جواب فصل 11 یازدهم علوم تکمیلی هشتم ؛ در این مقاله به جواب و حل سوال های فعالیت و خود را بیازمایید صفحه ۹۶ ، ۹۸ و ۹۹ فصل ۱۱ یازدهم «کانیها» علوم تجربی تکمیلی (ویژه مدارس استعداد درخشان) پایه هشتم متوسطه اول پرداخته ایم. در ادامه با بخش آموزش و پرورش ماگرتا همراه ما باشید.
همچنین بخوانید: گام به گام کتاب علوم تجربی تکمیلی (ویژه مدارس استعداد درخشان) هشتم

جواب فعالیت صفحه ۹۶ فصل یازدهم علوم تکمیلی هشتم
جمع آوری اطلاعات
دربارهٔ تفاوتهای کانی و جواهر تحقیق کنید و ۲۰ جواهر مهم را که در صنعت طلا و جواهر دنیا مورد استفاده قرار میگیرد را در قالب یک پوستر به کلاس ارائه دهید.
پاسخ: ۱. تفاوت کانی و جواهر (گوهر)
- کانی (Mineral): مادهای طبیعی، جامد، غیرآلی (معدنی) و معمولاً بلوری است که ترکیبی شیمیایی تقریباً ثابت دارد و در پوستهٔ زمین یافت میشود (مانند کوارتز، فلدسپار، هالیت، ژیپس).
- جواهر یا گوهر (Gemstone): به کانیها یا مواد طبیعی گفته میشود که به دلیل داشتن سه ویژگی اصلی ارزش بسیار بالایی پیدا میکنند:
- زیبایی و درخشش: رنگ جذاب، شفافیت عالی و بازتاب نور بالا.
- کمیابی: در طبیعت به مقدار بسیار کم پیدا میشوند.
- مقاومت و سختی بالا: در برابر ضربه، خط و خش و مواد شیمیایی مقاوم هستند (معمولاً سختی بالای ۷ در مقیاس موس دارند).
- نتیجه: هر جواهری (بهجز گوهرهای اندکی با منشأ زیستی مثل مروارید و کهربا) نوعی کانی است، اما هر کانی به دلیل نداشتن زیبایی، سختی یا کمیابی کافی، جواهر محسوب نمیشود.
۲. معرفی ۲۰ جواهر مهم در صنعت طلا و جواهر دنیا
جواهرات در صنعت به دو دستهٔ کلی گرانبها (Gems) و نیمهگرانبها (Semi-precious Gems) تقسیم میشوند:
| شماره | نام جواهر (فارسی) | نام انگلیسی | نام کانی منشأ / توضیحات و ویژگیها |
|---|---|---|---|
| ۱ | الماس | Diamond | دگرشکلی از کربن خالص؛ سختترین مادهٔ طبیعی (سختی ۱۰). |
| ۲ | یاقوت سرخ | Ruby | کانی کروندوم با ناخالصی کروم؛ بسیار سخت و ارزشمند (سختی ۹). |
| ۳ | یاقوت کبود | Sapphire | کانی کروندوم با ناخالصی آهن و تیتانیوم؛ آبیرنگ و بسیار سخت (سختی ۹). |
| ۴ | زمرد | Emerald | کانی بریل با ناخالصی کروم و وانادیوم؛ سبز درخشان و ارزشمند. |
| ۵ | فیروزه | Turquoise | کانی فسفاتی آلومینیوم و مس؛ آبی-سبز و از گوهرهای اصیل ایرانی (نیشابور). |
| ۶ | عقیق | Agate | نوعی کوارتز لایهلایه و ریزبلور در رنگهای گوناگون. |
| ۷ | زبرجد (پریدوت) | Peridot | گوهرِ کانی اولیوین؛ سبز زیتونی و متراکم. |
| ۸ | توپاز (یاقوت زرد/آبی) | Topaz | کانی سیلیکاتی آلومینیوم و فلوئور با سختی ۸. |
| ۹ | آمتیست | Amethyst | نوعی کوارتز بنفشرنگ به دلیل وجود ناخالصی آهن. |
| ۱۰ | لعل (اسپینل) | Spinel | کانی اکسیدی منیزیم-آلومینیوم؛ شباهت زیادی به یاقوت سرخ دارد. |
| ۱۱ | تانزانیت | Tanzanite | کانی زوئیسیت آبی-بنفش کمیاب که فقط در تانزانیا یافت میشود. |
| ۱۲ | گوهر مروارید | Pearl | منشأ زیستی دارد (درون صدف)؛ حاوی کربنات کلسیم. |
| ۱۳ | الکساندریت | Alexandrite | کانی کریزوبریل با قابلیت تغییر رنگ در نورهای مختلف. |
