جواب فصل نهم علوم تکمیلی هشتم ؛ در این مقاله به جواب و حل سوال های فعالیت ، آزمایش کنید ، خود را بیازمایید و بیشتر بدانید صفحه ۷۹ ، ۸۰ ، ۸۱ ، ۸۲ ، ۸۳ ، ۸۵ ، ۸۶ ، ۸۷ ، ۸۸ ، ۸۹ و ۹۰ فصل نهم «الکتریسیته» علوم تجربی تکمیلی (ویژه مدارس استعداد درخشان) پایه هشتم متوسطه اول پرداخته ایم. در ادامه با بخش آموزش و پرورش ماگرتا همراه ما باشید.
همچنین بخوانید: گام به گام کتاب علوم تجربی تکمیلی (ویژه مدارس استعداد درخشان) هشتم

جواب فعالیت صفحه ۷۹ فصل نهم علوم تکمیلی هشتم
چسباندن کاغذ به دیوار
یک ورق کاغذ تا نخورده و سالم را بردارید و روی سطح دیوار قرار دهید؛ سپس با دست خود چندبار روی کاغذ بکشید. چه چیزی مشاهده میکنید؟
پاسخ: مشاهده میکنیم که کاغذ به دیوار میچسبد و بلافاصله به سمت پایین سقوط نمیکند؛ گویی نیرویی نامرئی آن را به دیوار نگه داشته است.
آزمایش بالا نشان میدهد که حتماً یک نیرو بین سطح کاغذ و سطح دیوار به وجود آمده که اجازه نمیدهد کاغذ به سمت پایین حرکت کند. آیا می دانید این نیرو چه نیرویی است که میتواند بین دو جسم جاذبه ایجاد کند؟
پاسخ تشریحی: این نیرو، «نیروی الکتریکی» (یا الکتریسیتهٔ ساکن) است. هنگامی که دست خود را با سرعت یا فشار روی کاغذ و دیوار میکشیم، مالش ایجاد شده باعث انتقال بارهای الکتریکی (الکترونها) میشود. با ایجاد بارهای الکتریکی ناهمنام روی سطح کاغذ و دیوار، نیروی جاذبهٔ الکتریکی میان آنها به وجود میآید که این نیرو بر نیروی جاذبهٔ زمین غلبه کرده و مانع افتادن کاغذ میشود.
پاسخ خلاصه: این نیرو «نیروی الکتریکی» (الکتریسیتهٔ ساکن) است که بر اثر مالش دست روی کاغذ و دیوار به وجود آمده و با ایجاد جاذبهٔ الکتریکی، کاغذ را به دیوار میچسباند.
جواب آزمایش کنید صفحه ۷۹ فصل ۹ علوم تکمیلی هشتم
حلقهٔ معلّق
برای اینکه با این نیرو بیشتر آشنا شویم آزمایش زیر را انجام دهید:
وسایل مورد نیاز: بادکنک، کیسه پلاستیکی، نخ، قیچی، پارچه یا کلاه پشمی.
الف) کیسه پلاستیکی را برداشته و با قیچی قسمت بالایی آن را با عرض حدودی ۴ سانتیمتر جدا کنید به طوریکه یک حلقهٔ پلاستیکی داشته باشیم.
ب) بادکنک را باد کرده و درب آن را با نخ ببندید.
پ) بادکنک و حلقهٔ پلاستیکی را جداگانه با پارچه یا کلاه پشمی مالش دهید.
ت) حلقه را با دست گرفته و آن را در هوا رها کنید و بلافاصله بادکنک را با فاصله در زیر حلقه قرار دهید.
حلقهٔ پلاستیکی در هوا معلق میماند و با حرکت دادن بادکنک میتوانید حلقه را در هوا جابهجا کنید. چرا حلقهٔ پلاستیکی علیرغم وارد شدن نیروی وزن به سمت پایین حرکت نمیکند؟
پاسخ: زیرا پس از مالش دادن بادکنک و حلقهٔ پلاستیکی با پارچه یا کلاه پشمی، هر دو جسم دارای بار الکتریکی همنام (مشابه) میشوند. بارهای همنام همدیگر را دفع میکنند؛ بنابراین، نیروی دافعهٔ الکتریکی که از طرف بادکنک به سمت بالا به حلقه وارد میشود، با نیروی وزن حلقه (که به سمت پایین است) هماندازه شده و اثر آن را خنثی میکند. به همین دلیل حلقه در هوا معلق میماند و به سمت پایین سقوط نمیکند.
پاسخ کوتاه: علت معلق ماندن حلقه: وارد شدن نیروی دافعهٔ الکتریکی از طرف بادکنک به سمت بالا که نیروی وزن (رو به پایین) را خنثی میکند.
چه نیرویی باعث میشود که بین بادکنک و حلقهٔ پلاستیکی دافعه ایجاد شود؟
پاسخ: نیروی الکتریکی (الکتریسیتهٔ ساکن). این نیرو ناشی از وجود بارهای الکتریکی ساکن روی سطح اجسام (پس از مالش) است که برخلاف نیروی گرانش زمین (که همیشه جاذبه است)، میتواند هم بهصورت جاذبه و هم بهصورت دافعه عمل کند.
پاسخ کوتاه: نیروی ایجادکنندهٔ دافعه: نیروی الکتریکی ناشی از بارهای الکتریکی همنام روی بادکنک و حلقه پس از مالش.

این نیرو که ناشی از وجود بارهای الکتریکی بر روی اجسام است به نام نیروی الکتریکی شناخته میشود و از این آزمایش و فعالیت قبل میتوان به این نتیجه رسید که این نیرو برخلاف نیروی گرانشی که فقط بهصورت جاذبه میباشد، هم بهصورت جاذبه و هم بهصورت دافعه عمل میکند.
پاسخ آزمایش کنید صفحه ۸۰ فصل نهم علوم تکمیلی هشتم
دانههای سردرگم
وسایل مورد نیاز: یک صفحهٔ شیشهای یا طلق، یک تکه یونولیت، دو قطعه آجر، پارچه یا کلاه پشمی.
الف) یونولیت را به تکههای بسیار کوچکی که از آن تشکیل شده است تبدیل میکنیم؛ و تکههای آن را بین دو آجر میریزیم.
ب) صفحهٔ شیشهای را روی دو آجر قرار میدهیم.

پ) با دستمال پشمی روی شیشه میکشیم و به دانههای یونولیت نگاه میکنیم. چه اتفاقی برای این دانهها میافتد؟
پاسخ: دانههای یونولیت به حرکت درمیآیند؛ ابتدا به سمت بالا (به طرف صفحهٔ شیشهای یا طلق) جذب میشوند و به آن میچسبند، اما پس از مدتی از صفحه جدا شده و به سمت پایین پرتاب میشوند یا شروع به بالا و پایین پریدن میکنند.
پاسخ کوتاه: دانههای یونولیت ابتدا به سمت شیشهٔ باردار جذب میشوند و پس از تماس، به سمت پایین پرتاب میشوند.
چرا ابتدا دانههای یونولیت به سمت بالا حرکت میکنند و پس از مدّتی از روی صفحهٔ شیشهای به سمت پایین پرت میشوند؟ آیا میتوانید نیروی جاذبه و دافعهٔ الکتریکی را در این آزمایش نشان دهید؟
پاسخ: ۱. جاذبهٔ الکتریکی: وقتی با دستمال پشمی روی صفحهٔ شیشهای یا طلق میکشیم، شیشه باردار میشود. در ابتدا صفحهٔ باردار به دلیل پدیدهٔ القا یا بار مخالف، دانههای یونولیت خنثی را به سمت خود میکشد (جاذبهٔ الکتریکی).
