وقتی میگوییم «لاستیک چند درصد است»، معمولاً منظورمان این نیست که لاستیک چند درصد باد دارد یا چند درصد کارکرد کرده است، بلکه میخواهیم بدانیم چه مقدار از عمر مفیدش باقی مانده است. در عمل، رایجترین معیار برای این کار «عمق آج» و «الگوی سایش» است. چون آج همان بخشی است که چسبندگی در ترمزگیری، کنترل خودرو در باران، و مقاومت در برابر لغزش را فراهم میکند.
مشکل از جایی شروع میشود که خیلیها با نگاه کلی به ظاهر لاستیک قضاوت میکنند. ممکن است لاستیک از دور سالم به نظر برسد، اما عمق آج در یک بخش کم شده باشد، یا سایش ناهمگون باعث شده باشد در یک نقطه به پایان عمر نزدیک شود. بنابراین بهترین راه این است که چند روش ساده و قابل تکرار را یاد بگیرید: اندازهگیری عمق آج، خواندن نشانگرهای سایش، و تبدیل عمق آج به «درصد باقیمانده» با یک فرمول روشن. این مقاله از بخش خودرو ماگرتا، دقیقاً همین مسیر را مرحلهبهمرحله توضیح میدهد.
مفهوم درصد لاستیک و سه برداشت رایج
درصد لاستیک میتواند سه معنا داشته باشد، اما در گفتوگوی روزمره معمولاً یکی از آنها مدنظر است. برداشت اول، درصد «عمق آج باقیمانده» است که دقیقترین برداشت برای ایمنی و تصمیمگیری درباره تعویض محسوب میشود.
برداشت دوم، درصد «عمر تقریبی بر اساس کارکرد کیلومتری» است. این روش به تنهایی قابل اعتماد نیست، چون سبک رانندگی، کیفیت مسیر، تنظیم باد، همراستایی چرخها و نوع لاستیک میتواند عمر کیلومتری را کاملاً تغییر دهد.
برداشت سوم، درصد «سلامت کلی لاستیک» است که علاوه بر آج، سن لاستیک، ترکهای دیواره، برآمدگیها و آسیبهای ساختاری را هم در نظر میگیرد. ممکن است آج هنوز بد نباشد، اما ترکهای ریز و خشکشدگی لاستیک باعث شود از نظر ایمنی دیگر گزینه خوبی نباشد. برای همین، اگر هدف شما خرید و فروش یا تصمیم برای سفر طولانی است، بهتر است نگاهتان فقط به عمق آج محدود نشود.
شاخص اصلی، عمق آج و دلیل اهمیت آن
عمق آج همان شیارهایی است که آب را از زیر لاستیک بیرون میزند و سطح تماس را در شرایط مختلف مدیریت میکند. هرچه عمق آج کمتر شود، در باران و مسیر خیس، خطر سر خوردن و افزایش طول ترمز بیشتر میشود. در مسیر خشک هم وقتی آج خیلی کم شود، کنترل و ترمزگیری در شرایط اضطراری ضعیفتر میشود، بهخصوص اگر سطح جاده گردوغبار یا شن ریز داشته باشد.
در بسیاری از استانداردها، وقتی عمق آج به محدوده نزدیک به حداقل میرسد، لاستیک از نظر ایمنی دیگر مناسب نیست. نکته مهم این است که «حداقل قانونی یا فنی» معمولاً آخرین خط قرمز است، اما برای رانندگی مطمئن، بسیاری از رانندگان و تعمیرکاران توصیه میکنند قبل از رسیدن به آن حداقل، مخصوصاً قبل از فصل بارندگی، به تعویض فکر کنید.
استفاده از سکه (سادهترین و در دسترسترین روش)
این روش که به آن “تست سکه” میگویند، یک راه سریع برای تخمین اولیه است.
یک سکه را پیدا کنید: در ایران میتوانید از یک سکه ۱۰۰ تومنی یا ۵۰ تومنی استفاده کنید.
سکه را در شیار آج لاستیک قرار دهید: سکه را به صورت عمودی در یکی از شیارهای اصلی آج لاستیک بگذارید. مطمئن شوید که قسمت نوشتهدار یا طرحدار سکه رو به بیرون است.
آن را بررسی کنید:
اگر تمام قسمت نوشتهدار یا طرح سکه پوشیده شد و دیده نشد: لاستیک شما سالم است و آج کافی دارد.
اگر قسمتی از نوشته یا طرح سکه نمایان شد: لاستیک شما در حال فرسودگی است و باید به فکر تعویض آن باشید.
