اخبارعلمی

جواب فصل چهاردهم علوم تکمیلی هشتم 💡 نور و ویژگی‌های آن

گام به گام پاسخ و حل فعالیت‌ ها و پرسش های فصل 14 چهاردهم کتاب علوم تجربی تکمیلی پایه هشتم

جواب فصل 14 چهاردهم علوم تکمیلی هشتم ؛ در این مقاله به جواب و حل سوال های فعالیت ، دستور کار پروژه دانش‌آموزی ، خود را بیازمایید ، آزمایش کنید و متن تکمیلی صفحه ۱۱۰ ، ۱۱۱ ، ۱۱۳ ، ۱۱۴ ، ۱۱۵ ، ۱۱۶ ، ۱۱۸ ، ۱۱۹ ،‌ ۱۲۱ ، ۱۲۳ و ۱۲۴ فصل ۱۴ چهاردهم «نور و ویژگی‌های آن» علوم تجربی تکمیلی (ویژه مدارس استعداد درخشان) پایه هشتم متوسطه اول پرداخته ایم. در ادامه با بخش آموزش و پرورش ماگرتا همراه ما باشید.

همچنین بخوانید: گام به گام کتاب علوم تجربی تکمیلی (ویژه مدارس استعداد درخشان) هشتم

جواب فصل چهاردهم علوم تکمیلی هشتم

جواب فعالیت صفحه ۱۱۰ فصل چهاردهم علوم تکمیلی هشتم

سایهٔ مکعب

اگر یک مکعب و یک منبع نور نقطه‌ای در اختیار داشته باشیم سایهٔ این مکعب چه شکل‌هایی را می‌تواند ایجاد کند؟ آیا می‌توانید سایه‌هایی به شکل مربع، مستطیل، ذوزنقه و حتّی شش ضلعی را بدست آورید؟ چگونه؟

پاسخ تشریحی: بله! با قرار دادن یک مکعب در برابر منبع نور نقطه‌ای و تغییر دادن زاویهٔ تابش نور یا جهت قرارگیری مکعب، می‌توان سایه‌های متنوعی ایجاد کرد:

۱. شکل مربع: اگر یکی از وجوه مکعب کاملاً عمود بر خط راستای منبع نور نقطه‌ای قرار بگیرد (یعنی پرتوهای نور عمود بر یکی از وجوه بتابند)، سایهٔ تشکیل‌شده روی پرده به شکل مربع دیده می‌شود.
۲. شکل مستطیل: اگر مکعب را کمی بچرخانیم یا کج کنیم و پرتوهای نور به صورت مایل به یکی از وجوه بتابند، یا اگر فاصلهٔ منبع نور تا پرده و مکعب طوری تنظیم شود که طول وجه کشیده شود، سایه به شکل مستطیل تشکیل خواهد شد.
۳. شکل ذوزنقه: اگر نور نقطه‌ای را از یک سمت و به صورت کاملاً زاویه‌دار (مایل) به مکعب بتابانیم، به‌طوری که وجه‌های بالایی و کناری مکعب به نسبت‌های مختلف سایه بیندازند، پرتوهای نور گشادشونده، سایه‌ای به شکل ذوزنقه روی پرده ایجاد می‌کنند.
۴. شکل شش‌ضلعی: اگر مکعب را طوری نگه داریم که یکی از گوشه‌ها (رأس) دقیقاً رو به منبع نور نقطه‌ای باشد و سه وجه متصل به آن گوشه زاویهٔ مساوی با پرتوهای نور بسازند، تصویر دوبعدی سایهٔ محیطی مکعب روی پرده به شکل یک شش‌ضلعی منتظم یا نامنتظم دیده می‌شود.

پاسخ خلاصه: بله، با تغییر دادن زاویهٔ مکعب نسبت به منبع نور نقطه‌ای می‌توان شکل‌های مختلفی از سایه را ایجاد کرد:
مربع:
وقتی پرتوهای نور عمود بر یکی از وجوه مکعب بتابند.
مستطیل: وقتی مکعب را نسبت به نور کمی کج یا زاویه‌دار کنیم.
ذوزنقه: وقتی نور به صورت مایل و از پهلو به مکعب بتابد.
شش‌ضلعی: وقتی یکی از گوشه‌های (رأس‌های) مکعب را دقیقاً رو به منبع نور قرار دهیم.

جواب فعالیت صفحه ۱۱۰ فصل ۱۴ علوم تکمیلی هشتم

سایهٔ آب!

همان‌گونه که در کتاب نیز آمده است نور از اجسامی مانند شیشه و آب عبور می‌کند اما میزان عبور نور به ارتفاع آب و یا ضخامت شیشه بستگی دارد. به عنوان مثال با اینکه نور از مادهٔ شفافی مانند آب می‌گذرد؛ اما عمق اقیانوس‌ها کاملاً تاریک است و هیچ نوری به آنجا نمی‌رسد.

اگر به حوض‌هایی که داخل آنها نورافکن قرار دارد (معمولاً در پارک‌ها) در شب نگاه کنید با متلاطم کردن سطح آب می‌توانید سایه روشن‌هایی را روی دیوارهای اطراف مشاهده کنید. وجود این سایه روشن‌ها به این دلیل است که با متلاطم کردن سطح آب عمق آب در قسمت‌های مختلف متفاوت می‌شود و نور از عمق‌های متفاوت عبور می‌کند؛ بنابراین شدت‌های متفاوتی هم دارد و به‌صورت سایه و روشن دیده می‌شود.