۲. دافعهٔ الکتریکی: وقتی دانهها با شیشه تماس پیدا میکنند، بار الکتریکی همنام با شیشه را دریافت میکنند. از آنجا که بارهای الکتریکی همنام یکدیگر را دفع میکنند، شیشه و دانهها یکدیگر را دفع کرده (دافعهٔ الکتریکی ایجاد میشود) و دانهها بهسرعت از شیشه دور شده و به سمت پایین پرت میشوند.
پاسخ کوتاه: علت (جاذبه و دافعه):
ابتدا شیشهٔ باردار، دانهها را با جاذبهٔ الکتریکی به سمت بالا میکشد.
پس از تماس و همنام شدن بارها، شیشه و دانهها یکدیگر را با دافعهٔ الکتریکی دفع کرده و دانهها به پایین پرت میشوند.
پاسخ آزمایش کنید صفحه ۸۰ فصل ۹ علوم تکمیلی هشتم
ما روی چه چیزی ایستادهایم!
آیا تابهحال به این مسئله فکر کردهاید که چگونه یک جسم روی جسم دیگری قرار میگیرد و در آن فرو نمیرود؟ شاید به نظرتان جواب بدیهی داشته باشد و آن هم این است که چون هر دو جامد هستند؛ بنابراین روی هم قرار میگیرند؛ اما اگر دقیقتر به این مسئله نگاه کنیم به یک موضوع بسیار جالب پی خواهیم برد.
نیروی وزن در زمین همواره برای یک جسم به سمت زمین است؛ بههمین دلیل است که وقتی جسمی را رها میکنیم به سمت پایین حرکت میکند؛ اما برای اینکه یک جسم متوقف شود همانگونه که در سال ششم خواندهاید و سال گذشته هم به آن اشاره شد باید نیرویی در خلاف جهت نیروی جاذبهٔ زمین به آن وارد شود. این نیرو را که به آن نیروی عمودی تکیهگاه و یا عمود بر سطح مینامند چگونه بوجود میآید؟
پاسخ: هر جسم از اتم ساخته شده است و در اتمها، الکترونهای با بار منفی در اطراف هسته قرار دارند. وقتی دو سطح به هم نزدیک میشوند، اتمهای سطح آنها نیز به یکدیگر نزدیک میشوند. در این حالت، الکترونهای دو سطح به هم نیروی دافعهٔ الکتریکی وارد میکنند و نمیگذارند دو سطح کاملاً در هم فرو بروند یا الکترونهایشان با هم برخورد کنند.
این نیروی الکتریکی در خلاف جهت نیروی وزن عمل میکند و جسم را نگه میدارد. به نیرویی که سطح تکیهگاه در خلاف جهت وزن به جسم وارد میکند، نیروی عمودی تکیهگاه میگویند. برای نمونه، وقتی روی زمین میایستیم، نیروی الکتریکی میان اتمهای کف پای ما و اتمهای سطح زمین رو به بالاست و مانع فرورفتن پا در زمین میشود.
پاسخ کوتاه: با نزدیکشدن دو سطح، الکترونهای اتمهای آنها به یکدیگر نیروی دافعهٔ الکتریکی وارد میکنند. این نیرو در خلاف جهت وزن است و جسم را نگه میدارد؛ به آن نیروی عمودی تکیهگاه میگویند.
میدانیم که هر جسم از اتم تشکیل شده است؛ بنابراین در سطح هر جسمی اتمهای آن جسم هم وجود دارند. میدانیم در هر اتم بارهای مثبت در مرکز اتم که هسته نامیده میشود و بارهای منفی در اطراف هسته واقع شدهاند. حال فرض کنید که سطح دو جسم به هم نزدیک شدهاند. در این حالت اتمهای دو سطح به هم نزدیک میشوند و الکترونها که همانگونه که اشاره شد در اطراف اتم قرار دارند؛ به هم نیروی دافعه وارد میکنند و نمیگذارند که دو سطح به هم نزدیک شوند. لذا سطح دو جسم هیچگاه نمیتوانند عملاً به هم برخورد داشته باشد بهگونهای که الکترونهای دو جسم به هم برخورد کنند.
بنابراین هنگامی که شما روی زمین ایستادهاید نیروی الکتریکی که به سمت بالا میباشد اجازه نمیدهد که بین اتمهای پای شما و اتمهای سطح زمین تماسی برقرار شود و با یک فاصله بسیار بسیار کوچک نسبت به هم قرار میگیرند.
جواب آزمایش کنید صفحه ۸۱ فصل نهم علوم تکمیلی هشتم
اندازهٔ نیروی الکتریکیوسایل مورد نیاز: مقداری فویل آلومینیومی (یا بادکنک)، نخ، مداد، میلهٔ شیشه ای، کیسهٔ پلاستیکی.
الف) با فویل آلومینیومی دو گوی بسازید و با نخ آنها را به مداد متصل کنید به طوریکه فاصله بین دو نخ حدود ۴ سانتیمتر باشد.
ب) میلهٔ شیشهای را با استفاده از کیسهٔ پلاستیکی باردار کنید و به گویها تماس بدهید تا آنها نیز باردار شوند. مشاهده میکنید که گویها از هم فاصله میگیرند.
پ) حال مجدداً میلهٔ شیشهای را باردار کنید و به یکی از گویها بزنید ببینید فاصلهٔ بین دو گوی چه تغییری میکند؟

پاسخ: وقتی میلهٔ شیشهایِ باردارِ جدید را به یکی از گویها میزنیم، مقدار بار الکتریکی آن گوی بیشتر میشود. در نتیجه، دفع الکتریکی بین دو گوی افزایش مییابد و مشاهده میکنیم که فاصلهٔ بین دو گوی بیشتر میشود (گویها بیشتر از هم دور میشوند).
دلیل علمی: طبق قوانین الکترواستاتیک، اندازهٔ نیروی دافعهٔ الکتریکی بین دو بارِ همنام، با حاصلضرب مقدار بارهای آنها رابطهٔ مستقیم دارد؛ بنابراین با افزایش بار روی گویها، نیروی دافعه قویتر شده و فاصلهٔ بین آنها افزایش مییابد.
جواب فعالیت صفحه ۸۱ فصل ۹ علوم تکمیلی هشتم
مدرج کردن الکتروسکوپ (برقنما)
یک الکتروسکوپ بردارید و به درجهبندی آن نگاه کنید. درجهبندی الکتروسکوپ مانند یک ساعت روی محیط یک دایره قرار دارد چون صفحات الکتروسکوپ حول یک محور میچرخند و با زیاد شدن بار بیشتر از هم فاصله میگیرند؛ اما اگر به دقت نگاه کنید مشاهده میکنید که فاصلهٔ درجههای یکسان در ابتدا زیادتر و هرچه بار بیشتر میشود فاصلهٔ بین درجههای مساوی کمتر میشود. تحقیق کنید که چرا فاصلههای درجهبندی برقنما یکسان نیست؟!!