| ۱۴ | کهربا | Amber | منشأ زیستی دارد؛ صمغ فسیلشدهٔ درختان کاج کهن. |
| ۱۵ | لاجورد | Lapis Lazuli | سنگ قیمتی مرکب از کانیهای لاذوریت، پیریت و کلسیت. |
| ۱۶ | تورمالین | Tourmaline | کانی سیلیکاتی پیچیده با تنوع رنگی بالا. |
| ۱۷ | یشم | Jade | گوهر حاصل از کانیهای جادئیت یا نَفریت؛ سبز و ماندگار. |
| ۱۸ | سیترین | Citrine | کوارتز زرد تا نارنجیرنگ. |
| ۱۹ | اپال (عینالشمس) | Opal | دیاکسید سیلیسیم آبدار با بازی رنگی شگفتانگیز. |
| ۲۰ | سنگ قمر (موناستون) | Moonstone | کانی آدولاریا (نوعی فلدسپار) با درخشش ملایم شبیه نور ماه. |
پاسخ خلاصه: تفاوت کانی و جواهر: کانی مادهای طبیعی، جامد و بلوری است که در پوستهٔ زمین به فراوانی یافت میشود؛ اما جواهر کانی کمیابی است که به دلیل زیبایی (شفافیت و رنگ)، سختی بالا (مقاومت در برابر خط و خش) و کمیابی ارزش بالایی دارد.
۲۰ جواهر مهم دنیا: ۱. الماس ۲. یاقوت سرخ ۳. یاقوت کبود ۴. زمرد ۵. فیروزه ۶. عقیق ۷. زبرجد ۸. توپاز ۹. آمتیست ۱۰. لعل (اسپینل) ۱۱. تانزانیت ۱۲. مروارید ۱۳. الکساندریت ۱۴. کهربا ۱۵. لاجورد ۱۶. تورمالین ۱۷. یشم ۱۸. سیترین ۱۹. اپال ۲۰. سنگ قمر.
جواب فعالیت صفحه ۹۸ فصل ۱۱ علوم تکمیلی هشتم
آشنایی با انواع سیستم تبلور کانیها
کانیها نیز همانند سنگها از واحدهایی تشکیل شدهاند. واحد سازندهٔ سنگها کانیها هستند. سنگها میتوانند از یک یا چند نوع کانی تشکیل شده باشند. در ساختار کانی میتواند یک یا چند عنصر حضور داشته باشد. این عناصر در قالب یک شبکهٔ بلوری مشخص، ساختار کانی را میسازند. در مورد بلورها و انواع سیستمهای تبلور تحقیق کنید و نتیجه را به کلاس ارائه دهید.
پاسخ کامل: بلور جسمی جامد است که ذرههای سازندهٔ آن، مانند اتمها یا یونها، با نظم و ترتیب مشخصی کنار هم قرار گرفتهاند. این نظم در همهٔ بخشهای بلور تکرار میشود و شکل ویژهای به آن میدهد. بلورها هنگام رشد، شکلهای هندسی منظمی پیدا میکنند؛ مانند بلور نمک خوراکی.
سیستم تبلور روشی برای دستهبندی بلورها بر پایهٔ شکل و اندازهٔ محورهای بلوری و زاویهٔ میان آنهاست. کانیها با توجه به آرایش ذرههای سازندهشان در یکی از سیستمهای تبلور قرار میگیرند. هفت سیستم اصلی تبلور عبارتاند از:content_copy
| سیستم تبلور | ویژگی سادهٔ محورها | نمونه |
|---|---|---|
| مکعبی | سه محور هماندازه و عمود بر هم | نمک خوراکی، پیریت |
| چهارگوش | سه محور عمود بر هم؛ دو محور هماندازه و محور سوم متفاوت | زیرکن |
| ششگوش | سه محور هماندازه در یک صفحه و یک محور عمود بر آنها | بریل |
| سهگوش | شکل کلی با تقارن سهگانه | کوارتز، کلسیت |
| راستلوزی | سه محور با طولهای متفاوت و عمود بر هم | گوگرد |
| تکشیب | سه محور با طولهای متفاوت؛ دو محور عمود و یکی مایل | ژیپس |
| سهشیب | سه محور با طولهای متفاوت و هیچکدام عمود بر هم نیستند | کائولینیت |
نتیجه: شکل بلوری کانیها به چگونگی قرارگرفتن ذرههای سازندهٔ آنها بستگی دارد. به همین دلیل، کانیهای گوناگون میتوانند بلورهایی با شکلها و نظمهای متفاوت داشته باشند.