این مسأله را می‌توانید با یک آزمایش ساده نشان دهید. یک لیوان آب بردارید و زیر آن یک چراغ قوه یا چراغ موبایل قرار دهید؛ بعد آب داخل لیوان را با دست به هم بزنید. به راحتی می‌توانید سایه روشن‌های روی سقف را مشاهده نمایید.

در شکل زیر نیز می‌توان این پدیده را این‌بار در زیر آب مشاهده کرد.

جواب فعالیت صفحه ۱۱۰ فصل ۱۴ علوم تکمیلی هشتم

پاسخ تشریحی: آب مانند شیشه شفاف است و نور از آن عبور می‌کند؛ اما همهٔ نور به یک اندازه از آب عبور نمی‌کند. هرچه عمق آب بیشتر باشد، نور بیشتری جذب یا پراکنده می‌شود و نور کمتری به بخش‌های عمیق می‌رسد. به همین دلیل، اعماق زیاد دریا تاریک‌اند.

وقتی سطح آب موج‌دار یا متلاطم می‌شود، نور در قسمت‌های مختلف به شکل متفاوتی می‌شکند و پخش می‌شود. در نتیجه، بخش‌هایی روشن‌تر و بخش‌هایی تاریک‌تر دیده می‌شوند و سایه‌روشن‌هایی روی دیوارهٔ استخر یا کف آب به‌وجود می‌آیند.

پاسخ خلاصه: با افزایش عمق آب، نور کمتری عبور می‌کند و به همین دلیل اعماق دریا تاریک‌اند. همچنین، موج‌دار شدن سطح آب باعث می‌شود نور در بخش‌های مختلف متفاوت بشکند و پخش شود؛ بنابراین سایه‌روشن‌هایی روی کف یا دیوارهٔ آب دیده می‌شود.

پاسخ دستور کار پروژه دانش آموزی صفحه ۱۱۱ فصل چهاردهم علوم تکمیلی هشتم

موج نما

با استفاده از این مسأله که نور در اثر عبور از عمق بیشتر آب نسبت به عمق کمتر آب روی یک سطح سایه ایجاد می‌کند؛ می‌توانیم دستگاهی ساده بسازیم که امواج آب را به راحتی روی یک سطح نشان دهد.

برای این کار ابتدا یک شیشه و یا یک طلق با ابعاد حداقل ۶۰ در ۴۰ را بردارید. دور تا دور آن را با خمیر بازی به ارتفاع حداقل ۱ سانتی‌متر یک دیواره بسازید. (درصورت امکان می‌توانید شیشه‌هایی با عرض ۱ تا ۲ سانتی‌متر و طول‌های ۶۰ و ۴۰ سانتی‌متر را برداشته و با چسب آکواریوم این دیواره‌ها را به سطح زیرین وصل کنید تا یک آکواریوم با ارتفاع ۲ سانتی‌متر بسازید.) البته می‌توانید به‌جای ساخت این بخش از یک سینی با کف شیشه‌ای نیز استفاده کنید.

سپس یک چهارپایه را به‌صورت برعکس روی زمین بگذارید و ظرف شیشه‌ای را روی پایه‌های آن قرار دهید. یک لامپ را زیر ظرف شیشه‌ای قرار دهید و داخل ظرف مقداری آب بریزید. اگر با یک قطره‌چکان روی سطح آب قطره‌هایی بچکانید و به سقف نگاه کنید می‌توانید سایهٔ موج‌های تشکیل‌شدهٔ روی آب را به وضوح ببینید.

برای اینکه وضوح سایه‌ها بیشتر شود این کار را در یک اتاق تاریک انجام بدهید و دور تا دور ظرف شیشه‌ای را کیسهٔ زباله مشکی آویزان کنید تا نور لامپ فقط از زیر ظرف شیشه‌ای به بیرون بتابد.

سعی کنید همزمان دو موج ایجاد کنید و تصاویر زیبایی که از برخورد امواج به هم ایجاد می‌شود را مشاهده کنید.

پاسخ دستور کار پروژه دانش آموزی صفحه ۱۱۱ فصل چهاردهم علوم تکمیلی هشتم

پاسخ: وسایل لازم: یک ظرف کم‌عمق با کف شیشه‌ای یا طلقی، کمی آب، چراغ‌قوه یا چراغ، قطره‌چکان و خمیر بازی یا وسیله‌ای برای ساختن دیوارهٔ ظرف.

روش انجام کار: ظرف شیشه‌ای را روی پایه‌ای قرار می‌دهیم و چراغ را زیر آن می‌گذاریم. مقداری آب داخل ظرف می‌ریزیم و اتاق را تاریک می‌کنیم تا نورهای دیده‌شده واضح‌تر باشند. سپس با قطره‌چکان، قطره‌هایی روی سطح آب می‌چکانیم تا موج ایجاد شود. اگر هم‌زمان دو موج بسازیم، می‌توانیم شکل موج‌ها را هنگام برخورد با یکدیگر مشاهده کنیم.

مشاهده و نتیجه: روی سقف یا سطحی در برابر ظرف، طرح‌هایی روشن و تاریک دیده می‌شود. موج‌ها باعث می‌شوند سطح و عمق آب در قسمت‌های مختلف تغییر کند و نور در هر قسمت به شکل متفاوتی عبور کند و بشکند. در نتیجه، سایه‌روشن‌هایی به شکل موج روی سطح دیده می‌شود. با برخورد دو موج نیز شکل طرح‌های نوری تغییر می‌کند.