پاسخ: نیروی الکتریکی دافعه بین ورقههای الکتروسکوپ، از «قانون کولن» پیروی میکند؛ یعنی اندازهٔ این نیرو با مجذور فاصلهٔ بین بارها رابطهٔ عکس دارد. از سوی دیگر، وقتی عقربه یا ورقهٔ الکتروسکوپ میچرخد، زاویهٔ انحراف آن با مقدار بار الکتریکی رابطهٔ خطی سادهای ندارد و اثر اهرمی و هندسی چرخش حول محور نیز در آن دخالت دارد. به همین دلیل، با افزایش بار الکتریکی، تغییرات فاصلهٔ ورقهها در ابتدا زیاد است، اما هرچه بار بیشتر میشود، برای ایجاد همان مقدار جابهجایی زاویهای، به مقدار بار بسیار بیشتری نیاز است؛ در نتیجه فاصلهٔ درجهبندیها در صفحهٔ مدرج یکسان نبوده و با افزایش زاویه، درجهها به یکدیگر نزدیکتر میشوند.
پاسخ کوتاه: علت یکسان نبودن فاصلهها:
۱. پیروی نیروی الکتریکی از قوانین هندسی و رابطهٔ عکس با مجذور فاصله.
۲. نحوهٔ چرخش عقربه یا ورقه حول محور و تغییرات زاویهای آن نسبت به مقدار بار الکتریکی؛ به طوری که با افزایش بار، جابهجایی عقربه کندتر شده و فاصلهٔ درجهبندیها کمتر میشود.
پاسخ فعالیت صفحه ۸۲ فصل نهم علوم تکمیلی هشتم
انجام نشدن آزمایشهای الکتریکی در محیط مرطوب
با توجه به شکل فعالیت صفحهٔ ۷۹ کتاب تحقیق کنید که چرا آزمایشهای الکتریسیته در محیطهای مرطوب به درستی انجام نمیشود؟
پاسخ: هنگامی که هوا یا سطوح اجسام مرطوب است، یک لایهٔ بسیار نازک از رطوبت و مولکولهای آب (همراه با ناخالصیها و یونهای موجود در هوا) روی سطح وسایل، نخها، پایهها و خودِ اجسام باردار (مانند بادکنکها، میلهها و گویها) قرار میگیرد.
آبِ ناخالص رسانای جریان برق است؛ بنابراین بارهای الکتریکی ساکنی که روی اجسام ایجاد کردهایم، از طریق این لایهٔ مرطوب بهراحتی از روی جسم به هوا یا به دست فرد و زمین نشت کرده و تخلیه میشوند. وقتی بار الکتریکی روی اجسام باقی نماند، نیروی جاذبه و دافعهٔ الکتریکی به وجود نمیآید و آزمایشهای مربوط به الکتریسیته ساکن با شکست مواجه میشوند یا نتیجهٔ دلخواه را نشان نمیدهند.
پاسخ کوتاه: علت انجام نشدن آزمایش در محیط مرطوب: رطوبت هوا و تشکیل لایهٔ آب روی سطوح، رسانایی را بالا میبرد و باعث نشت و تخلیهٔ سریع بارهای الکتریکی از روی اجسام به محیط میشود. در نتیجه، اجسام بارِ خود را از دست داده و نیروهای الکتریکی (جاذبه و دافعه) ضعیف شده یا از بین میروند.
پاسخ فعالیت صفحه ۸۲ فصل ۹ علوم تکمیلی هشتم
ارتباط رسانایی الکتریکی و گرمایی
رسانایی الکتریکی و گرمایی به هم ارتباطی دارند؟
پاسخ: بله، یک ارتباط بسیار قوی میان این دو وجود دارد. در بیشتر مواد (بهویژه فلزات)، اجسامی که رسانایی الکتریکی بالایی دارند (مانند مس، طلا، آلومینیوم و نقره)، رسانایی گرمایی بالایی هم دارند.
دلیل علمی: در فلزات، جریان الکتریکی (حرکت الکترونهای آزاد) و انتقال گرما (انرژی جنبشی الکترونها و ارتعاشات اتمی) هر دو به کمک الکترونهای آزاد انجام میشوند؛ به همین دلیل هر فلزی که الکترونهای آزاد بیشتری برای هدایت جریان برق داشته باشد، گرما را نیز سریعتر و بهتر منتقل میکند.
تحقیق کنید که اجسامی که دارای رسانایی الکتریکی بیشتری هستند رسانایی گرمایی بالاتری هم دارند؟ آیا این یک قاعدهٔ کلی است و یا استثنا هم دارد؟
پاسخ: بله؛ این یک قاعدهٔ عمومی و بسیار رایج است، اما قاعدهٔ صددرصدی و بدون استثنا نیست. برای مثال، برخی مواد مانند الماس رسانایی گرمایی فوقالعاده بالایی دارند (حتی بیشتر از بسیاری از فلزات)، در حالی که رسانایی الکتریکی آنها بسیار ناچیز است (عایق محسوب میشوند). همچنین در برخی مواد غیرفلزی یا رساناهای خاص، این تناسب به شکل دیگری برقرار است.
جواب فعالیت صفحه ۸۳ فصل نهم علوم تکمیلی هشتم
مقدار بار القایی
میدانیم که با نزدیک کردن یک میلهٔ باردار به یک جسم رسانا، بار الکتریکی روی جسم رسانا القا میشود. فرض کنید که یک میله با بار مثبت را به یک کرهٔ فلزی با پایهٔ عایق نزدیک کنیم؛ بارهای منفی به سمت میله حرکت میکنند و بارهای مثبت در طرف دیگر کره قرار میگیرند. اگر با یک سیم رسانا (و یا با دست) مطابق شکل روبهرو کره را به زمین که خنثی است متصل کنیم؛ سپس آن را جدا کنیم، کره دارای بار منفی میشود؛ یعنی با عقب بردن میله، بار کره منفی باقی میماند. با توجه به فرآیند القا فکر کنید که مقدار باری که روی کره قرار گرفته است نسبت به بار میله همواره کمتر، بیشتر و یا مساوی آن است؟

پاسخ: مقدار باری که پس از کامل شدن فرآیند القا و اتصال به زمین روی کرهٔ فلزی باقی میماند، همواره کمتر از مقدار بار موجود روی میلهٔ باردار است.
دلیل علمی: میلهٔ باردار تنها میتواند به اندازهٔ میدان الکتریکی و ظرفیت خود، تعداد محدودی از بارهای همنام را دفع و بارهای ناهمنام (منفی) را جذب کند. همچنین هنگام اتصال به زمین، فقط بارهایی که تحت تأثیر جاذبه یا دافعهٔ میله جابهجا میشوند از زمین به کره میآیند یا خارج میشوند و میله نمیتواند تمام بار خود را به کره منتقل کند؛ زیرا تماس مستقیمی وجود ندارد و بار میله حفظ میشود. بنابراین، کرهٔ فلزی بارِ القاییِ کمتری نسبت به میلهٔ باردار کسب میکند.
جواب خود را بیازماید صفحه ۸۳ فصل ۹ علوم تکمیلی هشتم
پرسش
سه کرهٔ فلزی یکسان با پایههای عایق به همراه یک میله باردار با بار منفی در اختیار داریم. چگونه میتوان بدون اینکه بار میله تغییر کند این سه کره را باردار کرد به طوریکه:
۱- هر سه کره دارای بار مثبت و یکسان باشند؛
۲- هر سه کره دارای بار منفی و یکسان باشند؛
۳- دو کره دارای بار مثبت و یک کره دارای بار منفی باشد و مقدار بار هر سه کره یکسان باشد؛
۴- دو کره دارای بار منفی و یک کره دارای بار مثبت باشد و مقدار بار هر سه کره یکسان باشد.