پاسخ خلاصه: بلور جامدی است که ذرههای سازندهاش با نظم مشخصی کنار هم قرار گرفتهاند. بلورها بر اساس شکل و اندازهٔ محورهایشان در هفت سیستم تبلور دستهبندی میشوند: مکعبی، چهارگوش، ششگوش، سهگوش، راستلوزی، تکشیب و سهشیب. این دستهبندی به آرایش ذرههای سازندهٔ کانی بستگی دارد.
پاسخ فعالیت صفحه ۹۸ فصل یازدهم علوم تکمیلی هشتم
مقایسهٔ کانیهای سیلیکاتی و غیرسیلیکاتی
کانیهای غیرسیلیکاتی از جمله کانیهای مهم در طبیعتاند. دربارهٔ آنها تحقیق کرده و نتیجه را به کلاس ارائه نمائید.
پاسخ: برای مقایسهٔ این دو دسته کانی مهم در زمین، ابتدا باید ویژگیهای کلیدی آنها را بشناسیم:
۱. کانیهای سیلیکاتی (Silicate Minerals)
- بنیان اصلی: ساختار اصلی این کانیها بر پایهٔ یونِ چهاروجهیِ یِ سیلیکات استوار است که در آن یک اتم سیلیکون در مرکز و چهار اتم اکسیژن در گوشهها قرار دارند.
- فراوانی: بسیار فراواناند و حدود ۹۰ درصد از پوستهٔ زمین را تشکیل میدهند (مانند کوارتز، فلدسپار، الیوین، بیوتیت و پیروکسن).
- دستهبندی ساختاری: بر اساس نحوهٔ قرارگیری و اتصال بنیانهای سیلیکات به یکدیگر به انواع سیلیکاتهای جزیرهای، حلقوی، زنجیرهای (تکزنجیر و دوزنجیر)، ورقهای و شبکهای (سهبعدی) تقسیم میشوند.
۲. کانیهای غیرسیلیکاتی (Non-silicate Minerals)
- بنیان اصلی: این کانیها فاقد بنیان سیلیکات هستند. ترکیب شیمیایی آنها بر اساس عناصر دیگر، یونهای فلزی، کربناتها، سولفاتها، اکسیدها و هالیدها شکل گرفته است.
- فراوانی: اگرچه فراوانی آنها در پوستهٔ زمین نسبتاً کمتر است (حدود ۱۰ درصد)، اما بسیاری از آنها جزء کانیهای اقتصادی و فلزی مهم (مانند سنگهای معدنی آهن، مس، طلا) و گوهرها به شمار میروند.
- دستهبندی و نمونههای مهم غیرسیلیکاتی:
- اکسیدها: اکسیژن با یک یا چند فلز ترکیب میشود (مانند هماتیت و مگنتیت که سنگهای آهن مهمی هستند، و همچنین کوراندوم که منشأ یاقوت است).
- کربناتها: حاوی یون کربنات هستند (مانند کلسیت و دولومیت که سنگهای آهکی را میسازند).
- سولفاتها: حاوی یون سولفات هستند (مانند ژیپس یا گچ ساختمانی).
- سولفیدها: گوگرد با فلزات ترکیب میشود (مانند پیریت یا «طلای احمقان»، و گالن).
- هالیدها: هالورژنها با کاتیونها پیوند میدهند (مانند هالیت یا نمک خوراکی و فلورین).
- عناصر خالص (Native Elements): کانیهایی که فقط از یک عنصر تشکیل شدهاند (مانند طلا، نقره، مس خالص و الماس).