پاسخ دستور کار پروژه دانش آموزی صفحه ۱۱۱ فصل چهاردهم علوم تکمیلی هشتم

پاسخ فعالیت صفحه ۱۱۳ فصل ۱۴ علوم تکمیلی هشتم

آزمایشی برای درک بهتر نیم‌سایه

دو چراغ‌قوه را برداشته و در فاصلهٔ تقریبی ۳۰ سانتی‌متری نسبت به هم نگه دارید. شخص دیگری یک صفحهٔ مقوایی را با ابعاد تقریبی ۶۰ در ۴۰ سانتی‌متر در فاصله ۱ متری دو چراغ قوه و در مقابل آنها بگیرد. نفر سوم به انتهای کلاس رفته و از یک سر کلاس به سمت دیگر حرکت کند و در حین حرکت زمان‌هایی که هر «دو چراغ را می‌بیند» و یا «یک چراغ را می‌بیند» و یا «هیچ کدام از آنها را نمی‌بیند» اعلام کند. به نظر شما در کدام موقعیت در بخش روشن یا نیم‌سایه و یا سایه قرار داشته است؟

پاسخ فعالیت صفحه ۱۱۳ فصل ۱۴ علوم تکمیلی هشتم

پاسخ: وقتی نفر سوم در انتهای کلاس حرکت می‌کند:

۱. اگر هر دو چراغ‌قوه را ببیند، در بخش روشن قرار دارد؛ چون نور هر دو چراغ به او می‌رسد.
۲. اگر فقط یکی از چراغ‌قوه‌ها را ببیند، در بخش نیم‌سایه است؛ چون مقوا جلوی نور یکی از چراغ‌ها را گرفته، اما نور چراغ دیگر به او می‌رسد.

۳. اگر هیچ‌کدام از چراغ‌قوه‌ها را نبیند، در بخش سایه قرار دارد؛ چون مقوا جلوی نور هر دو چراغ را گرفته است.

جواب فعالیت صفحه ۱۱۴ فصل چهاردهم علوم تکمیلی هشتم

خورشید گرفتگی یا کسوف

همان‌گونه که در کتاب توضیح داده شده است زمانی‌که ماه بین زمین و خورشید قرار می‌گیرد خورشید گرفتگی که یکی از آیات الهی است اتفاق می‌افتد.

درصورتی‌که مردم روی زمین در بخش سایه باشند اصطلاحاً خورشیدگرفتگی کامل را مشاهده می‌کنند؛ یعنی خورشید به طور کامل پشت ماه قرار می‌گیرد و هیچ نوری از خورشید به زمین نمی‌رسد. زمانی‌که خورشید گرفتگی کامل است هوا به‌قدری تاریک می‌شود که ستاره‌ها در وسط روز قابل مشاهده می‌شوند. یکی از پدیده‌های بسیار زیبا در هنگام خورشیدگرفتگی نوارهای تاریک و روشنی هستند که با عرض ۱ الی ۲ سانتی‌متر، چند ثانیه قبل از اینکه خورشیدگرفتگی کامل شود و چند ثانیه پس از بازشدن خورشیدگرفتگی اتفاق می‌افتد. این نوارهای تاریک و روشن در همه‌جا و روی تمام سطوح دیده می‌شوند. علت این پدیده به تداخل امواج مربوط می‌شود که در سال‌های آینده مطالعه خواهید کرد؛ اما پدیدهٔ فوق العاده زیبای دیگر در هنگام خورشیدگرفتگی پدیدار شدن حلقهٔ الماس است که هنگام باز شدن خورشید قابل مشاهده است.

جواب فعالیت صفحه ۱۱۴ فصل چهاردهم علوم تکمیلی هشتم

روی سطح ماه به علت برخورد شهاب‌سنگ‌های مختلف دره‌های زیادی وجود دارد که یکی از این دره‌ها دقیقاً در لبهٔ ماه در راستای دید ما قرار دارد؛ به‌همین دلیل هنگام باز شدن خورشید نور آن ابتدا از این دره به چشم ما می‌رسد و درخشندگی بسیار زیادی هم دارد و چون در اطراف ماه هم یک هاله وجود دارد در این هنگام مانند یک حلقهٔ الماس درخشنده دیده می‌شود.

اما ممکن است مردم در بخش نیم‌سایهٔ ماه قرار داشته باشند که در این صورت خورشیدگرفتگی را به‌صورت ناقص یا جزئی مشاهده می‌کنند. به این ترتیب که تمام خورشید پشت ماه قرار نمی‌گیرد و بخشی از آن در طی خورشیدگرفتگی قابل مشاهده است.

یکی از زیباترین خورشیدگرفتگی‌های جزئی خورشیدگرفتگی حلقوی است که به علت دور بودن ماه از سطح زمین هنگامی‌که در مقابل خورشید قرار می‌گیرد، نمی‌تواند تمام سطح آن را پوشش دهد و نور از اطراف آن قابل مشاهده است. در این حالت چون خورشید مانند یک حلقه دیده می‌شود به خورشیدگرفتگی حلقوی معروف است.

می‌توانید با یک صفحهٔ گرد مقوایی و لامپ حبابی معمولی و مشاهده با یک چشم حالت‌های مختلف خورشیدگرفتگی را امتحان کنید.

جواب فعالیت صفحه ۱۱۴ فصل چهاردهم علوم تکمیلی هشتم

پاسخ: خورشیدگرفتگی زمانی رخ می‌دهد که ماه میان زمین و خورشید قرار بگیرد و سایهٔ ماه روی بخشی از زمین بیفتد. در تصویر، بخش تاریک‌تر سایه، سایهٔ کامل و بخش کم‌رنگ‌تر آن، نیم‌سایه است.