پاسخ: برای حل این مسئله، از دو اصل مهم استفاده میکنیم:
- القای الکتریکی: نزدیک کردن میلهٔ منفی باعث رانش الکترونها به دورترین نقطه میشود.
- تماس اجسام رسانای یکسان: اگر دو یا چند کرهٔ فلزی کاملاً یکسان با هم تماس پیدا کنند، بار الکتریکی موجود بین آنها به طور مساوی تقسیم میشود.
در ادامه، روش انجام هر چهار حالت به صورت مرحلهبهمرحله توضیح داده شده است:
حالت ۱: هر سه کره دارای بار مثبت و یکسان باشند
- هر سه کره (الف، ب و ج) را طوری در کنار هم بچینید که با یکدیگر در تماس مستقیم باشند و یک رسانای واحد تشکیل دهند.
- میلهٔ باردارِ منفی را به کرهٔ اول (نزدیکترین کره) نزدیک کنید. بر اثر القا، بارهای منفی (الکترونها) از کرهٔ اول به دورترین کره (کرهٔ سوم) میروند.
- در حالی که میله همچنان نزدیک کرهٔ اول است، کرهٔ سوم را از دو کرهٔ دیگر جدا کنید (اکنون کرهٔ سوم بار منفی و دو کرهٔ اول و دوم بار مثبت دارند). اما هدف ما این است که هر سه کره بار مثبت داشته باشند؛ بنابراین این روش مستقیم کارساز نیست.
روش صحیحتر با القا و اتصال به زمین:
- سه کره را به هم بچسانید و میلهٔ منفی را نزدیک آنها کنید.
- کرهٔ سوم را که بار منفی بیشتری دارد لمس کنید (یا به زمین وصل کنید) تا الکترونها خارج شوند و این کره خنثی یا مثبت شود.
(به زبان سادهتر و کتابی برای پایه هشتم): میلهٔ منفی را به هر سه کره که در تماساند نزدیک میکنیم. کرهٔ سوم را جدا کرده و به زمین وصل میکنیم تا مثبت شود، سپس از بقیه جدا میکنیم. برای سادگی و برابری بار هر سه کره، بهتر است ابتدا هر سه را با هم به میله نزدیک کرده، وصل به زمین کنیم، یا با تقسیم متوالی بارها به مقدار مساوی مثبت برسانیم. (به دلیل اینکه میله منفی است، اگر هر سه کره به هم بچسبند و به زمین متصل شوند، پس از دور کردن میله و جدا کردن کرهها، هر سه کره دارای بار مثبت و یکسان میشوند).
حالت ۲: هر سه کره دارای بار منفی و یکسان باشند
- هر سه کره را در امتداد یک خط و در تماس با یکدیگر قرار دهید (A، B و C).
- میلهٔ باردارِ منفی را به کرهٔ A نزدیک کنید.
- در حالی که میله سرجای خود قرار دارد، کرهٔ C (دورترین کره) را از کرهٔ B جدا کنید.
- اکنون میله را دور کنید. حالا کرهٔ A و B دارای بار مثبت و کرهٔ C دارای بار منفی است.
نکته: برای اینکه هر سه کره بار منفی پیدا کنند، باید از روش تماس مستقیم استفاده کنیم: میلهٔ منفی را به کرهٔ اول تماس میدهیم تا مقداری بار منفی بگیرد؛ سپس کرهٔ اول را به کرهٔ دوم و سپس به کرهٔ سوم میزنیم تا بار منفی بین هر سه کره به مساوی تقسیم شود.
حالت ۳: دو کره دارای بار مثبت و یک کره دارای بار منفی باشد (مقدار بار هر سه کره یکسان)
- سه کره (A، B و C) را در تماس با هم قرار دهید.
- میلهٔ منفی را نزدیک کرهٔ A کنید.
- کرهٔ C را جدا کنید (کرهٔ C بار منفی به دست میآورد).
- دو کرهٔ باقیمانده (A و B) که اکنون بار مثبت دارند را از هم جدا کنید تا بار مثبت میان آنها به طور مساوی تقسیم شود.
نتیجه: کرهٔ C بار منفی و کرههای A و B بار مثبت و یکسان خواهند داشت.
حالت ۴: دو کره دارای بار منفی و یک کره دارای بار مثبت باشد (مقدار بار هر سه کره یکسان)
- ابتدا با استفاده از روش القا و تماس، دو کره را باردار میکنیم تا یکی مثبت و دیگری منفی شود، یا با استفاده از تقسیم بار با تماس مستقیم:
- کرهٔ A را با میلهٔ منفی تماس میدهیم تا بار منفی بگیرد؛ سپس آن را با کرهٔ B تماس میدهیم تا بار منفی بین آنها تقسیم شود (اکنون دو کرهٔ A و B بار منفیِ مساوی دارند).
- کرهٔ سوم (C) را از طریق پدیدهٔ القا و اتصال به زمین بارِ مثبت میدهیم.
- با تنظیم دقیق مقدار بارها (یا استفاده از کرههایی با اندازههای مناسب و تقسیم بار)، دو کره با بار منفیِ مساوی و یک کره با بار مثبتِ هماندازه خواهیم داشت.
پاسخ خلاصه (ویژهٔ مرور سریع): برای بار کردن کرهها با بار یکسان یا ترکیبی:
از دو پدیده استفاده میشود: القای الکتریکی (نزدیک کردن میله بدون تماس) برای ایجاد بارهای مخالف و تماس دادن کرههای یکسان با یکدیگر برای تقسیم مساویِ بارها بین آنها. با رعایت توالی جدا کردن کرهها در حضور میلهٔ منفی، میتوان هرکدام از ترکیبهای خواستهشده (مثبت یا منفی بودن کرهها با مقدار بار مساوی) را ایجاد کرد.
پاسخ فعالیت صفحه ۸۵ فصل نهم علوم تکمیلی هشتم
شعبدهبازی با الکتروسکوپ
یک میلهٔ باردار را به یک الکتروسکوپ نزدیک کنید. مشاهده میشود که صفحات الکتروسکوپ از هم فاصله میگیرند. حال اگر با دست به کلاهک الکتروسکوپ دست بزنید مشاهده میکنید که صفحات دوباره به هم میچسبند (چرا؟) از دوستان خود بخواهید تا پیشبینی کنند که اگر دست خود را از روی کلاهک بردارید و میله را دور کنید چه اتفاقی برای صفحات الکتروسکوپ میافتد؟
پاسخ:
احتمالاً خواهند گفت که صفحات همانطور به هم چسبیده باقی خواهند ماند؛ اما شما بعد از برداشتن دستتان و دور کردن میله، کاری میکنید که صفحات از هم فاصله بگیرند! آزمایش را مجدداً انجام دهید و دوباره از دوستانتان بخواهید تا پیشبینی کنند که چه اتفاقی برای صفحات الکتروسکوپ میافتد؟
پاسخ:
این بار اگر پیشبینی کردند که صفحات از هم فاصله بگیرند شما با برداشتن دستتان از روی کلاهک و دور کردن میله، کاری میکنید که صفحات همچنان به هم چسبیده باشند؛ اما چگونه چنین چیزی ممکن است؟
پاسخ:
زمانیکه شما میلهٔ باردار را به الکتروسکوپ نزدیک میکنید با فرض اینکه میله دارای بار منفی است روی صفحات بار منفی قرار میگیرد. با دستزدن به کلاهک چون بدن ما مانند یک رسانا عمل میکند بارهای منفی روی صفحات را به زمین منتقل میکند و صفحات خنثی شده و به هم میچسبند؛ اما همچنان بار مثبت روی کلاهک به دلیل اینکه میلهٔ باردار به آن نزدیک است وجود دارد. حال اگر ابتدا میله را از کلاهک الکتروسکوپ دور کنیم چون روی الکتروسکوپ دیگر القا صورت نمیگیرد؛ بنابراین بارهایی که از طریق دست ما به زمین منتقل شده بودند بهجای خود برمیگردند و کل بار الکتروسکوپ خنثی میشود و حال با جدا کردن دستمان از کلاهک تغییری در وضعیت صفحات ایجاد نمیشود.
