جواب فصل 12 دوازدهم علوم تکمیلی هشتم ؛ در این مقاله به جواب و حل سوال های فعالیت و خود را بیازمایید صفحه ۱۰۱ ، ۱۰۲ و ۱۰۳ فصل ۱۲ دوازدهم «سنگها» علوم تجربی تکمیلی (ویژه مدارس استعداد درخشان) پایه هشتم متوسطه اول پرداخته ایم. در ادامه با بخش آموزش و پرورش ماگرتا همراه ما باشید.
همچنین بخوانید: گام به گام کتاب علوم تجربی تکمیلی (ویژه مدارس استعداد درخشان) هشتم

جواب فعالیت صفحه ۱۰۱ فصل دوازدهم علوم تکمیلی هشتم
بررسی پراکندگی سنگها در کشورمان
با کمک و راهنمایی معلّم خود و با استفاده از نقشههای زمینشناسی استان محل زندگیتان، انواع سنگهای مختلف شهر و استان مورد نظر را بررسی کنید.
راهنمایی: نقشههای زمینشناسی هر استان را میتوانید از سازمان زمینشناسی کشور تهیه کنید؛ همچنین فایل نقشهٔ برخی مناطق در وبگاه پایگاه دادههای علوم زمین موجود است. آدرس سایت: gsi.ir و ngdir.ir
پاسخ کامل: با مراجعه به نقشههای زمینشناسی ایران و پایگاههای اطلاعاتی سازمان زمینشناسی (gsi.ir و ngdir.ir)، متوجه میشویم که کشور ایران به دلیل موقعیت زمینشناختیِ بسیار ویژهای که دارد (بخشی از کمربند کوهزایی آلپ-هیمالیا)، از نظر تنوع سنگها بسیار غنی است. برای بررسی سنگهای استان محل سکونت (بهعنوان یک الگوی نمونه برای سراسر کشور)، میتوانیم سنگها را به سه دستهٔ اصلی رسوبی، آذرین و دگرگونی تقسیم کنیم:
- سنگهای رسوبی:
- این سنگها بیشترین وسعت سطحی را در کشور ما (بهویژه در دشتها، حوضههای رسوبی مرکزی، زاگرس و البرز) به خود اختصاص دادهاند.
- مثالها: سنگهای آهکی (کلسیت)، ماسهسنگ، شیل، و سنگهای تبخیری مانند گچ (ژیپس) و نمک سنگ.
- کاربرد و ویژگی: این سنگها معمولاً حاصل تهنشین شدن مواد در محیطهای آبیِ گذشتهٔ ایران (مانند دریای تتیس) هستند و در بسیاری از استانها به وفور یافت میشوند.
- سنگهای آذرین (درونی و بیرونی):
- این سنگها ناشی از سرد شدن مواد مذاب (ماگما) هستند و در مناطق آتشفشانی و کمربندهای ماگمایی کشور (مانند کوههای سهند، سبلان، دماوند، تفتان، و پهنای ارومیه-دختر) پراکندهاند.
- مثالهای آذرین درونی: گرانیت، گابرو.
- مثالهای آذرین بیرونی (آتشفشانی): بازالت، آندزیت، پامیس (سنگ پا) و ابسیدین.
- سنگهای دگرگونی:
- این سنگها در اثر گرما و فشار شدید اعماق زمین بر روی سنگهای قبلی ایجاد شدهاند و بیشتر در هستهٔ رشتهکوهها و مناطق دگرگونی ایران (مانند بخشهایی از سنندج-سیرجان یا دگرگونیهای مرکزی ایران) دیده میشوند.
- مثالها: مرمر، شیست، گنیس و کوارتزیت.
جواب فعالیت صفحه ۱۰۱ فصل ۱۲ علوم تکمیلی هشتم
با بررسی و تحقیق دربارهٔ چگونگی تشکیل ماگما، مطلبی را به صورت پاورپوینت در کلاس ارائه دهید. (برای تحقیق از کتبی که دربارهٔ سنگهای آذرین و فرآیندهای آذرین تألیف شدهاند، یا سایتهای معتبر در این موضوع استفاده کنید.)
پاسخ: ماگما (تودهٔ سنگ ذوبشده در اعماق زمین) از ذوب جزئی سنگهای گوشته یا پوستهٔ زمین در اثر تغییرات شرایط فیزیکی و شیمیایی تشکیل میشود. سه عامل اصلی باعث ذوب سنگها و تشکیل ماگما در اعماق زمین میشوند:
- افزایش دما (حرارت):
- با ورود به اعماق زمین، دما بهطور طبیعی افزایش مییابد (گرایش ژئوترمال). این گرمای شدید (که ناشی از بقایای گرمای اولیهٔ زمین و واپاشی عناصر رادیواکتیو است) میتواند به نقطهٔ ذوب برخی کانیهای تشکیلدهندهٔ سنگها برسد.
