معمولاً به تعویض مجموعه کامل همان سمت میرسد.
چه زمانی ادامه رانندگی خطرناک می شود
اگر صداها ناگهان شدید شدهاند، اگر لرزش در شتاب گیری به حدی است که کنترل خودرو را آزار میدهد، یا اگر هنگام حرکت صدای ضربههای ممتد و غیرعادی دارید، بهتر است استفاده را محدود کنید. خرابی شدید پلوس میتواند به از دست رفتن انتقال نیرو منجر شود، یعنی خودرو ناگهان حرکت نکند یا در شرایط بد، به قطعات اطراف آسیب بزند.
همچنین اگر نشتی گریس آنقدر زیاد است که اطراف چرخ و سیستم ترمز چرب شده، باید جدیتر برخورد کنید، چون آلودگی روی قطعات نزدیک چرخ میتواند ایمنی را تحت تاثیر قرار دهد. در چنین شرایطی، مراجعه سریعتر منطقیتر است.
تعمیر یا تعویض، چه تصمیمی منطقی تر است
اگر فقط گردگیر پاره شده و مفصل هنوز صدا و لقی غیرعادی ندارد، در بسیاری از موارد تعویض گردگیر و گریسکاری اصولی کافی است. اما اگر مفصل صدا داده، تق تق در پیچها واضح است، یا لرزش زیر بار دارید، معمولاً عمر مفصل کم شده و تعویض مجموعه کامل پلوس یا حداقل همان مفصل مطرح میشود.
در عمل، بسیاری از تعمیرکارها برای کاهش ریسک برگشت مشکل، تعویض کامل پلوس همان سمت را پیشنهاد میدهند، چون هم زمان تعمیر کمتر میشود و هم احتمال خطا در مونتاژ و گریسکاری کاهش مییابد. با این حال، کیفیت قطعه جایگزین و نصب صحیح بسیار مهم است، چون قطعه بیکیفیت میتواند دوباره صدا بدهد یا لرزش ایجاد کند.
پیشگیری ساده برای افزایش عمر پلوس
اگر به صورت دورهای گردگیرها را از نظر ترک و نشتی چک کنید، بسیاری از خرابیها قبل از رسیدن به مرحله تعویض کامل قابل مدیریت است. رانندگی نرمتر در پیچهای تند، پرهیز از گاز دادن شدید با فرمان کامل، و رسیدگی به لاستیک و تنظیم فرمان هم فشار را کمتر میکند.
همچنین اگر خودرو پایین آمده یا تغییرات غیر استاندارد در ارتفاع و سیستم تعلیق دارد، زاویه کاری پلوس بیشتر میشود و استهلاک بالا میرود. در این حالت، نگهداری دقیقتر و بررسی دورهای اهمیت بیشتری پیدا میکند.
پرسش های متداول
صدای تق تق موقع پیچیدن یعنی اکسل حتما خراب است؟
معمولاً این صدا یکی از نشانههای رایج خرابی مفصل بیرونی پلوس است، اما برای قطعیت باید گردگیر، نشتی گریس و وضعیت سایر قطعات هم بررسی شود.؟
چطور بفهمم مشکل از پلوس است یا بلبرینگ چرخ؟
صدای بلبرینگ اغلب زوزه یا غرش یکنواخت است و با سرعت تغییر میکند، اما صدای پلوس بیرونی بیشتر تق تق ریتمدار در پیچهای تند و هنگام گاز دادن است.؟
اگر گردگیر پلوس پاره باشد ولی صدا ندهد، باید تعویض کنم؟
بله، چون پارگی گردگیر باعث خروج گریس و ورود آلودگی میشود و اگر زود رسیدگی شود، ممکن است از خرابی مفصل جلوگیری کند.؟
لرزش هنگام شتاب گیری به معنی خرابی اکسل است؟
میتواند باشد، مخصوصاً اگر زیر بار و هنگام گاز دادن بیشتر شود، اما عوامل دیگری مثل بالانس، لاستیک، دستهموتور یا مشکلات انتقال نیرو هم باید بررسی شوند.؟
آیا رانندگی با پلوس خراب خطرناک است؟
اگر خرابی شدید باشد میتواند به از دست رفتن انتقال نیرو، لرزشهای آزاردهنده و آسیب به قطعات اطراف منجر شود، بنابراین بهتر است علائم شدید را جدی بگیرید.؟
نتیجه گیری
برای فهمیدن خرابی اکسل یا همان پلوس، باید به ترکیب علائم توجه کنید، تق تق ریتمدار در پیچهای تند، لرزش زیر بار در شتاب گیری، تقه در شروع حرکت، و مخصوصاً نشتی گریس و پارگی گردگیر. تستهای ساده مثل دور زدن با فرمان کامل میتواند جهت تشخیص را روشن کند، اما بررسی قطعی معمولاً با مشاهده گردگیر و ارزیابی لقی و وضعیت مفصل دقیقتر میشود.
اگر نشتی گریس تازه است، رسیدگی سریع میتواند هزینه را بسیار کاهش دهد. اما اگر صدا و لرزش واضح شده، تعلل معمولاً به خرابی کامل مفصل و نیاز به تعویض میرسد. تشخیص بهموقع، هم ایمنی را بالا میبرد و هم از هزینههای زنجیرهای جلوگیری میکند.
به اشتراک گذاری نظرات شما
شما در خودروتان با کدام نشانه بیشتر مواجه شدهاید، تق تق در پیچ، لرزش در شتاب، یا نشتی گریس روی رینگ؟ مدل خودرو و علائم دقیق را بنویسید تا بتوان بر اساس شرایط واقعی، راهنمایی دقیقتر ارائه کرد.