اگر تمام نوشته یا طرح سکه دیده شد: لاستیک شما کاملاً فرسوده و خطرناک است و باید فوراً تعویض شود.
استفاده از نشانگرهای فرسایش لاستیک (TWI)
تمام لاستیکهای استاندارد، نشانگرهای فرسایش داخلی دارند. اینها تکههای کوچک و برجستهای از جنس لاستیک هستند که داخل شیارهای اصلی آج قرار گرفتهاند.
به دنبال علامت TWI بگردید: روی دیواره لاستیک (کنار آن)، علامت مثلث یا حروف TWI (مخفف Tread Wear Indicator) حک شده است. این علامت شما را به محل نشانگر فرسایش هدایت میکند.
آج لاستیک را در آن نقطه بررسی کنید: به شیاری که روبروی این علامت قرار دارد نگاه کنید.
مقایسه کنید:
اگر سطح آج لاستیک از این نوارهای پلاستیکی بالاتر بود: لاستیک شما سالم است.
اگر سطح آج لاستیک همسطح با این نوارها شد: لاستیک شما به حداقل عمق قانونی (۱.۶ میلیمتر) رسیده و باید تعویض شود. در این حالت، لاستیک در باران به شدت لیز میشود و بسیار خطرناک است.
استفاده از عمقسنج آج لاستیک (دقیقترین روش)
برای اندازهگیری دقیق، بهترین ابزار عمقسنج آج لاستیک است. این ابزار ارزان و در دسترس است و در فروشگاههای لوازم خودرویی یافت میشود.
عمقسنج را در شیار آج فرو کنید: نوک عمقسنج را داخل عمیقترین بخش شیار آج قرار دهید.
عدد را بخوانید: عدد نمایشداده شده روی دستگاه، عمق آج لاستیک شما به میلیمتر است.
اعداد را تفسیر کنید:
لاستیک نو: معمولاً بین ۸ تا ۱۰ میلیمتر (حدود ۱۰/۳۲ تا ۱۲/۳۲ اینچ) عمق آج دارد.
لاستیک سالم: عمق آج بیشتر از ۴ میلیمتر باشد.
زمان هشدار: اگر عمق آج به ۳ میلیمتر رسید، بهتر است لاستیک را تعویض کنید، مخصوصاً برای رانندگی در باران. عملکرد لاستیک در این نقطه به شدت کاهش مییابد.
حداقل قانونی و خطرناک: اگر عمق آج به ۱.۶ میلیمتر (معادل ۲/۳۲ اینچ) رسید، لاستیک از نظر قانونی غیرمجاز و از نظر ایمنی بسیار خطرناک است.
خواندن نشانگر سایش روی لاستیک
اکثر لاستیکها داخل شیارهای اصلی، برجستگیهای کوچکی دارند که به آنها نشانگر سایش یا نوار سایش گفته میشود. این برجستگیها مثل یک خطکش داخلی عمل میکنند. زمانی که سطح آج با این برجستگی همسطح شود، یعنی لاستیک به محدوده پایان عمر مفید آج رسیده و باید جدی برای تعویض اقدام کنید.
پیدا کردن این نشانگرها معمولاً ساده است. در دیواره لاستیک، کنار آج، ممکن است علامتهایی وجود داشته باشد که محل نشانگر را مشخص میکند. اما حتی اگر این علامتها را پیدا نکنید، با نگاه دقیق به شیارهای طولی، میتوانید چند برجستگی همسطح کف شیار را ببینید. اگر بخشی از لاستیک به نشانگر رسیده اما بخش دیگر هنوز آج دارد، این یعنی سایش ناهمگون دارید و باید هم تعویض را جدی بگیرید و هم علت ناهمگونی را بررسی کنید.
مزیت این روش این است که سریع و بدون ابزار است. عیبش این است که به شما «درصد دقیق» نمیدهد و فقط میگوید در آستانه پایان عمر هستید یا نه. برای درصد دقیقتر باید سراغ اندازهگیری بروید.
اندازه گیری با گیج عمق آج و رسیدن به درصد واقعی
اگر میخواهید دقیق بفهمید لاستیک چند درصد مانده است، بهترین ابزار یک گیج عمق آج است. این ابزار ارزان و کوچک، عمق شیار را برحسب میلیمتر یا واحدهای دیگر نشان میدهد و خطای نگاه چشمی را حذف میکند.