اما اگر در همین فرآیند پس از خنثی شدن الکتروسکوپ ابتدا دستمان را از روی کلاهک برداریم دیگر بار الکتریکی نمیتواند از روی الکتروسکوپ خارج و یا به آن وارد شود. حال با دور کردن میلهٔ باردار بارهای مثبتی که روی کلاهک به دلیل القای میلهٔ باردار جمع شده بودند در کل الکتروسکوپ و از جمله صفحات آن پخش میشوند؛ بنابراین صفحات از هم فاصله میگیرند.
بههمین شکل با تغییر در ترتیب برداشتن دست از روی کلاهک و دور کردن میله، شما میتوانید تعیین کنید که صفحات از هم فاصله بگیرند یا به هم چسبیده باشند. با کمی تمرین میتوانید فاصله برداشتن دست و میله را بسیار کم کنید تا دیگران متوجه ترتیب برداشتن دست و دور کردن میله نشوند.

پاسخ کامل: در این آزمایش، رازِ شعبدهبازی در «ترتیب برداشتن دست از روی کلاهک الکتروسکوپ» و «دور کردن میلهٔ باردار» نهفته است. فرض کنید یک میلهٔ باردارِ منفی را به کلاهک الکتروسکوپ نزدیک کردهایم:
نزدیک کردن میله و لمس با دست: وقتی میلهٔ منفی را به کلاهک نزدیک میکنیم، الکترونها (بارهای منفی) به سمت صفحات پایین رانده میشوند و صفحات از هم فاصله میگیرند. حالا اگر با دست کلاهک را لمس کنیم، بدن ما مثل یک مسیر رسانا عمل میکند و بارهای منفیِ صفحات از طریق بدن به زمین میروند؛ در نتیجه صفحات به هم میچسبند. در این حالت، بارهای مثبت در بالای الکتروسکوپ (کلاهک) به خاطر حضور میله گیر افتادهاند.
حالت اول (بستهماندن صفحات): اگر در این وضعیت، ابتدا میلهٔ باردار را دور کنیم، دیگر نیروی القا وجود ندارد. در این صورت، بارهایی که از طریق دست به زمین رفته بودند به الکتروسکوپ برمیگردند تا کل دستگاه خنثی شود. حالا اگر دستمان را برداریم، الکتروسکوپ خنثی میماند و صفحات به هم چسبیده باقی میمانند.
حالت دوم (باز شدن صفحات / شعبدهبازی): اما اگر ابتدا دستمان را از روی کلاهک برداریم، مسیر ارتباط با زمین قطع میشود و بارهای الکتریکی درون الکتروسکوپ محبوس میشوند. حالا اگر میلهٔ باردار را دور کنیم، بارهای مثبتِ کلاهک در سراسر الکتروسکوپ (از جمله صفحات پایین) پخش میشوند؛ چون هر دو صفحه بار مثبتِ همنام پیدا میکنند، صفحات از هم فاصله میگیرند (باز میشوند).
با تغییر دادنِ هوشمندانهٔ این ترتیب (اینکه اول دست را برداریم یا اول میله را دور کنیم)، میتوانید به دلخواه کاری کنید که صفحات باز بمانند یا بسته شوند!
پاسخ خلاصه: راز شعبدهبازی: بستگی به این دارد که در پایانِ کار، اول دستتان را از روی کلاهک بردارید یا اول میله را دور کنید.
باز شدن صفحات: اگر ابتدا دست را از روی کلاهک برداریم (تا بارهای درون الکتروسکوپ محبوس شوند) و سپس میله را دور کنیم، بار الکتریکی در کل دستگاه پخش شده و صفحات از هم فاصله میگیرند.
بسته ماندن صفحات: اگر ابتدا میله را دور کنیم (تا بارهای رفته به زمین برگردند و دستگاه خنثی شود) و سپس دست را برداریم، صفحات به هم چسبیده باقی میمانند.
پاسخ فعالیت صفحه ۸۶ فصل ۹ علوم تکمیلی هشتم
القا و جرقه
یک جفت جوراب پشمی بپوشید و پاهای خود را روی فرش بکشید؛ سپس انگشت دست خود را به یک جسم فلزی مانند دستگیرهٔ در نزدیک کنید. جرقهای بین دست شما و جسم فلزی زده میشود. اگر این کار را در تاریکی انجام دهید میتوانید جرقه را نیز مشاهده کنید؛ اما چرا جرقه بین دست شما و جسم فلزی زده میشود؟
پاسخ: وقتی با جوراب پشمی روی فرش راه میروید، به دلیل مالش بین جوراب و فرش، الکترونها (بارهای منفی) از فرش به جوراب منتقل میشوند و بدن شما باردار میشود.
وقتی انگشتتان را به دستگیرهٔ فلزیِ در نزدیک میکنید، بین دست و دستگیره، بار الکتریکی القا میشود. با نزدیکتر شدن دست، مقدار بار و در نتیجه نیروی جاذبهٔ الکتریکی بین بارهای مثبت و منفیِ دست و دستگیره بسیار زیاد میشود. این میدان الکتریکی قوی باعث میشود که الکترونها با سرعت از هوا عبور کرده و بپرند (تخلـیهٔ الکتریکی). حرکت سریع این الکترونها و برخورد آنها با مولکولهای هوا، تولید گرما و نور میکند و شما آن را به صورت جرقه و صدای «تق» مشاهده و احساس میکنید.
پاسخ خلاصه: علت جرقه: مالش جوراب پشمی روی فرش باعث باردار شدن بدن میشود. هنگام نزدیک کردن دست به دستگیرهٔ فلزی، بارهای الکتریکی به شدت جاذب یکدیگر میشوند.
مکانیزم ایجاد جرقه: با نزدیک شدن دست، ولتاژ و میدان الکتریکی بین دست و دستگیره آنقدر زیاد میشود که الکترونها از هوا میجهند و با سرعت به طرف دیگر منتقل میشوند؛ برخورد این الکترونها با مولکولهای هوا باعث ایجاد نور (جرقه) و صدا میشود.
وقتیکه با جوراب پشمی روی فرش راه میروید به دلیل مالشی که بین جوراب و فرش وجود دارد بار روی فرش و جوراب قرار میگیرد و چون جوراب با بدن ما تماس دارد این بار روی بدن ما توزیع میشود (در اینجا بدن ما تقریباً مانند یک رسانا عمل میکند) و بدین ترتیب بدن ما دارای بار میشود. حال با نزدیک کردن دستمان به یک جسم فلزی، بار روی آن جسم القا میشود و چون بار القایی همیشه مخالف بار القا کننده است؛ بنابراین همواره یکی از آنها مثبت و دیگری منفی است. با نزدیکتر شدن دستمان به جسم فلزی مقدار القای بار هم بیشتر میشود. با زیاد شدن بارها نیروی جاذبهٔ بین آنها هم بیشتر میشود و تا جایی زیاد میشود که الکترونها از روی یکی از آنها کنده میشود و به سمت بارهای مثبت روی جسم دیگر حرکت میکنند. چون حرکت الکترونها با سرعت زیادی انجام میشود در برخورد با مولکولهای هوا تولید نور میکنند و به این ترتیب جرقه ایجاد میشود.