- کاهش فشار (ذوب در اثر رفع فشار):
- در بخشهایی از گوشته یا در مناطق پدیدآمدن پوستههای جدید (مانند پشتههای میاناقیانوسی)، سنگها بهصورت جامد تحت فشار بسیار زیاد قرار دارند. اگر جبههٔ همرفتیِ گوشته، مواد را به سمت بالا جابهجا کند، فشار روی سنگها کم میشود. کاهش فشار باعث پایین آمدن نقطهٔ ذوب و در نتیجه ذوب شدن سنگها بدون نیاز به گرمای اضافی میشود.
- افزایش مواد فرار و آب (ذوب با کمک شار، تر و خشک شدن):
- حضور آب و گازهای تبخیرشونده () در اعماق زمین (مخصوصاً در مناطق فرورانش یا فروَشِ پوستهها) نقش بسیار مهمی دارد. آب و مواد فرار مانند یک «شار» عمل کرده و پیوندهای شیمیایی کانیها را ضعیف میکنند و نقطهٔ ذوب سنگ را به شدت پایین میآورند که به آن «ذوب آبپوشیده» میگویند.
پیشنهاد برای ساخت اسلایدهای پاورپوینت در کلاس:
- اسلاید ۱: عنوان (چگونگی تشکیل ماگما)
- اسلاید ۲: تعریف ماگما و جایگاه آن در زمینشناسی
- اسلاید ۳: عامل اول: نقش افزایش دما در ذوب سنگها
- اسلاید ۴: عامل دوم: نقش کاهش فشار (رفع فشار) در اعماق
- اسلاید سوم: عامل سوم: نقش آب و مواد فرار (پایین آمدن نقطهٔ ذوب)
- اسلاید ۶: نتیجهگیری و ورود ماگما به سطح زمین (تولید سنگهای آذرین درونی و بیرونی)
پاسخ فعالیت صفحه ۱۰۲ فصل دوازدهم علوم تکمیلی هشتم
آتشفشانهای کشورمان را بررسی کنید. نتایج را بهصورت جدولی که در آن نام آتشفشان، محل قرارگیری، فعال یا غیرفعال بودن و آخرین فعالیت آن، سن و سایر ویژگیها درج شده باشد، ارائه دهید.
پاسخ: در جدول زیر، اطلاعات مهمترین آتشفشانهای ایران شامل محل قرارگیری، وضعیت فعالیت، سن، آخرین فعالیت و ویژگیهای مهم آنها آورده شده است:
| نام آتشفشان | محل قرارگیری | وضعیت فعالیت | آخرین فعالیت (یا جوانترین سن تاریخگذاریشده) | سن و ویژگیهای مهم |
|---|---|---|---|---|
| دماوند | شمال ایران، رشتهکوه البرز (استان مازندران) | نیمهفعال (یا خفته) | حدود ۷۰۰۰ سال پیش (یا ۵۳۵۰ سال پیش از میلاد) | استراتوولکان (آتشفشان چنبرهای/مخروطی)؛ مرتفعترین قله آتشفکانی خاورمیانه و آسیا؛ دارای چشمههای آب گرم گوگردی در اطراف. |
| سبلان | شمال غربی ایران (استان اردبیل، مشکینشهر) | نیمهفعال (خفته) | هزاران سال پیش (فعالیت اصلی در پلیستوسن) | دارای سه قلهٔ معروف، دریاچهٔ زیبا و دهانهٔ آتشفشانی در قله، چشمههای آبگرم فراوان و سنگهای آذرینِ آندزیتی و داسیتی. |
| سهند | شمال غربی ایران (استان آذربایجان شرقی، جنوب تبریز) | غیرفعال | دورههای زمینشناسی گذشته (پلیستوسن) | مجموعهای از قمرهای آتشفشانی بزرگ و فرسایشیافته؛ دارای درههای سرسبز و پوشش گیاهی غنی. |
| تفتان | جنوب شرقی ایران (استان سیستان و بلوچستان، خاش) | نیمهفعال (خفته) | حدود ۷۰۰۰ سال پیش | آتشفشانی دو قلهای با گازفشانی فعال (خروج بخار گوگرد از دهانه)، مخروطی استراتوولکان و سنگهای آندزیتی. |
| بزمان | جنوب شرقی ایران (استان سیستان و بلوچستان) | نیمهفعال یا غیرفعال | دهها هزار سال پیش (حدود ۴۱ هزار سال پیش) | دارای دهانهٔ آتشفشانی مشخص، مخروط متقارن و سنگهای بازلتی و داسیتی در منطقه مکران. |
پاسخ فعالیت صفحه ۱۰۲ فصل ۱۲ علوم تکمیلی هشتم
در مورد انواع دگرگونی تحقیق کنید و نتیجه را به کلاس ارائه دهید.