برای اندازهگیری درست، لاستیک باید روی سطح صاف باشد و خودرو کاملاً ثابت بماند. بهتر است چند نقطه را اندازه بگیرید، نه فقط یک نقطه. دلیلش این است که سایش ممکن است در وسط آج، کناره داخلی یا کناره بیرونی متفاوت باشد. پس اگر هدف شما تصمیم ایمن است، باید کوچکترین عدد اندازهگیریشده را مبنا قرار دهید، نه میانگین را. این کار باعث میشود لاستیکی که یک بخشش خطرناک شده، پشت «میانگینِ خوب» پنهان نشود.
اندازهگیری را برای هر چهار لاستیک انجام دهید، چون ممکن است لاستیکهای جلو سریعتر ساییده شوند یا تنظیمات فرمان باعث شود فقط یک سمت درگیر سایش غیرعادی باشد. اگر اختلاف بین چرخها زیاد است، علاوه بر بحث تعویض، باید علت فنی هم بررسی شود، چون وگرنه لاستیک جدید هم سریع همان مسیر را طی میکند.
اندازه گیری با خط کش یا روش های جایگزین خانگی
اگر گیج ندارید، خطکش باریک هم میتواند کمک کند. خطکش را داخل شیار اصلی بگذارید و عمق را بخوانید. این روش به دقت گیج نیست، اما برای یک تخمین قابل قبول کاربرد دارد، به شرطی که دقیق و تکرارپذیر انجام شود.
برخی روشهای سکهای هم در کشورها رایج است، اما چون اندازه سکهها متفاوت است و معیار دقیق میلیمتری نمیدهد، بهتر است آن را فقط یک روش سریع برای «آستانه خطر» بدانید، نه برای تبدیل به درصد. اگر واقعاً دنبال درصد هستید، یا گیج تهیه کنید یا با خطکش میلیمتری و دقت بیشتر کار کنید.
فرمول تبدیل عمق آج به درصد باقی مانده
برای تبدیل عمق آج به «درصد»، شما باید سه عدد داشته باشید: عمق آج فعلی، عمق آج لاستیک در حالت نو، و حداقل عمق قابل قبول. در بسیاری از استانداردها، حداقل عمق نزدیک به ۱٫۶ میلیمتر در نظر گرفته میشود، چون در این محدوده نشانگر سایش هم معمولاً همسطح میشود. عمق لاستیک نو در لاستیکهای سواری معمولاً چند میلیمتر بالاتر است و بسته به مدل میتواند متفاوت باشد.
فرمول عملی و رایج برای «درصد عمر مفید آج» این است که فقط بخش قابل استفاده را حساب کنید، یعنی از حداقل تا حالت نو. به زبان ساده، شما دارید میپرسید از فاصله بین نو بودن تا رسیدن به حداقل، چند درصد باقی مانده است.
درصد باقیمانده آج = (عمق فعلی منهای حداقل) تقسیم بر (عمق نو منهای حداقل) ضربدر ۱۰۰
برای اینکه موضوع ملموس شود، یک مثال ساده بزنیم. فرض کنید لاستیک نو شما ۸ میلیمتر آج داشته و حداقل را ۱٫۶ در نظر میگیرید. اگر امروز با گیج اندازه گرفتید و عمق فعلی ۵ میلیمتر است، محاسبه اینطور میشود: (۵ منهای ۱٫۶) یعنی ۳٫۴. (۸ منهای ۱٫۶) یعنی ۶٫۴. حالا ۳٫۴ تقسیم بر ۶٫۴ تقریباً میشود ۰٫۵۳. یعنی حدود ۵۳ درصد از عمر مفید آج باقی مانده است.
این روش مزیت بزرگی دارد: اگر لاستیک شما هنوز بالاتر از حداقل باشد اما خیلی نزدیک شده باشد، درصد واقعی را به شما نشان میدهد و کمک میکند تصمیم را به تعویق نیندازید.
جدول تخمین درصد عمر لاستیک بر اساس عمق آج
با فرض اینکه یک لاستیک نو ۸ میلیمتر عمق آج داشته باشد و حداقل استاندارد ۱.۶ میلیمتر باشد، میتوانیم یک جدول تقریبی برای درصد عمر مفید باقیمانده داشته باشیم:
| عمق آج (میلیمتر) | وضعیت لاستیک | درصد عمر مفید تقریبی باقیمانده |
|---|---|---|
| ۸ میلیمتر | لاستیک کاملاً نو | ۱۰۰٪ |
| ۶ میلیمتر | بسیار خوب | حدود ۷۵٪ |
| ۴ میلیمتر | خوب (نقطه شروع هشدار) | حدود ۵۰٪ |
| ۳ میلیمتر | نیاز به تعویض (توصیه ایمنی) | حدود ۲۵٪ |
| ۱.۶ میلیمتر | خطرناک و غیرقانونی | ۰٪ (پایان عمر مفید) |
نکته مهم: این درصد مربوط به عمر مفید لاستیک است، نه کل عمر فیزیکی آن. یک لاستیک با عمق ۴ میلیمتر، تقریباً نیمی از عمر ایمن و عملکردی خود را از دست داده است.