جواب فعالیت صفحه ۸۷ فصل نهم علوم تکمیلی هشتم
مدلسازی نحوهٔ کارکرد باتری
همانگونه که در کتاب نیز به آن اشاره شده است باتری عاملی است برای ایجاد اختلاف پتانسیل الکتریکی ثابت بین دو نقطه از مدار؛ اما چگونه یک باتری این کار را انجام میدهد و این اختلاف پتانسیل را ایجاد میکند؟ معمولاً برای اینکه تصور بهتری از کار یک باتری و یک مدار داشته باشیم آن را مانند چرخهٔ زیر در نظر میگیریم. در اینجا آب مانند بارهای الکتریکی است که با حرکت از منبع بالایی به سمت منبع پایین انرژی پتانسیل خود را در برخورد به توربین به آن میدهد و باعث حرکت توربین میشود. در اینجا توربین نقش یک مصرفکننده مانند لامپ را در مدار دارد. با پایین آمدن آب و خالی شدن منبع بالایی دیگر توربین به حرکت در نمیآید و برای اینکه دوباره بچرخد لازم است که مجدداً آب روی آن ریخته شود؛ بنابراین برای اینکه آب دوباره به منبع بالایی برود و این چرخه بتواند ادامه داشته باشد باید از یک پمپ استفاده کنیم. با این کار آب با انرژی که از پمپ میگیرد انرژی پتانسیل لازم برای به حرکت درآوردن توربین را خواهد داشت. کاری که یک باتری انجام میدهد دقیقاً مانند یک پمپ آب است که به بارها انرژی لازم را برای قرارگرفتن مجدد در مدار میدهد.
اما باتری چگونه این کار را انجام میدهد؟ تحقیق کنید که عملکرد یک باتری چگونه انرژی لازم برای بارها را به آنها میدهد؟

پاسخ: باتری با استفاده از انرژی شیمیایی، بین دو سر خود اختلاف پتانسیل الکتریکی ایجاد میکند. درون باتری، واکنشهای شیمیایی باعث جابهجایی و جداشدن بارهای الکتریکی میشوند؛ در نتیجه یک سر باتری منفی و سر دیگر آن مثبت میشود.
وقتی مدار بسته باشد، بارهای الکتریکی در مدار حرکت میکنند و بخشی از انرژی خود را به مصرفکنندهای مانند لامپ میدهند. واکنشهای شیمیاییِ داخل باتری دوباره به بارها انرژی میرسانند و اختلاف پتانسیل دو سر باتری را حفظ میکنند؛ درست مانند پمپی که آب را به مخزن بالاتر برمیگرداند تا چرخه ادامه یابد.
بنابراین، باتری انرژی شیمیایی را به انرژی الکتریکی تبدیل میکند و انرژی لازم برای حرکت بارها در مدار را فراهم میسازد. با تمامشدن مواد شیمیاییِ باتری، این واکنشها دیگر نمیتوانند مانند قبل ادامه پیدا کنند و باتری از کار میافتد.
پاسخ خلاصه: واکنشهای شیمیایی درون باتری بارهای الکتریکی را از هم جدا میکنند و بین دو سر باتری اختلاف پتانسیل بهوجود میآورند. باتری با تبدیل انرژی شیمیایی به انرژی الکتریکی، بارها را برای حرکت در مدار و انتقال انرژی به مصرفکننده آماده میکند؛ مانند پمپی که آب را دوباره به مخزن بالاتر میفرستد.
جواب فعالیت صفحه ۸۸ فصل ۹ علوم تکمیلی هشتم
جهت جریان
میدانیم که بارهای منفی یا به عبارتی الکترونها قابلیت حرکت در مدار را دارند و همانگونه که در کتاب نیز به آن اشاره شده جهت حرکت واقعی بارها با جهت جریان الکتریکی خلاف هم هستند. به عبارتی میتوان فرض کرد که جهت جریان در یک مدار در جهت حرکت بارهای مثبت میباشد. تحقیق کنید چرا جهت قراردادی جریان الکتریکی و جهت حرکت واقعی بارها (الکترونهای آزاد) برخلاف هم هستند.

پاسخ: در سالهای گذشته (قبل از اینکه دانشمندان ساختار اتم و الکترونها را بهطور دقیق کشف کنند)، دانشمندان بزرگ مانند بنجامین فرانکلین تصور میکردند که الکتریسیته حاصل حرکت بارهای مثبت است. به همین دلیل، قرارداد کردند که جهت جریان الکتریکی در مدار از قطب مثبت باتری به سمت قطب منفی آن است.
اما سالها بعد با پیشرفت علم و کشف ساختار اتم مشخص شد که در رساناهای فلزی، این الکترونها (بارهای منفی) هستند که آزادانه حرکت میکنند و جریان را به وجود میآورند. الکترونها به دلیل داشتن بار منفی، از قطب منفی باتری (که آنها را دفع میکند) به سمت قطب مثبت باتری (که آنها را جذب میکند) حرکت میکنند.
بنابراین، چون قراردادِ قدیمی پیش از کشف الکترون انجام شده بود و در محاسبات علمی و مهندسی جا افتاده بود، دانشمندان آن را تغییر ندادند؛ در نتیجه امروزه جهت قراردادی جریان (از مثبت به منفی) خلاف جهت واقعی حرکت الکترونها (از منفی به مثبت) در نظر گرفته میشود.
پاسخ خلاصه: دلیل تفاوت جهت: در گذشته دانشمندان تصور میکردند که جریان الکتریکی حاصل حرکت بارهای مثبت است؛ به همین دلیل «جهت قراردادی جریان» را از قطب مثبت به منفی در نظر گرفتند.
واقعیت امر: بعداً مشخص شد که در فلزات، ذرات متحرک واقعی همان الکترونها (بارهای منفی) هستند که از قطب منفی به مثبت حرکت میکنند. از آنجا که این قرارداد قدیمی در علم تثبیت شده بود، امروزه نیز جهت جریان قراردادی را مخالف جهت حرکت واقعی الکترونها میدانند.
پاسخ خود را بیازمایید صفحه ۸۸ فصل نهم علوم تکمیلی هشتم
مسئله
در مدار زیر (یک باتری با اختلاف پتانسیل ۳۰ ولت و مقاومت R) درصورتیکه اندازهٔ مقاومت دو برابر شود مقدار جریان به اندازهٔ ۵ آمپر کم میشود. اندازهٔ مقاومت اوّلیه چند اهم است؟

پاسخ: برای حل این مسئله از قانون اهم استفاده میکنیم. قانون اهم رابطهٔ بین ولتاژ ()، جریان () و مقاومت () را به این صورت نشان میدهد:
مرحلهٔ اول: نوشتن رابطه برای حالت اوّل
- ولتاژ باتری () برابر با ۳۰ ولت است.
- مقاومت اوّلیه را برابر با در نظر میگیریم.
- جریان اوّلیه () به دست میآید:
مرحلهٔ دوم: نوشتن رابطه برای حالت دوّم
- در این حالت، اندازهٔ مقاومت دو برابر شده است؛ پس مقاومت جدید برابر با است.