⚫️ اگر ناظری روی زمین در بخش سایهٔ کامل باشد، خورشید را کاملاً پشت ماه می‌بیند و خورشیدگرفتگی کامل رخ می‌دهد. در این هنگام، اطراف زمین برای مدتی تاریک می‌شود و ممکن است ستاره‌های درخشان دیده شوند.
⚫️ اگر ناظر در بخش نیم‌سایه باشد، فقط بخشی از خورشید پشت ماه قرار می‌گیرد و خورشیدگرفتگی جزئی دیده می‌شود.
⚫️ گاهی ماه از زمین دورتر است و در ظاهر، اندازه‌اش از خورشید کوچک‌تر دیده می‌شود؛ در این حالت، ماه نمی‌تواند تمام قرص خورشید را بپوشاند و نور خورشید مانند حلقه‌ای در اطراف ماه دیده می‌شود. به این پدیده خورشیدگرفتگی حلقوی می‌گویند.

در هنگام خورشیدگرفتگی کامل، گاهی نوارهای باریک تاریک و روشن پیش از کامل‌شدن یا پس از پایان گرفتگی دیده می‌شوند. همچنین هنگام آشکارشدن دوبارهٔ خورشید، ممکن است حلقهٔ الماس پدیدار شود؛ این پدیده وقتی رخ می‌دهد که نور خورشید از کنار ماه بتابد و همراه با هالهٔ اطراف خورشید، منظره‌ای شبیه حلقه‌ای درخشان با یک الماس بسازد.

برای مشاهدهٔ سادهٔ حالت‌های خورشیدگرفتگی، می‌توان یک صفحهٔ گرد مقوایی را میان لامپ و چشم قرار داد. با تغییر فاصله و جای مقوا، می‌توان پوشیده‌شدن کامل یا بخشی از لامپ را مشاهده کرد. برای نگاه‌کردن به خورشید واقعی، نباید از مقوا یا عینک آفتابی معمولی استفاده کرد؛ نگاه مستقیم به خورشید به چشم آسیب می‌زند.

جواب فعالیت صفحه ۱۱۴ فصل چهاردهم علوم تکمیلی هشتم

جواب خود را بیازمایید صفحه ۱۱۵ فصل ۱۴ علوم تکمیلی هشتم

نور کوتاهترین مسیر را طی می‌کند

در فیزیک یک اصل به نام اصل فرما وجود دارد که می‌گوید نور مسیر بین دو نقطه را در کوتاهترین فاصله طی می‌کند. برای مثال بین دو نقطه همیشه کوتاهترین فاصله یک خط مستقیم است و می‌دانیم که نور هم همین مسیر را بین دو نقطه طی می‌کند؛ اما اگر نور از نقطه A بتابد و پس از بازتاب از سطح L بخواهد به نقطه B برسد باید چه مسیری را طی کند؟ این سؤال را معمولاً اینگونه طرح می‌کنند که شخصی از شهر A می‌خواهد از رودخانه L آب برداشته و به شهر B برود. کوتاهترین مسیر را بدست آورید.

پاسخ: برای پیدا کردن کوتاه‌ترین مسیر، ابتدا نقطهٔ B را نسبت به سطح L قرینه می‌کنیم و نقطهٔ B′ را به‌دست می‌آوریم. سپس A را به B′ با یک خط راست وصل می‌کنیم. محل برخورد این خط با سطح L را P می‌نامیم.

پس کوتاه‌ترین مسیر نور چنین است:

A ←→ P ←→ B

یعنی نور از A به نقطهٔ P روی سطح L می‌رسد و پس از بازتاب، به B می‌رود. این مسیر از مسیرهای شکستهٔ دیگری که از سطح می‌گذرند کوتاه‌تر است؛ چون در روش قرینه‌سازی، طول مسیر AP + PB با طول خط مستقیم AB′ برابر می‌شود و خط مستقیم کوتاه‌ترین فاصلهٔ بین دو نقطه است.

پس از حل سؤال قانون تابش و بازتابش را در حل این سؤال مطابقت دهید. آیا این قانون در اینجا هم صادق است؟

پاسخ: بله، قانون بازتاب نور در این مسیر نیز برقرار است. در نقطهٔ P، زاویهٔ تابش با زاویهٔ بازتاب برابر است؛ یعنی:

زاویهٔ تابش = زاویهٔ بازتاب

پاسخ خود را بیازمایید صفحه ۱۱۵ فصل چهاردهم علوم تکمیلی هشتم

بازتاب از آینهٔ چرخان

فرض کنید یک پرتو با زاویهٔ α به یک آینه می‌تابد. طبق قوانین تابش و بازتابش زاویهٔ پرتوی بازتابش نیز α درجه خواهد بود. حال آینه را به اندازهٔ β درجه بچرخانید(یک‌بار ساعت‌گرد و بار دیگر پادساعت‌گرد) ثابت کنید پرتوی بازتابش به اندازهٔ ۲β می‌چرخد و به زاویهٔ تابش اوّلیه و نیز جهت چرخش آینه بستگی ندارد.

پاسخ خود را بیازمایید صفحه ۱۱۵ فصل چهاردهم علوم تکمیلی هشتم

پاسخ: زاویهٔ تابش و زاویهٔ بازتاب را نسبت به خط عمود بر آینه اندازه می‌گیریم. وقتی آینه به‌اندازهٔ β\beta می‌چرخد، خط عمود بر آن نیز به همان اندازه می‌چرخد.