جدول مقایسهٔ کانیهای سیلیکاتی و غیرسیلیکاتی
| ملاک مقایسه | کانیهای سیلیکاتی | کانیهای غیرسیلیکاتی |
|---|---|---|
| بنیان ساختاری | دارای بنیان سیلیکاتی | فاقد بنیان سیلیکات؛ مبتنی بر اکسید، کربنات، سولفید و غیره |
| فراوانی در پوستهٔ زمین | بسیار زیاد (حدود ۹۰ درصد) | نسبتاً کمتر (حدود ۱۰ درصد) |
| اهمیت اقتصادی و صنعتی | تشکیلدهندهٔ اصلی سنگهای پوستهٔ زمین و خاک | منبع اصلی استخراج فلزات (آهن، مس، سرب)، نمک و مصالح ساختمانی |
| نمونههای شاخص | کوارتز، الیوین، بریل، بیوتیت، پیروکسن | هماتیت، کلسیت، ژیپس، پیریت، هالیت (نمک)، طلا |
پاسخ فعالیت صفحه ۹۹ فصل ۱۱ علوم تکمیلی هشتم
در مورد میکروسکوپهای کانیشناسی که به «میکروسکوپ پلاریزان» معروفاند تحقیق کنید. نحوهٔ کارکردن و ویژگیهای این نوع از میکروسکوپها را بررسی کنید.
پاسخ: برای شناخت دقیق کانیها، بررسی شکل ظاهری با چشم غیرمسلح یا ذرهبین کافی نیست؛ زیرا بسیاری از کانیها در سنگها ریز و درهمتنیدهاند. به همین دلیل زمینشناسان از ابزاری تخصصی به نام میکروسکوپ پلاریزان (Polarizing Microscope) یا همان میکروسکوپ نوری متراکمکننده استفاده میکنند.
۱. ویژگیهای اصلی میکروسکوپ پلاریزان
- تفاوت با میکروسکوپ معمولی: برخلاف میکروسکوپهای زیستی که با نور معمولی کار میکنند، میکروسکوپ پلاریزان از نور قطبیشده (پلاریزه) بهره میبرد.
- صفحات پلاریزاتور (نورگزین): در این میکروسکوپ دو قطعه فیلتر خاص به نامهای «پلاریزاتور» (پایین نمونه) و «آنالیزور» (بالای نمونه) قرار دارد که جهت نوسان امواج نور را منظم و یکسو میکنند.
- میز چرخان: صفحه یا میز زیر نمونه قابلیت چرخش ۳۶۰ درجه دارد تا زمینشناس بتواند رفتار نوری کانی را در جهات مختلف بررسی کند.
۲. نحوهٔ کارکردن میکروسکوپ پلاریزان
۱. آمادهسازی نمونه (مقاطع نازک): ابتدا از سنگ یا کانی مورد نظر، برش بسیار نازکی (با ضخامت استاندارد حدود ۳۰ میکرومتر) روی لام شیشهای تهیه میکنند تا نور بتواند از درون آن عبور کند.
۲. تابش نور قطبی: نور لامپ از اولین فیلتر (پلاریزاتور) میگذرد و موجهای نوری آن تنها در یک جهت (مثلاً عمودی) به حرکت درمیآیند.
۳. عبور از کانی: وقتی این نورِ منظم از درون برش نازک کانی عبور میکند، بسته به نوع ترکیب شیمیایی و ساختار بلوری کانی، دچار شکست مضاعف، تغییر سرعت یا چرخش میشود.
۴. بررسی با آنالیزور: نور خارجشده از کانی به دومین فیلتر (آنالیزور) میرسد. اگر آنالیزور عمود بر پلاریزاتور پایینی تنظیم شده باشد (حالت نور متقاطع)، کانیهای مختلف رنگهای تداخل زیبایی از خود نشان میدهند یا خاموش (تاریک) میشوند. با این روش میتوان ویژگیهای نوری، زاویه خاموشی، رنگ رخساره و پدیدههای نوری کانی را تشخیص داد.
۳. کاربردها
- شناسایی دقیق نوع کانیها در سنگهای آذرین، رسوبی و دگرگونی.
- تعیین تاریخچهٔ تشکیل سنگها و نحوهٔ رشد بلورها در کنار یکدیگر.
جواب خود را بیازمایید صفحه ۹۹ فصل یازدهم علوم تکمیلی هشتم
۱- دلایل تنوع کانیها در نقاط مختلف زمین چیست؟
پاسخ کامل: تنوع و گوناگونی کانیها در نقاط مختلف کرهٔ زمین ناشی از متفاوت بودن شرایط محیطی و زمینشناختی در هنگام تشکیل آنهاست. عواملی از جمله:
۱. تفاوت در ترکیب شیمیایی مواد مذاب (ماگما) و محلولهای گرمابی در اعماق زمین.