پاسخ: سنگهای دگرگونی بر اثر تغییر دما، فشار و محلولهای داغ شیمیایی روی سنگهای اولیه (رسوبی، آذرین یا دگرگونی قبلی) در حالت جامد بهوجود میآیند. بهطور کلی، دگرگونی در زمین به دو دستهٔ اصلی تقسیم میشود:
۱. دگرگونی مجاورتی (حرارتی)
عامل اصلی: دما (حرارت بالا)؛ در این نوع، فشار نقش بسیار کمی دارد.
چگونه ایجاد میشود؟ هنگامی که مواد مذاب (ماگما) از اعماق زمین به سمت بالا حرکت میکنند و به لایههای سنگهای اطراف نفوذ میکنند، گرمای بسیار زیاد این ماگما باعث تغییر شکل و دگرگونی سنگهای مجاور میشود.
ویژگی: شدت دگرگونی در این روش به فاصله از تودهٔ مذاب بستگی دارد؛ یعنی هرچه به تودهٔ آذرین نزدیکتر باشیم، گرما بیشتر بوده و سنگها شدیدتر دگرگون شدهاند (مثل دگرگون شدن سنگهای اطراف تودهٔ گرانیتی کوه الوند در همدان).
۲. دگرگونی ناحیهای (منطقهای)
ویژگی: این سنگها معمولاً دارای ساختار ورقهای یا خطی (موازی شدن کانیها) هستند؛ مانند تبدیل شدن سنگ شیل به سنگ لوح یا اسلیت.
عامل اصلی: فشار بسیار زیاد همراه با دما (حرارت).
چگونه ایجاد میشود؟ این نوع دگرگونی در وسعتهای بسیار وسیع و بزرگ (مثل مناطق کوهزایی و برخورد ورقههای سنگکره) رخ میدهد. وزن لایههای بالایی زمین و فشارهای جانبی ناشی از حرکت ورقهها، سنگها را تحت فشار و گرمای شدید قرار میدهند.
جواب خود را بیازمایید صفحه ۱۰۳ فصل دوازدهم علوم تکمیلی هشتم
شاید برای شما این سؤال مطرح باشد که چرا برخی سنگها را در دگرگونیها ردهبندی میکنند و چه عواملی یک سنگ را دگرگون میکند. در قدم اوّل باید توجه داشت که یک سنگ در حالت جامد و بدون تغییر حالت فیزیکی به سنگ دگرگونی تبدیل میشود. در این فرآیند؛ دما، فشار و محلولهای شیمیایی، سنگ (با منشأ آذرین، رسوبی و یا حتی دگرگونی) را آهسته و در زمان طولانی تغییر میدهند. هر کدام از این عوامل نقشی در تغییر کانیهای سنگ منشأ، بافت و مقاومت سنگ دارند. برخی سنگهای دگرگونی حاصل دمای بالای-فشار کم، برخی فشار بالا-دمای کم و برخی دیگر تحت تأثیر دما و فشار بالا از سنگِ منشأ شکل گرفتهاند.
پاسخ: در متن درس اشاره شده است که سنگهای دگرگونی در حالت جامد و بدون ذوب شدن، بر اثر سه عامل اصلی تغییر میکنند:
- دما (حرارت): گرمای شدید اعماق زمین یا نفوذ تودههای ماگمایی (مانند نفوذ گرانیت الوند در سنگهای اطراف).
- فشار: وزن لایههای بالایی زمین یا فشارهای ناشی از حرکت ورقههای سنگکره.
- محلولهای شیمیایی (محلولهای داغ): آبها و گازهای داغ نفوذی که ترکیبات کانیها را جابهجا و دگرگون میکنند.
به همین دلیل است که سنگهای دگرگونی ردهبندی میشوند؛ زیرا شدت و نوع ترکیب این عوامل (مثلاً دمای بالا و فشار کم در دگرگونی مجاورتی، یا فشار بالا و دمای کم یا هر دو باهم در دگرگونی ناحیهای) باعث تغییر در کانیها، بافت و مقاومت سنگ منشأ میشود.