پرتوی تابش ثابت است؛ بنابراین با چرخش آینه، زاویهٔ تابش به‌اندازهٔ β\beta تغییر می‌کند. طبق قانون بازتاب، زاویهٔ بازتاب هم به همان اندازه تغییر می‌کند. در نتیجه، پرتوی بازتابش در مجموع به‌اندازهٔ زیر می‌چرخد:

β+β=2β\beta+\beta=2\beta

پس اگر آینه را β\beta درجه ساعت‌گرد بچرخانیم، پرتوی بازتابش 2β2\beta درجه ساعت‌گرد می‌چرخد؛ و اگر آینه را پادساعت‌گرد بچرخانیم، پرتوی بازتابش نیز 2β2\beta درجه پادساعت‌گرد می‌چرخد.

مقدار چرخش پرتوی بازتابش به زاویهٔ تابش اولیه، یعنی α\alphaα، بستگی ندارد؛ زیرا با هر زاویهٔ تابش، با چرخش آینه به‌اندازهٔ β\beta، زاویهٔ بازتاب هم به‌اندازهٔ β\beta تغییر می‌کند. جهت چرخش آینه فقط جهت چرخش پرتو را تعیین می‌کند، نه مقدار آن.


نتیجه: پرتوی بازتابش به‌اندازهٔ دو برابر زاویهٔ چرخش آینه می‌چرخد.

پاسخ آزمایش کنید صفحه ۱۱۶ فصل ۱۴ علوم تکمیلی هشتم

ویژگی‌های تصویر در آینهٔ تخت

یک شیشه (ترجیحاً شیشهٔ(بازتابی) رفلکس) بردارید و به‌صورت عمود روی یک پارچه قرار دهید. در یک سمت شیشه یک سوزن (یا مداد) را به طور عمود داخل پارچه فرو ببرید و سوزن دیگر را در سمت دیگر شیشه روی پارچه بگونه‌ای فرو ببرید که سوزن دقیقاً روی تصویر تشکیل شده در شیشه قرار بگیرد. حالا از هر زاویه‌ای که نگاه کنید سوزن پشت شیشه و تصویر آن را با هم می‌بینید به عبارتی سوزن پشت شیشه دقیقاً در محلّ تصویر سوزن اوّل قرار گرفته است.

به سادگی می‌توانید به این نتیجه برسید که اندازهٔ جسم و تصویر با هم برابر است. حال با یک خط‌کش فاصله سوزن اوّل و دوم را اندازه‌گیری کنید. به چه نتیجه‌ای می‌رسید؟

پاسخ آزمایش کنید صفحه ۱۱۶ فصل ۱۴ علوم تکمیلی هشتم

پاسخ: با خط‌کش می‌بینیم فاصلهٔ دو سوزن تقریباً دو برابر فاصلهٔ سوزن اوّل تا شیشه است. پس فاصلهٔ تصویر سوزن از آینه، در پشت آینه، با فاصلهٔ خود سوزن از آینه برابر است.

بنابراین، در آینهٔ تخت: فاصلهٔ جسم تا آینه = فاصلهٔ تصویر تا آینه

تصویر در پشت آینه تشکیل می‌شود و چون سوزن دوم در محل تصویر دیده می‌شود، محل آن را نشان می‌دهد.

جواب دستور کار پروژه دانش آموزی صفحه ۱۱۸ فصل چهاردهم علوم تکمیلی هشتم

نیم چهره نما

سه تکه تخته سه لا به ابعاد تقریبی ۷۰cm×۱۱۰cm را بردارید. در وسط هر کدام از آنها دو قطعه چوب با ابعاد ۱cm×۱cm×۶۵cm را مطابق شکل با فاصلهٔ تقریبی ۰/۵ سانتی‌متر موازی هم، روی هر کدام از صفحه‌ها بچسبانید. این شیار محل قرارگرفتن شیشه است؛ سپس سه تکه تخته سه لا را مطابق شکل به هم متصل کنید. روی دیواره‌های قائم و در سمت راست هر دیواره با فاصله ۲۰ سانتی‌متری از سقف آن یک سر پیچ لامپ را به دیواره پیچ کنید و در هر کدام از آنها یک لامپ ۶۰ وات قرار دهید. هر کدام از سیم‌های متصل به سرپیچ را به یک دوشاخه وصل کنید. حالا شیشهٔ رفلکس را در شیار ایجاد شده توسط چوب‌های موازی قرار دهید و آن را روی یک میز قرار دهید که شیشه نیفتد. حالا لامپ‌ها را روشن کنید و دو نفر در مقابل هم روبه‌روی آینه‌ها بنشینند و سعی کنند که نیمهٔ صورت خود را با نیمهٔ صورت طرف مقابلشان یکی کنند!

با توجه به توضیحی که برای شیشه‌های رفلکس داده شد آیا می‌توانید طرز کار این دستگاه را توجیه کنید؟

جواب دستور کار پروژه دانش آموزی صفحه ۱۱۸ فصل چهاردهم علوم تکمیلی هشتم

پاسخ: شیشهٔ رفلکس بخشی از نور را بازمی‌تاباند و بخشی را از خود عبور می‌دهد؛ بنابراین هم مانند آینه و هم مانند شیشهٔ معمولی عمل می‌کند.

در این دستگاه، نورِ چهرهٔ یک نفر از شیشه عبور می‌کند و چهرهٔ نفر دیگر در شیشه بازتاب می‌شود. با قرارگرفتن دو نفر روبه‌روی شیشه و تنظیم جای سرشان، تصویرِ بازتاب‌شدهٔ نیمی از صورت یک نفر با تصویرِ عبوریِ نیمهٔ دیگر صورت نفر مقابل روی هم قرار می‌گیرد. به همین دلیل، بیننده چهره‌ای می‌بیند که از نیمهٔ صورت دو نفر تشکیل شده است.