۲. اختلاف در دما، فشار و میزان آب موجود در محیط تشکیل (مانند شرایط دگرگونی یا ماگمایی).
۳. فرآیندهای سطحی زمین مانند تبخیر آب دریاچهها، رسوبگذاری در حوضههای مختلف و فعالیت جانداران و باکتریها.
پاسخ خلاصه: تفاوت در ترکیب شیمیایی مواد اولیه، دما و فشار محیط، و نحوهٔ تشکیل (ماگمایی، رسوبی یا دگرگونی) باعث ایجاد هزاران کانیِ گوناگون در نقطهنقطهٔ زمین شده است.
۲- هریک از کانیهای زیر چه کاربردی در صنعت دارند؟
الف) تالک ب) ژیپس پ) مسکوویت ت) فلئوریت
پاسخ کامل: الف) تالک: نرمترین کانی شناختهشده است؛ در صنعت برای ساخت پودر بچه، تولید پودرهای آرایشی و بهداشتی، ساخت کاغذ، سرامیکسازی و صنعت لاستیکسازی کاربرد دارد.
ب) ژیپس (گچ): کانیای نرم و تبخیری است؛ کاربرد اصلی آن در صنعت ساختمانسازی (تولید گچ و سیمان)، ساخت تختهگچی (گچبرگ)، پزشکی (برای گچگرفتن استخوانهای شکسته) و مجسمهسازی است.
پ) مسکوویت (میکای سفید): نوعی سیلیکات ورقهای است که در برابر گرما و الکتریسیته بسیار مقاوم است؛ در صنعت الکترونیک و برق (بهعنوان عایق الکتریکی)، ساخت پنجرهٔ کورههای صنعتی، رنگسازی و لعابکاری استفاده میشود.
ت) فلئوریت: کانی فلورید کلسیم است؛ در صنعت ذوب فلزات و فولادسازی (بهعنوان روانساز و گدازآور)، تولید اسید هیدروفلوئوریک و ساخت عدسیهای نوری و لنزهای تخصصی کاربرد دارد.
۳- از اسید برای شناسایی کدام کانیها استفاده میکنیم؟
پاسخ کامل: از اسید (معمولاً اسید هیدروکلریک رقیق) برای شناسایی کانیهایی که ساختار کربناته دارند استفاده میشود. مشهورترین نمونهٔ آن کلسیت و دولومیت است. وقتی یک قطره اسید روی کلسیت ریخته میشود، کانی بلافاصله دچار جوشش و گازدهی () میشود که راه تشخیص قطعی آن است.
پاسخ خلاصه: برای شناسایی کانیهای کربناته (مانند کلسیت)؛ زیرا با ریختن اسید روی آنها، واکنش داده و گاز کربندیاکسید آزاد میکنند (جوشش ایجاد میشود).
۴- در یک آزمایشگاه زمینشناسی، یک کانی ناشناس به شما داده شده است. روشهای پیشنهادی شما برای شناسایی و نامگذاری این کانی چیست؟
پاسخ کامل: برای شناسایی یک کانی ناشناس، میتوان از مجموعهای از آزمایشهای فیزیکی و نوریِ گامبهگام استفاده کرد:
۱. بررسی سختی: سنجش میزان سختی کانی با استفاده از مقیاس موس (تراشیدن با ناخن، سکه، چاقو یا کوارتز).
۲. رنگ اثر خط (Streak): کشیدن کانی روی چینی بدون لعاب و بررسی رنگ پودر برجایمانده.
۳. بررسی رخ (Cleavage) و شکست: مشاهدهٔ نحوهٔ شکستن کانی در امتداد صفحات صاف یا سطوح ناهموار.
۴. آزمون واکنش با اسید: چکاندن قطرهای اسید برای تشخیص کانیهای کربناته.
۵. آزمونهای پیشرفته (در صورت نیاز): استفاده از میکروسکوپ پلاریزان (نوری) برای بررسی مقاطع نازک یا دستگاه پراش پرتو ایکس (XRD) برای تعیین دقیق ساختار بلوری.