اگر عمق آج نو را نمی دانیم چه کنیم
خیلی از افراد هنگام خرید، عمق آج نو را یادداشت نمیکنند. در این حالت شما دو راه عملی دارید. راه اول این است که مشخصات مدل لاستیک را از فروشنده یا برگههای فنی محصول بپرسید و همان را عدد نو در نظر بگیرید. راه دوم، استفاده از یک عدد میانگین متعارف برای لاستیک سواری است تا درصد را تقریبی محاسبه کنید.
اما یک نکته مهم وجود دارد. اگر قرار است بر اساس این درصد خرید و فروش کنید یا تصمیم مهم مثل سفر طولانی بگیرید، بهتر است از عدد «تخمینی» استفاده نکنید و تا حد امکان عدد نو را دقیقتر به دست بیاورید. چون اختلاف یکی دو میلیمتر در عمق نو، درصد نهایی را تغییر میدهد.
اگر هم به دنبال یک روش کاملاً عملی هستید، میتوانید از همین به بعد یک عادت ساده بسازید: هر لاستیکی که میخرید، همان روز با گیج عمق آج را اندازه بگیرید و در گوشی یادداشت کنید. این کار برای دفعات بعد محاسبه درصد را بیدردسر میکند.
چرا ممکن است درصد آج خوب باشد اما لاستیک مناسب نباشد
گاهی شما عمق آج خوبی میبینید، اما لاستیک هنوز برای استفاده مطمئن مناسب نیست. مهمترین دلیل، سن لاستیک و خشکی لاستیک است. لاستیک با گذر زمان سختتر میشود و چسبندگیاش افت میکند، حتی اگر آج به ظاهر کافی باشد. ترکهای ریز روی دیواره، ترک بین شیارها، یا حالت خشک و براق غیرعادی میتواند نشانه این افت باشد.
دلیل دوم، آسیبهای ساختاری است. برآمدگی روی دیواره، بریدگیهای عمیق، یا آثار ضربه شدید میتواند خطر ترکیدن یا پنچری ناگهانی را بالا ببرد. در چنین شرایطی، درصد آج هرچه باشد، اولویت با ایمنی است.
دلیل سوم، سایش ناهمگون است. ممکن است یک بخش لاستیک ۶۰ درصد باشد اما بخش دیگر به نوار سایش رسیده باشد. در تصمیمگیری، همیشه کمترین وضعیت را معیار قرار دهید، چون همان بخش میتواند در ترمز اضطراری یا باران شما را غافلگیر کند.
نکته تکمیلی: آیا منظور شما “نسبت ارتفاع” لاستیک بود؟
گاهی اوقات ممکن است منظور شما عددی باشد که روی دیواره لاستیک نوشته میشود. برای مثال در لاستیک 205/55R16:
- 205: عرض لاستیک به میلیمتر
- 55: نسبت ارتفاع به عرض لاستیک است. یعنی ارتفاع دیواره لاستیک، ۵۵٪ از عرض آن (۲۰۵ میلیمتر) است. این عدد با فرسودگی تغییر نمیکند و مشخصه فنی لاستیک است.
- R: نوع ساخت (Radial)
- 16: قطر رینگ به اینچ
تشخیص سایش ناهمگون و معنی آن برای درصد واقعی
سایش ناهمگون یعنی لاستیک در یک بخش بیشتر خورده شده است. اگر وسط آج بیشتر خورده باشد، معمولاً به باد زیاد یا شرایط خاص رانندگی مربوط میشود. اگر کنارهها بیشتر خورده باشند، میتواند نشانه باد کم باشد. اگر فقط یک سمت داخلی یا بیرونی به شکل واضح خورده شده باشد، احتمال مشکلاتی مثل تنظیم نبودن زوایای چرخ، خرابی جلوبندی یا نحوه رانندگی در پیچها مطرح میشود.
در این حالت، «درصد لاستیک» را باید بر اساس بدترین نقطه حساب کنید. یعنی اگر سه نقطه ۶، ۵ و ۳ میلیمتر بودند، شما با ۳ میلیمتر تصمیم میگیرید. شاید متوسط خوب باشد، اما در واقعیت، لاستیک شما در آن نقطه دارد به انتهای عمر نزدیک میشود.