لامپ‌ها کمک می‌کنند چهره‌ها به‌اندازهٔ کافی روشن باشند تا تصویرها بهتر دیده شوند. برای انجام این آزمایش، به‌ویژه هنگام نصب لامپ‌ها و سیم‌ها، باید از بزرگ‌تر کمک گرفت و خودمان با برق شهری کار نکنیم.

جواب فعالیت صفحه ۱۱۹ فصل چهاردهم علوم تکمیلی هشتم

آینه‌های متقاطع

دو آینهٔ تخت را رو بروی هم از یک ضلع به هم متصل کنید. حالا یک مداد یا پاک‌کن را بین آنها قرار دهید و زاویهٔ بین دو آینه را ۹۰ درجه قرار دهید. چند تصویر می‌توانید در این دو آینه ببینید. حالا با زاویه‌های ۶۰ درجه، ۴۵ درجه و ۳۰ درجه نیز امتحان کنید. آیا می‌توانید یک رابطه برای تعداد تصاویر بر حسب زاویه بدست آورید؟

جواب فعالیت صفحه ۱۱۹ فصل چهاردهم علوم تکمیلی هشتم

پاسخ: با قرار دادن جسمی مثل مداد یا پاک‌کن بین دو آینهٔ تخت، تصویرهای آن در آینه‌ها دیده می‌شوند. هرچه زاویهٔ بین آینه‌ها کوچک‌تر باشد، تعداد تصویرها بیشتر می‌شود.

برای زاویه‌هایی که ۳۶۰ بر آن‌ها بخش‌پذیر است، تعداد تصویرها از رابطهٔ زیر به‌دست می‌آید:

تعداد تصویرها=۳۶۰زاویهٔ بین دو آینه−۱\text{تعداد تصویرها}=\frac{۳۶۰}{\text{زاویهٔ بین دو آینه}}-۱

زاویهٔ بین دو آینهتعداد تصویرها
۹۰ درجه۳
۶۰ درجه۵
۴۵ درجه۷
۳۰ درجه۱۱

برای نمونه، اگر زاویهٔ دو آینه ۹۰ درجه باشد:

۳۶۰۹۰−۱=۴−۱=۳\frac{۳۶۰}{۹۰}-۱=۴-۱=۳

پس با کم‌شدن زاویهٔ بین آینه‌ها، تعداد تصویرها افزایش می‌یابد.

جواب فعالیت صفحه ۱۱۹ فصل چهاردهم علوم تکمیلی هشتم

جواب خود را بیازمایید صفحه ۱۲۱ فصل ۱۴ علوم تکمیلی هشتم

تغییر میدان دید

در یک آینهٔ تخت درصورتی‌که به آینه نزدیک شویم میدان دید کاهش می‌یابد یا افزایش؟ با رسم پرتوهای نور نشان دهید. با رسم پرتوها، تأثیر اندازهٔ آینه در وسعت میدان دید را نیز بررسی کنید.

پاسخ: الف) تأثیر نزدیک‌شدن به آینهٔ تخت بر میدان دید

اگر در مقابل یک آینهٔ تخت بایستیم و به آن نزدیک شویم، میدان دید ما (وسعت فضایی که در آینه می‌بینیم) افزایش می‌یابد.
توضیح با پرتوهای نور: میدان دید در آینه، فضای بین دو پرتوی حدی (بالاترین و پایین‌ترین پرتویی که از لبه‌های آینه به چشم بازمی‌تابد) است. وقتی به آینه نزدیک می‌شویم، زاویهٔ دید چشم با لبه‌های آینه بیشتر می‌شود؛ در نتیجه، پرتوهایی که از نقاط دورترِ اطراف به آینه می‌تابند نیز پس از بازتاب می‌توانند وارد چشم ما شوند. بنابراین، تصویر بخش بیشتری از محیط اطراف را در آینه خواهیم دید.

ب) تأثیر اندازهٔ آینه بر وسعت میدان دید

با بزرگ‌تر شدن اندازهٔ آینه، وسعت میدان دید نیز بیشتر می‌شود.
توضیح با پرتوهای نور: آینهٔ بزرگ‌تر لبه‌های دورتر از هم دارد؛ بنابراین می‌تواند پرتوهای نور بیشتری را از محیط اطراف جمع‌آوری کرده و پس از بازتاب به چشم ما برساند. در نتیجه، فضای گسترده‌تری از رو‌به‌روی آینه قابل مشاهده خواهد بود.

پاسخ خود را بیازمایید صفحه ۱۲۳ فصل چهاردهم علوم تکمیلی هشتم

تصویر از کنار

معمولاً وقتی نحوهٔ تشکیل تصویر در یک آینهٔ کروی را با رسم شکل نشان می‌دهیم مانند شکل ۱۶ کتاب است؛ اما چرا عملاً هیچ‌گاه نمی‌توانیم وقتی‌که یک آینه تصویری تشکیل می‌دهد آن را از کنار (مانند شکل کتاب) ببینیم و حتماً باید از روبه‌روی آینه به آن نگاه کنیم.

پاسخ: برای اینکه بتوانیم یک جسم یا تصویر آن را ببینیم، باید پرتوهای نور بازتابیده از آن به چشم ما برسند و وارد مردمک چشم شوند.