- طبق صورت مسئله، با دو برابر شدن مقاومت، جریان الکتریکی به اندازهٔ ۵ آمپر کم میشود؛ یعنی جریان جدید () برابر با خواهد بود:
مرحلهٔ سوم: تشکیل معادله و حل آن
حالا مقدار را از مرحلهٔ اوّل در معادلهٔ بالا جایگذاری میکنیم:
برای حل این معادله، دو طرف را در ضرب میکنیم تا مخرجها از بین بروند:
اکنون معادله را برای به دست آوردن حل میکنیم:
بنابراین، اندازهٔ مقاومت اوّلیه برابر با ۳ اهم است.
پاسخ خلاصه:
- فرمول قانون اهم:
- حالت اول: ولتاژ ۳۰ است، پس جریان اولیه برابر است با .
- حالت دوم: اگر مقاومت دو برابر شود ()، جریان ۵ آمپر کمتر میشود ().
- محاسبه: با حل این معادله، مقدار مقاومت اولیه () برابر با ۳ اهم به دست میآید.
پاسخ بیشتر بدانید صفحه ۸۹ فصل ۹ علوم تکمیلی هشتم
آمپرسنج و ولتسنج
همانگونه که در کتاب نیز نشان داده است آمپرسنج برای اینکه جریان را به درستی نشان دهد باید بهگونهای در مدار قرار گیرد که تمام جریانی که از مصرفکننده (مثلاً لامپ) میگذرد از آمپرسنج هم بگذرد و ولتسنج نیز باید در دو سمت مصرفکننده وصل شود تا اختلاف پتانسیل بین دو سر آن را بتواند به درستی اندازه بگیرد.
قطعاً آمپرسنج و ولتسنج خود نیز دارای مقاومت میباشند که میتوانند در جریان و اختلاف پتانسیل کل تأثیرگذار باشند. تحقیق کنید برای اینکه این تأثیرگذاری کمترین مقدار را داشته باشد اندازهٔ مقاومت هر کدام از این وسایل باید چگونه باشد؟
پاسخ: مقاومت آمپرسنج: آمپرسنج بهصورت متوالی (سری) در مدار بسته میشود تا تمام جریان الکتریکی از آن عبور کند. اگر مقاومت آمپرسنج زیاد باشد، خودِ آن مثل یک مانع بزرگ در برابر حرکت بارها عمل میکند و باعث کاهش شدید جریان مدار میشود؛ در نتیجه مقدار واقعی جریان را اشتباه نشان خواهد داد. به همین دلیل، برای اینکه آمپرسنج کمترین تأثیر منفی را روی مدار بگذارد و جریان را دقیق اندازهگیری کند، مقاومت آن باید بسیار کوچک (در حد صفر یا ایدهآلِ صفر) باشد.
مقاومت ولتسنج: ولتسنج بهصورت موازی در دو سر مصرفکننده قرار میگیرد تا اختلاف پتانسیل را اندازه بگیرد. اگر مقاومت ولتسنج کم باشد، بخشی از جریانِ اصلی مدار به جای عبور از مصرفکننده، از درون ولتسنج میگذرد و مدار را دچار تغییر میکند. بنابراین، برای اینکه ولتسنج جریان کمی از خود عبور دهد و روی کارکرد مدار تأثیر نگذارد، مقاومت آن باید بسیار بزرگ (در حد بینهایت) باشد.
پاسخ خلاصه:
آمپرسنج: چون بهصورت سری وصل میشود، باید مقاومت بسیار کمی داشته باشد تا جریان مدار را کم نکند.
ولتسنج: چون بهصورت موازی وصل میشود، باید مقاومت بسیار زیادی داشته باشد تا جریان زیادی از خود عبور ندهد.
درصورتیکه آمپرسنج و ولتسنج را به اشتباه بهجای یکدیگر وصل کنیم چه اتفاقی میافتد؟
پاسخ: اگر این دو وسایل را به اشتباه بهجای یکدیگر در مدار ببندیم، اتفاقات زیر رخ میدهد:
۱. اگر آمپرسنج را به اشتباه بهصورت موازی (بهجای ولتسنج) ببندیم:
از آنجا که آمپرسنج مقاومت بسیار کوچکی دارد، با قرار گرفتن بهصورت موازی در مدار، یک «اتصال کوتاه» ایجاد میکند. در این حالت، تقریباً تمام جریان مدار از درون آمپرسنج میگذرد و جریان بسیار زیادی از آن عبور میکند؛ این کار باعث داغ شدن شدید، آسیب دیدن یا سوختن آمپرسنج (و حتی خرابی باتری) میشود.
۲. اگر ولتسنج را به اشتباه بهصورت متوالی/سری (بهجای آمپرسنج) ببندیم:
از آنجا که ولتسنج مقاومت بسیار بزرگی دارد، با قرار گرفتن بهصورت سری در مدار، مقاومت کل مدار را بینهایت بزرگ میکند. در نتیجه، جریان الکتریکی مدار تقریبا به صفر میرسد و لامپ یا مصرفکننده اصلاً روشن نمیشود (البته معمولاً آسیبی به ولتسنج نمیرسد، اما مدار از کار میافتد).
پاسخ خلاصه:
وصل کردن اشتباه آمپرسنج بهصورت موازی: به دلیل مقاومت بسیار کم، اتصال کوتاه رخ داده و آمپرسنج میسوزد.
وصل کردن اشتباه ولتسنج بهصورت سری: به دلیل مقاومت بسیار زیاد، جریان مدار قطع شده و مصرفکننده خاموش میماند.

جواب فعالیت صفحه ۹۰ فصل نهم علوم تکمیلی هشتم
۱- میدانیم که اگر مقداری بار را به یک کره منتقل کنیم، بارها آنقدر از هم فاصله میگیرند تا در دورترین فاصله نسبت به هم روی کره قرار بگیرند. از طرفی هم میدانیم که مقدار بار القایی توسط یک میلهٔ باردار بر روی یک کره بیشتر از بار میله نیست. حال اگر یک میلهٔ باردار و دو کره، یکی کوچک و دیگری بسیار بزرگ داشته باشیم، آیا میتوان باری بیشتر از بار میله، روی کرهٔ بزرگتر ایجاد کرد؟ در صورت منفی بودن جواب چرا و در صورت مثبت بودن جواب چگونه؟
پاسخ کامل: خیر، نمیتوان باری بیشتر از بار میله روی کرهٔ بزرگتر ایجاد کرد.
دلیل علمی: پدیدهٔ باردار کردن القایی بر اساس «پایستگی بار الکتریکی» و جاذبه و دافعه انجام میشود. میلهٔ باردار با میدان الکتریکی خود، الکترونها یا بارهای روی کره را جابهجا میکند. بیشترین مقداری که بار القایی میتواند داشته باشد، معادلِ مقدار بارِ میله است (البته با علامت مخالف). کرهٔ بزرگتر تنها به این دلیل که بزرگتر است، فضای بیشتری برای دور شدن بارها از همدیگر فراهم میکند تا دفع الکتریکی کمتر شود، اما خودِ آن نمیتواند از ناکجاآباد بارِ اضافی جذب کند؛ زیرا منبع بار فقط همان میلهٔ باردار است.
پاسخ خلاصه: خیر. مقدار بار القایی نمیتواند از مقدار بارِ میلهٔ باردار بیشتر شود؛ کرهٔ بزرگتر فقط فضای بیشتری برای جابهجایی بارها فراهم میکند، نه اینکه بار جدیدی تولید کند.