۵- چگونه با مطالعهٔ کانیها به شرایط گذشتهٔ زمین پی میبریم؟
پاسخ کامل: کانیها همچون «آرشیوهای طبیعی زمین» هستند. با مطالعهٔ نوع کانی، ساختار بلوری و ترکیبات شیمیایی آنها میتوان فهمید سنگ در چه محیطی تشکیل شده است. مثلاً حضور کانیهایی مانند ژیپس و هالیت نشاندهندهٔ وجود محیطهای تبخیری و خشک (بیابان یا دریاچهٔ کمعمق تبخیری) در گذشتهٔ آن منطقه است، و وجود کانیهای دگرگونی خاص، حکایت از فشار و دمای بسیار بالا در اعماق زمین در دوران باستان دارد.
پاسخ خلاصه:هر کانی در شرایط خاصی از دما، فشار و ترکیب شیمیایی تشکیل میشود؛ بنابراین با بررسی نوع و ویژگیهای کانیها میتوان آبوهوا، میزان فشار و عمق زمین در دورههای گذشته را بازسازی کرد.
۶- علت استفاده از آزبست چیست و به چه علتی استفاده از آن ممنوع شده است؟
پاسخ کامل: علت استفاده: آزبست (پنبهٔ نسوز) گروهی از کانیهای الیافی است که در برابر حرارت بالا، آتشسوزی، کشش و مواد شیمیایی مقاومت فوقالعادهای دارد. به همین دلیل در گذشته بهطور گسترده در ساخت لولههای آزبستسیمانی، لنت ترمز، مصالح عایقکاری و پوششهای ضدحریق به کار میرفته است.
علت ممنوعیت: الیاف ریز آزبست بهشدت سمی و سرطانزا هستند. وقتی این الیاف در هوا معلق میشوند و از طریق تنفس وارد ریهها میشوند، در بافت ریه رسوب کرده و پس از سالها موجب بیماریهای مرگباری مانند آسْبِستوز (زخم شدن ریه)، سرطان ریه و سرطان پردهٔ جنب (مزوتلیوما) میشوند؛ به همین دلیل امروزه استفاده از آن در سراسر جهان ممنوع شده است.
پاسخ خلاصه: آزبست به دلیل مقاومت بسیار بالا در برابر گرما و آتش استفاده میشد، اما به این علت که استنشاق الیاف آن سرطانزا است و به ریهها آسیب کشنده میرساند، استفاده از آن کاملاً ممنوع شد.
۷- ملاک طبقهبندی کانیها چیست؟
پاسخ کامل: کانیها بر اساس دو ملاک اصلی تقسیمبندی میشوند:
سیستم تبلور و ساختار داخلی: نوع آرایش اتمی و شکل هندسی بلورها (۷ سیستم تبلور اصلی مانند مکعبی، ششوجهی و…).
ترکیب شیمیایی (نوع آنیون یا بنیان اصلی): مهمترین ملاک طبقهبندی کانیها، ترکیب شیمیایی آنهاست که بر اساس داشتن یا نداشتن بنیان سیلیکاتی به دو دستهٔ بزرگِ سیلیکاتی و غیرسیلیکاتی تقسیم میشوند (و غیرسیلیکاتها نیز بر اساس اکسید، کربنات، سولفید و غیره گروهبندی میشوند).
پاسخ خلاصه: ملاک اصلی طبقهبندی کانیها ترکیب شیمیایی (بهویژه داشتن یا نداشتن بنیان سیلیکات) و ساختار بلوری و سیستم تبلور آنهاست.
توجه: شما دانش آموز پایه هشتم متوسطه اول می توانید برای دسترسی سریع و آسان تر به معنی مطالب آموزشی و جواب سوالات درس های کتاب علوم تجربی تکمیلی (ویژه مدارس استعداد درخشان) پایه هشتم متوسطه اول ، در انتهای عنوان خود عبارت «ماگرتا» را نیز در گوگل جستجو کنید.
پاسخ فصل بعدی:
پاسخ فصل قبلی: جواب فصل دهم علوم تکمیلی هشتم
📝 در انتها امیدواریم که مقاله جواب فعالیت ها و تمرین های فصل یازدهم کتاب علوم تجربی تکمیلی ویژه استعداد درخشان پایه هشتم متوسطه اول، برای شما دانش آموزان عزیز مفید بوده باشد و توانسته باشید تا از آن استفاده و بهره برده باشید.
