پاسخ خلاصه:
چرا سنگها ردهبندی میشوند؟ چون بر اساس نوع و میزان ترکیب عوامل دگرگونساز (دما، فشار و محلولهای شیمیایی)، بافت، کانیها و مقاومت سنگهای دگرگونی با یکدیگر متفاوت است.
عوامل اصلی دگرگونی چیست؟ ۱. دما ۲. فشار ۳. محلولهای شیمیایی؛ این عوامل در زمان طولانی و بدون تغییر حالت فیزیکی (جامد ماندن سنگ)، سنگهای رسوبی، آذرین یا دگرگونی قبلی را تغییر میدهند.
جواب خود را بیازمایید صفحه ۱۰۳ فصل ۱۲ علوم تکمیلی هشتم
۱- کوچکترین واحد سازندهٔ سنگها چیست؟
پاسخ: کانیها
۲- ماگما چگونه تشکیل میشود و چگونه به سطح زمین میرسد؟
پاسخ تشریحی: ماگما از ذوب شدن سنگهای بخشهای زیرین سنگکره (پوسته و گوشته بالایی) به دلیل دمای بسیار بالا در اعماق زمین تشکیل میشود. از آنجا که چگالی ماگما نسبت به سنگهای جامد اطرافش کمتر است و فشار گازهای درون آن زیاد است، به سمت بالا حرکت کرده و از طریق شکستگیها و دهانه آتشفشانها به سطح زمین میرسد.
پاسخ کوتاه: از ذوب شدن سنگهای زیرین زمین بر اثر حرارت بالا تشکیل میشود و به دلیل سبکتر بودن نسبت به سنگهای اطراف، به سمت بالا حرکت کرده و به سطح زمین میرسد.
۳- درونی و بیرونی بودن سنگهای زیر را همراه با دلیل مشخص کنید.
الف) گرانیت ب) ریولیت پ) گابرو ت) بازالت
پاسخ: الف) گرانیت: درونی؛ زیرا در اعماق زمین و به آرامی سرد شده است.
ب) ریولیت: بیرونی؛ زیرا در سطح زمین یا نزدیک آن و به سرعت سرد شده است.
پ) گابرو: درونی؛ زیرا ماگمای آن در اعماق زمین به آرامی سرد و بلوری شده است.
ت) بازالت: بیرونی؛ زیرا گدازهٔ آن در سطح زمین به سرعت سرد شده است.
۴- ذرات تشکیلدهندهٔ سنگهای رسوبی در چه پدیدههایی تشکیل میشوند؟
پاسخ تشریحی: این ذرات بر اثر پدیدهٔ هوازدگی (فیزیکی و شیمیایی) سنگها در سطح زمین به وجود میآیند؛ یعنی عوامل محیطی مثل تغییرات دما، یخ زدن آب در شکاف سنگها، ریشه گیاهان و واکنشهای شیمیایی، سنگها را خرد و تجزیه میکنند و ذرات حاصل توسط آب، باد و یخ جابهجا و تهنشین میشوند.
پاسخ کوتاه: در اثر پدیدهٔ هوازدگی سنگهای اولیه و خرد شدن آنها به دست عوامل طبیعی (مانند آب، باد و تغییرات دما).
۵- تفاوت اصلی سنگهای رسوبی با آذرین و دگرگونی را بررسی کنید.
پاسخ تشریحی: سنگهای رسوبی: به صورت لایهلایه تشکیل میشوند و معمولاً دارای فسیل (آثار جانداران) هستند. از تجمع و فشرده شدن ذرات رسوبی به دست میآیند.
سنگهای آذرین و دگرگونی: به صورت لایهلایه نیستند، فاقد فسیلاند و از سرد شدن ماگما (آذرین) یا تغییر شکل سنگهای قبلی بر اثر گرما و فشار (دگرگونی) به وجود میآیند.
پاسخ کوتاه: سنگهای رسوبی حالت لایهلایه دارند و در آنها فسیل یافت میشود، در حالی که سنگهای آذرین و دگرگونی لایهلایه نیستند و فسیل ندارند.
۶- سنگهای بیرونی و درونی چه تفاوتهایی در ظاهر و ترکیب شیمیایی با یکدیگر دارند؟
پاسخ تشریحی: از نظر ظاهر (بافت و بلورها): سنگهای درونی به دلیل سرد شدن آرام در اعماق زمین، دارای بلورهای درشت و قابل دیدن با چشم هستند؛ اما سنگهای بیرونی به دلیل سرد شدن سریع در سطح زمین، بلورهای بسیار ریز یا بافت شیشهای دارند.