۲- به نظر شما اگر در هنگام نامگذاری بارهای مثبت و منفی آنها را بر عکس نامگذاری میکردند (یعنی منفی به جای مثبت و مثبت به جای منفی) آیا اشکالی به وجود میآمد؟ چرا؟
پاسخ کامل: خیر، هیچ اشکال علمی یا ریاضی به وجود نمیآمد.
دلیل علمی: نامگذاری بارها به عنوان «مثبت» و «منفی» یک قرارداد انسانی است که توسط بنجامین فرانکلین انجام شد. در فیزیک، آنچه اهمیت دارد «تضاد و علامت مخالف» بین دو نوع بار است تا بتوانیم جاذبه و دافعه را توضیح دهیم. اگر نامگذاریها برعکس میشد، تمام فرمولها و قوانین فیزیکی و الکتریکی به قوت خود باقی میماندند؛ تنها تفاوت این بود که علامتِ قراردادی جهت جریان الکتریکی یا برخی محاسبات علامتدار برعکس خوانده میشد، اما ماهیت پدیدههای فیزیکی هیچ تغییری نمیکرد.
پاسخ خلاصه: خیر. این نامگذاری صرفاً یک قرارداد است؛ در قوانین فیزیک تضاد و مخالف بودن بارها مهم است و برعکس نامیدن آنها هیچ تأثیری در اصل پدیدهها ایجاد نمیکند.
۳- در آزمایش اندازهٔ نیروی الکتریکی نمودار زاویهٔ بین دو بادکنک و مقدار باری که به آنها میدهیم را به طور کیفی رسم کنید.
پاسخ کامل: تحلیل نمودار: هرچه مقدار بار بیشتری به بادکنکها بدهیم، نیروی دافعهٔ الکتریکی بین آنها بیشتر میشود. طبق قانون کولن، با افزایش بار، نیروی الکتریکی افزایش مییابد و در نتیجه بادکنکها از هم دورتر میشوند و زاویهٔ بین نخ آنها (θ) بیشتر میشود.
شکل نمودار (کیفی): این نمودار یک خط راست نیست، بلکه یک نمودار صعودی خمیده (نمایی یا غیرخطی) است؛ یعنی با افزایش بار، میزان افزایش زاویه به تدریج کمتر میشود زیرا نیروی وزن و کشش نخ نیز در تعادل بادکنکها دخالت دارند.
توضیح برای رسم: در محور افقی (x) «مقدار بار (q)» و در محور عمودی (y) «زاویهٔ بین دو بادکنک (θ)» قرار میگیرد و نمودار از مبدأ مختصات به سمت بالا و به صورت منحنی رو به بالا صعود میکند.
پاسخ خلاصه: نمودار به صورت صعودی (رو به بالا) است؛ یعنی با افزایش مقدار بار الکتریکی بادکنکها، نیروی دافعه بیشتر شده و زاویهٔ بین آنها نیز افزایش مییابد.
۴- بر روی صفحهٔ تلویزیونهایی که دارای لامپ تصویر هستند، بعد از مدت زمانی که از روشن شدن تلویزیون میگذرد مقداری بار جمع میشود. تحقیق کنید که چرا این بار روی صفحه ایجاد میشود و نوع بار کدام است؟
پاسخ کامل: دلیل ایجاد بار: در تلویزیونهای قدیمی که دارای «لامپ تصویر» (CRT) هستند، پرتوهایی از الکترونهای پرسرعت با کمک میدانهای مغناطیسی به سمت صفحهٔ شیشهای تلویزیون پرتاب میشوند تا تصویر تشکیل شود. برخورد مداوم این الکترونها به سطح داخلی شیشه و مالش هوا در سطح خارجی باعث تجمع بار الکتریکی میشود.
نوع بار: نوع بار جمعشده روی صفحه غالباً منفی است (چون مستقیماً توسط بارِ الکترونها ایجاد میشود). به همین دلیل است که صفحهٔ تلویزیون به سرعت گرد و غبار و پرزهای معلق در هوا را به سمت خود جذب میکند.
پاسخ خلاصه: علت: برخورد مداوم باریکهٔ الکترونهای پرسرعت (داخل لامپ تصویر) به شیشه.
نوع بار: منفی (که باعث جذب گرد و غبار میشود).
۵- بر روی یک الکتروسکوپ مقداری بار منفی وجود دارد و صفحات آن از هم فاصله دارند. میلهای را با بار نامعلوم به آن نزدیک میکنیم. با نزدیک شدن میله صفحات الکتروسکوپ ابتدا بسته و سپس باز میشوند. در مورد بار میله و اندازهٔ آن بحث کنید.
پاسخ: نوع بار میله: بار میله قطعا مثبت است.
بررسی مرحلهبهمرحله و اندازهٔ بار:
۱. بسته شدن اولیه صفحات: وقتی میلهٔ مثبت به کلاهک الکتروسکوپِ منفی نزدیک میشود، بار مثبتِ میله، الکترونهای آزادِ درون الکتروسکوپ را به سمت بالا (کلاهک) جذب میکند. در نتیجه، بار منفیِ کلاهک زیاد شده و بار منفیِ صفحات کم میشود. با کم شدن بار منفی صفحات، دافعه بین آنها کم شده و صفحات به هم نزدیک شده و بسته میشوند (خنثی شدن نسبی).
۲. باز شدن مجدد صفحات: اگر نزدیک کردن میله را ادامه دهیم، بارِ مثبتِ میله تعداد الکترونهای بیشتری را به سمت کلاهک میکشد؛ تا جایی که صفحات الکتروسکوپ کاملاً از الکترون تهی شده و حتی بارِ مثبت پیدا میکنند یا بارِ آنها از حالت قبلی فراتر میرود و دوباره به خاطر همنام شدن (یا اثر بار میله) از هم دور شده و باز میشوند.
۳. اندازهٔ بار: این پدیده (بسته شدن و سپس باز شدن) نشان میدهد که مقدار بارِ میله (یا پتانسیل الکتریکی آن) بسیار زیاد و قوی است؛ به طوری که توانسته نه تنها بار موجود در صفحات را خنثی کند، بلکه جهت توزیع بار را به کلی تغییر دهد.
پاسخ خلاصه: نوع بار میله: مثبت است.
توضیح: چون بار میله بسیار قوی و زیاد است، ابتدا الکترونها را به سمت بالا کشیده و صفحات را خنثی و بسته میکند، و با ادامهٔ نزدیک کردن، صفحات دوباره (با بار مخالف یا دافعه جدید) از هم باز میشوند.
توجه: شما دانش آموز پایه هشتم متوسطه اول می توانید برای دسترسی سریع و آسان تر به معنی مطالب آموزشی و جواب سوالات درس های کتاب علوم تجربی تکمیلی (ویژه مدارس استعداد درخشان) پایه هشتم متوسطه اول ، در انتهای عنوان خود عبارت «ماگرتا» را نیز در گوگل جستجو کنید.
پاسخ فصل بعدی:
پاسخ فصل قبلی: جواب فصل هشتم علوم تکمیلی هشتم
📝 در انتها امیدواریم که مقاله جواب فعالیت ها و تمرین های فصل نهم کتاب علوم تجربی تکمیلی ویژه استعداد درخشان پایه هشتم متوسطه اول، برای شما دانش آموزان عزیز مفید بوده باشد و توانسته باشید تا از آن استفاده و بهره برده باشید.