علت اینکه نمی‌توانیم تصویر را مانند شکل‌های کتاب از «کنار» ببینیم عبارت است از:

۱. مسیر حرکت پرتوهای بازتابش:
پرتوهای نوری که از جسم به آینهٔ کروی می‌تابند، پس از بازتابش، به فضای روبه‌روی آینه برمی‌گردند و در امتداد خطوط راست حرکت می‌کنند. این پرتوها در هوا به سمت اطراف یا به موازات سطح آینه پخش نمی‌شوند.

۲. عدم بازتابش به چشم ناظرِ جانبی:
وقتی از کنار به آینه نگاه می‌کنیم، هیچ پرتو بازتابیده‌ای از سطح صیقلی آینه به چشم ما نمی‌رسد؛ در نتیجه چشم ما نمی‌تواند هیچ تصویری را ثبت کند. برای دیدن تصویر، چشم ناظر حتماً باید در مخروط پرتوهای بازتابی (یعنی روبه‌روی آینه) قرار بگیرد.

۳. دلیلِ رسمِ شکل از کنار در کتاب:
تصویرهایی مانند شکل ۱۶ کتاب، صرفاً نمودار و مدل هندسی مسیر نور هستند تا زاویهٔ تابش، بازتابش و محل تقاطع پرتوها (کانون یا محل تصویر) را به ما نشان دهند؛ وگرنه خودِ باریکهٔ نور در هوای تمیز از بغل دیده نمی‌شود، مگر آنکه با ذرات گرد و غبار یا دود برخورد کرده و بازتاب نامنظم پیدا کند یا اینکه یک پردهٔ مات در محل تصویر قرار داده شود تا نور را به همه طرف پخش کند.

پاسخ متن تکمیلی صفحه ۱۲۴ فصل ۱۴ علوم تکمیلی هشتم

۱- کدام‌یک از موارد زیر جسم غیر منیر است؟ توضیح دهید.

۱) خورشید ۲) آهن مذاب ۳) حباب لامپ ۴) شعلهٔ شمع ۵) شبرنگ‌های تابلوهای راهنمایی رانندگی در شب

پاسخ: شبرنگ‌های تابلوهای راهنمایی رانندگی در شب
توضیح: جسم غیرمنیر (غیرتابنده) جامی است که از خودش نور تولید نمی‌کند، بلکه نور تابیده شده از چشمه‌های نور (مانند چراغ خودرو) را بازتاب می‌دهد. خورشید، آهن مذاب، حباب لامپ روشن و شعلهٔ شمع از خود نور تولید و منتشر می‌کنند؛ بنابراین منیر (تابنده) هستند.

۲- چرا در هر ماه قمری که ماه یک دور کامل به دور زمین می‌گردد، ما نمی‌توانیم یک ماه گرفتگی و یک خورشیدگرفتگی را ببینیم؟

پاسخ: مدار چرخش ماه به دور زمین دقیقاً در صفحهٔ مدار چرخش زمین به دور خورشید (صفحهٔ دایرةالبروج) قرار ندارد، بلکه با آن زاویه‌ای در حدود ۵∘۵^\circ می‌سازد. به همین دلیل، در بیشتر ماه‌های قمری، ماه در هنگام گردش از بالای سایهٔ زمین یا پایین آن عبور می‌کند و در یک راستا قرار نمی‌گیرند تا سایه روی زمین یا ماه بیفتد.

پاسخ خلاصه: به دلیل زاویه داشتن صفحهٔ مدار چرخش ماه با صفحهٔ مدار زمین به دور خورشید، در هر ماه ماهش و خورشیدگرفتگی رخ نمی‌دهد و سایه‌ها بر هم منطبق نمی‌شوند.

۳- در یک آینهٔ تخت پرتویی به آینه برخورد می‌کند. اگر زاویهٔ تابش دو برابر زاویهٔ بین پرتوی تابش و آینه باشد، زاویهٔ بین پرتوی تابش و بازتابش چند درجه است؟

پاسخ: می‌دانیم مجموع زاویهٔ بین پرتوی تابش و آینه (α\alpha) با زاویهٔ تابش (ii) برابر با ۹۰∘۹۰^\circ است:

i+α=۹۰∘i + \alpha = ۹۰^\circ

از طرفی در مسئله گفته شده است: i=۲αi = ۲\alpha
با جایگذاری داریم:

۲α+α=۹۰∘  ⟹  ۳α=۹۰∘  ⟹  α=۳۰∘۲\alpha + \alpha = ۹۰^\circ \implies ۳\alpha = ۹۰^\circ \implies \alpha = ۳۰^\circ

در نتیجه زاویهٔ تابش برابر است با:

i=۲×۳۰∘=۶۰∘i = ۲ \times ۳۰^\circ = ۶۰^\circ

زاویهٔ بین پرتوی تابش و بازتابش (i+ri + r) که در آن i=ri = r است، برابر می‌شود با:

۶۰∘+۶۰∘=۱۲۰∘۶۰^\circ + ۶۰^\circ = \boxed{۱۲۰^\circ}

۴- عدد ۸۱۷۱ را روی یک کاغذ می‌نویسیم. سپس یک آینه در بالای آن و یک آینه در سمت راست عدد قرار می‌دهیم. اختلاف بین دو عدد نشان داده شده در آینه‌ها چقدر است؟

پاسخ: تصویر حاصل از آینهٔ سمت راست (وارونگی افقی): ۱۷۱۸
تصویر حاصل از آینهٔ بالا (وارونگی عمودی که اعداد را در این سطح پرسش به شکل قرینهٔ استاندارد عدد می‌خواند): ۸۱۷۱