از نظر ترکیب شیمیایی: سنگهای درونی (مانند گرانیت) معمولاً مقدار سیلیس بیشتری دارند و روشنترند (اسیدی)، در حالی که برخی سنگهای بیرونی (مانند بازالت) سیلیس کمتر و آهن و منیزیم بیشتری دارند و تیرهرنگ هستند (بازی یا حد واسط).
پاسخ کوتاه: سنگهای درونی بلورهای درشتتر دارند (سرد شدن آرام)، اما سنگهای بیرونی بلورهای ریز یا شیشهای دارند (سرد شدن سریع). از نظر ترکیب شیمیایی هم سنگهای درونی اغلب روشنتر و سنگهای بیرونی تیرهترند.
۷- هریک از موارد زیر در کدام دسته از سنگهای رسوبی جای دارند و محل تشکیل آنها کجاست؟
الف) کنگلومرا و ماسه سنگ ب) گچ و نمک پ) ذغال سنگ ت) تراورتن
پاسخ: الف) کنگلومرا و ماسهسنگ: رسوبی آواری (مکانیکی)؛ محل تشکیل در بستر رودابهها، سواحل دریاها و دامنهها (بر اثر ته نشین شدن ذرات شن و قلوهسنگ).
ب) گچ و نمک: رسوبی شیمیایی (تبخیری)؛ محل تشکیل در دریاچهها و دریاهای شور یا خلیجهای خشکشونده بر اثر تبخیر آب.
پ) زغالسنگ: رسوبی آلی (زیستی)؛ محل تشکیل در مردابها و جنگلهای قدیمی مدفونشده زیر رسوبات.
ت) تراورتن: رسوبی شیمیایی؛ محل تشکیل در پیرامون چشمههای آب گرم و آبشارها (بر اثر رسوبگذاری املاح کلسیم).
۸- دلیل اصلی تشکیل نشدن نفت و گاز در سنگهای آذرین و دگرگونی چیست؟
پاسخ تشریحی: نفت و گاز از بقایای جانداران (پلانکتونها و گیاهان) تشکیل میشوند که در لابهلای سنگهای رسوبی مدفون شدهاند. اما سنگهای آذرین از سرد شدن ماگمای بسیار داغ و سنگهای دگرگونی از حرارت و فشار شدید به وجود میآیند؛ حرارت و فشار بسیار بالا در این سنگها باعث از بین رفتن و سوختن هرگونه مادهٔ آلی یا فسیلی میشود، به همین دلیل در آنها نفت و گاز تشکیل نمیشود.
پاسخ کوتاه: به این دلیل که سنگهای آذرین و دگرگونی در اثر حرارت و فشار بسیار بالا (ماگما یا دگرگونی) تشکیل میشوند و این دمای شدید، مواد آلی و بقایای جانداران را کاملاً از بین میبرد.
۹- عوامل اصلی دگرگونساز سنگها را نام ببرید.
پاسخ: عوامل اصلی دگرگونی سه مورد هستند:
۱. دما (حرارت شدید): ناشی از گرمای اعماق زمین یا مجاورت با تودههای ماگمایی.
۲. فشار: ناشی از وزن لایههای بالایی زمین یا فشارهای کوهزایی در اثر حرکت ورقههای سنگکره.
۳. محلولهای شیمیایی داغ: آبها و گازهای نفوذی که میتوانند ترکیبات کانیها را تغییر دهند.
توجه: شما دانش آموز پایه هشتم متوسطه اول می توانید برای دسترسی سریع و آسان تر به معنی مطالب آموزشی و جواب سوالات درس های کتاب علوم تجربی تکمیلی (ویژه مدارس استعداد درخشان) پایه هشتم متوسطه اول ، در انتهای عنوان خود عبارت «ماگرتا» را نیز در گوگل جستجو کنید.
پاسخ فصل بعدی:
پاسخ فصل قبلی: جواب فصل یازدهم علوم تکمیلی هشتم
📝 در انتها امیدواریم که مقاله جواب فعالیت ها و تمرین های فصل دوازدهم کتاب علوم تجربی تکمیلی ویژه استعداد درخشان پایه هشتم متوسطه اول، برای شما دانش آموزان عزیز مفید بوده باشد و توانسته باشید تا از آن استفاده و بهره برده باشید.