یک روش سریع برای نتیجه گیری عملی
اگر میخواهید بدون پیچیدگی به یک تصمیم برسید، این ترتیب را اجرا کنید. اول نشانگر سایش را چک کنید. اگر آج همسطح نشانگر است یا نزدیک آن است، تعویض را فوری در برنامه بگذارید. اگر نشانگر هنوز فاصله دارد، با گیج یا خطکش عمق آج را در چند نقطه اندازه بگیرید. سپس با فرمول درصد، عمر قابل استفاده باقیمانده را حساب کنید.
در نهایت، یک بررسی ظاهری هم انجام دهید: ترکهای دیواره، برآمدگی، بریدگی عمیق و سایش ناهمگون. اگر هرکدام از اینها وجود داشت، ممکن است نتیجه نهایی شما این باشد که حتی با درصد آج متوسط، لاستیک باید زودتر تعویض شود.
جمعبندی و توصیه نهایی:
- بهترین روش: استفاده از عمقسنج است.
- سریعترین روش: تست سکه برای یک بررسی کلی کافی است.
- روش استاندارد: چک کردن نشانگرهای فرسایش (TWI) برای اطمینان از رسیدن به حد قانونی.
- نکته ایمنی: لاستیکها را به طور منظم (مثلاً هر ماه) بررسی کنید و فراموش نکنید که لاستیک زاپاس را هم چک کنید.
- تمام لاستیکها را بچکید: ممکن است فرسودگی لاستیکهای جلو و عقب به دلیل تنظیم نبودن فرمان یا دیگر مشکلات، یکسان نباشد.
پرسش های متداول
درصد لاستیک را بر اساس آج چطور دقیق حساب کنیم؟
عمق آج فعلی را اندازه بگیرید و با فرمول (عمق فعلی منهای حداقل) تقسیم بر (عمق نو منهای حداقل) ضربدر ۱۰۰، درصد عمر مفید آج را به دست آورید.؟
اگر گیج عمق آج نداشته باشیم، چه روشی قابل قبول است؟
خطکش باریک میلیمتری داخل شیارهای اصلی میتواند تخمین قابل قبولی بدهد، اما بهتر است چند نقطه اندازه بگیرید و کوچکترین عدد را مبنا قرار دهید.؟
نشانگر سایش روی لاستیک یعنی چند درصد مانده؟
نشانگر سایش معمولاً مرز حداقل ایمن را نشان میدهد. وقتی آج همسطح نشانگر شد، یعنی عملاً درصد عمر مفید قابل استفاده به پایان رسیده و زمان تعویض است.؟
چرا ممکن است لاستیک با آج خوب باز هم خطرناک باشد؟
به خاطر سن بالا، ترکهای دیواره، خشکی لاستیک یا آسیب ساختاری مثل برآمدگی و بریدگی عمیق. این موارد میتوانند ایمنی را کاهش دهند حتی اگر آج کم نشده باشد.؟
برای خرید لاستیک دست دوم، درصد مناسب چقدر است؟
درصد بالاتر معمولاً بهتر است، اما شرط اصلی این است که سایش ناهمگون، ترک دیواره و آسیب ساختاری وجود نداشته باشد. خرید را فقط بر اساس یک عدد درصد انجام ندهید.؟
نتیجه گیری
برای اینکه بفهمید لاستیک چند درصد است، بهترین معیار «عمق آج» است، نه حدس بر اساس ظاهر یا کیلومتر. با نشانگر سایش میتوانید سریع تشخیص دهید لاستیک به پایان عمر نزدیک شده یا نه، و با گیج عمق آج و فرمول درصد، میتوانید یک عدد قابل اتکا به دست آورید. نکته تعیینکننده این است که همیشه بدترین نقطه را معیار قرار دهید، چون همان نقطه در شرایط بارانی و ترمز اضطراری تعیینکننده است.
در کنار درصد آج، سلامت کلی لاستیک را هم بسنجید. ترکهای دیواره، برآمدگی، بریدگی و سایش ناهمگون میتواند حتی با درصد متوسط، تعویض را ضروری کند. اگر این دو نگاه را همزمان داشته باشید، تصمیم شما هم دقیقتر میشود و هم ایمنتر.
به اشتراک گذاری نظرات شما
شما معمولاً درصد لاستیک را با چه روشی تشخیص میدهید، نشانگر سایش، خطکش، یا مراجعه به آپاراتی؟ اگر عددی که به دست آوردید با تجربه رانندگیتان همخوانی داشت یا نه، تجربهتان را بنویسید تا بتوان بر اساس شرایط واقعی، راهنمای دقیقتری ارائه داد.