اختلاف بین این دو عدد:

۸۱۷۱−۱۷۱۸=۶۴۵۳۸۱۷۱ – ۱۷۱۸ = \boxed{۶۴۵۳}

۵- کدام‌یک از موارد زیر جزو خصوصیات تصویر یک جسم در آینهٔ تخت نیست؟

۱) هم اندازه با جسم است ۲) در جلوی آینه تشکیل می‌شود ۳) مجازی است
۴) تصویر وارون نیست ۵) فاصلهٔ جسم تا تصویر دو برابر فاصلهٔ جسم تا آینه است

پاسخ: گزینه (۵)
توضیح: در آینهٔ تخت، فاصلهٔ جسم تا آینه با فاصلهٔ تصویر تا آینه برابر است؛ بنابراین کل «فاصلهٔ جسم تا تصویر» دو برابر فاصلهٔ جسم تا آینه است، نه فاصلهٔ تصویر تا آینه. همچنین تصویر در پشت آینه تشکیل می‌شود، نه در جلوی آن (پس گزینهٔ ۲ هم نادرست است ولی ویژگی‌های اصلی شامل مجازی بودن، هم‌اندازه بودن و مستقیم بودن است).

۶- مطابق شکل روی دیوار یک روزنه (S) ایجاد شده است و پرتویی به یک آینه که موازی با دیوار است می‌تابد. اگر آینه را به اندازهٔ ۲۲/۵ درجه بچرخانیم، پرتوی بازتاب در فاصلهٔ چند متری از روزنه روی دیوار می‌افتد؟

پاسخ متن تکمیلی صفحه ۱۲۴ فصل ۱۴ علوم تکمیلی هشتم

پاسخ: طبق قانون چرخش آینه، اگر آینه به اندازهٔ β بچرخد، پرتوی بازتاب به اندازهٔ 2β منحرف می‌شود:

زاویهٔ انحراف پرتو=۲×۲۲/۵∘=۴۵∘\text{زاویهٔ انحراف پرتو} = ۲ \times ۲۲/۵^\circ = ۴۵^\circ

با توجه به فاصلهٔ d=۱ متر آینه از دیوار و رابطهٔ مثلثاتی (tan⁡۴۵∘=xd\tan ۴۵^\circ = \frac{x}{d}):

x=۱×tan⁡۴۵∘=۱×۱=۱ مترx = ۱ \times \tan ۴۵^\circ = ۱ \times ۱ = ۱ \text{ متر}

۷- اگر شخصی بخواهد تصویر جسم A را در آینه ببیند باید در چه ناحیه‌ای قرار گیرد؟ با توجه به خاصیت تصویر در آینهٔ تخت برای هر شکل با رسم شکل دقیق این ناحیه را مشخص کنید.

پاسخ متن تکمیلی صفحه ۱۲۴ فصل ۱۴ علوم تکمیلی هشتم

پاسخ: ابتدا تصویر مجازی جسم AA یعنی نقطهٔ A′A’ را در پشت آینه و در فاصله‌ای مساوی با فاصلهٔ جسم تا آینه رسم می‌کنیم. سپس از نقطهٔ A′A’ خطوطی به دو انتهای لبه‌های آینه وصل کرده و امتداد می‌دهیم تا در جلوی آینه یک ناحیه (مخروطی‌شکل) ایجاد شود.

ناحیهٔ دید: شخص باید در این ناحیهٔ محدود در جلوی آینه قرار گیرد تا پرتوهای بازتاب‌شده از جسم پس از برخورد به چشم او برسند و بتواند تصویر را ببیند.

۸- اگر اندازه تصویر یک جسم در آینه مقعر بزرگ‌تر از جسم باشد تصویر حقیقی یا مجازی است؟ در مورد محل قرار گرفتن جسم نسبت به کانون بحث کنید.

پاسخ: بزرگ‌تر بودن تصویر در آینهٔ مقعر دو حالت دارد:۱. اگر جسم بین آینه و کانون (F) باشد ← تصویر مجازی، مستقیم و بزرگ‌تر است.۲. اگر جسم بین کانون (F) و مرکز انحنا (C) باشد ← تصویر حقیقی، وارونه و بزرگ‌تر است.

توجه: شما دانش آموز پایه هشتم متوسطه اول می توانید برای دسترسی سریع و آسان تر به معنی مطالب آموزشی و جواب سوالات درس های کتاب علوم تجربی تکمیلی (ویژه مدارس استعداد درخشان) پایه هشتم متوسطه اول ، در انتهای عنوان خود عبارت «ماگرتا» را نیز در گوگل جستجو کنید.

پاسخ فصل بعدی: جواب فصل پانزدهم علوم تکمیلی هشتم

پاسخ فصل قبلی: جواب فصل سیزدهم علوم تکمیلی هشتم

📝 در انتها امیدواریم که مقاله جواب فعالیت ها و تمرین های فصل چهاردهم کتاب علوم تجربی تکمیلی ویژه استعداد درخشان پایه هشتم متوسطه اول، برای شما دانش آموزان عزیز مفید بوده باشد و توانسته باشید تا از آن استفاده و بهره برده باشید.

زنجیران

هم‌بنیانگذار ماگرتا ، عاشق دنیای وب و ۷ سالی ست که فعالیت جدی در حوزه اینترنت دارم. تخصص من تولید محتوایی‌ست که مورد نیاز مخاطبان است. مدیر ارشد تیم شبکه های اجتماعی سایت هستم. به قول ماگرتایی‌ها وقت بروز شدنه !

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

10 − 7 =