جواب فصل 15 پانزدهم علوم تکمیلی هشتم ؛ در این مقاله به جواب و حل سوال های آزمایش کنید ، متن تکمیلی و خود را بیازمایید صفحه ۱۲۷ ، ۱۲۸ ، ۱۲۹ ، ۱۳۰ ، ۱۳۱ و ۱۳۲ فصل ۱۵ پانزدهم «شکست نور» علوم تجربی تکمیلی (ویژه مدارس استعداد درخشان) پایه هشتم متوسطه اول پرداخته ایم. در ادامه با بخش آموزش و پرورش ماگرتا همراه ما باشید.
همچنین بخوانید: گام به گام کتاب علوم تجربی تکمیلی (ویژه مدارس استعداد درخشان) هشتم

جواب آزمایش کنید صفحه ۱۲۷ فصل پانزدهم علوم تکمیلی هشتم
مدلسازی شکست نور
یک قرقرهٔ خالی بردارید و یک نخ به طول یک متر دور آن بپیچید. یک پارچهٔ نسبتاً ضخیم را روی سنگ و یا سرامیک منزل قرار دهید. قرقره را روی پارچه بگذارید و مقداری از نخ قرقره را باز کرده و با یک چسب روی پارچه بچسبانید. قرقره را با یک زاویهٔ حدود ۶۰ درجه نسبت به مرز پارچه و سرامیک روی پارچه هل دهید. با حرکت کردن قرقره نخ آن باز شده و مسیر حرکت را مشخص میکند. با توجه به توضیحات داده شده در بخش علت شکست نور علت این تغییر مسیر را بیان کنید. چه ارتباطی بین این آزمایش و شکست نور وجود دارد؟
پاسخ: وقتی قرقره روی پارچه حرکت میکند، یک سمت آن به مرز پارچه و سرامیک میرسد و وارد سرامیک میشود؛ درحالیکه سمت دیگر قرقره هنوز روی پارچه است. چون قرقره روی دو سطح متفاوت حرکت میکند، سرعت دو سمت آن یکسان نیست: سمتی که روی سطح زبرترِ پارچه حرکت میکند کندتر میشود و سمت دیگر سریعتر پیش میرود. همین تفاوت سرعت باعث میشود قرقره بچرخد و مسیرش تغییر کند.
این آزمایش، شکست نور را مدلسازی میکند. هنگام عبور نور از یک محیط به محیط دیگر، سرعت نور تغییر میکند. اگر نور بهصورت مایل وارد محیط دوم شود، یک بخش از جبههٔ موج زودتر از بخش دیگر وارد آن محیط میشود؛ در نتیجه سرعت بخشها متفاوت میشود و مسیر نور تغییر میکند. تغییر مسیر قرقره در این آزمایش، نمونهای از همین تغییر مسیر نور هنگام عبور از مرز دو محیط است.

جواب متن تکمیلی صفحه ۱۲۸ فصل ۱۵ علوم تکمیلی هشتم
آزمایش شکست نور
یک لیوان و یا پارچ ساده (روی آن نقش و نگار نباشد) بردارید. نصف لیوان را با آب پُر کنید و چند قطره مایع ظرفشویی در آن بریزید. یک تکه کاغذ را آتش بزنید و به سرعت آن را خاموش کنید. کاغذ را درحالیکه از آن دود بلند میشود داخل لیوان ببرید و روی آن را با یک مقوا بهگونهای بپوشانید که دود از لیوان خارج نشود. پس از آنکه دود تمام فضای خالی لیوان را پُر کرد؛ درحالیکه مقوا همچنان روی لیوان است کاغذ را به آرامی به طوریکه دود خارج نشود از داخل لیوان خارج کنید. با یک عدد لیزر پوینتر نور لیزر را به طوری از داخل فضای دودی بگذرانید که از داخل آب نیز عبور کند. مسیر نور لیزر را مشاهده کنید. پدیدهٔ شکست را بهراحتی میتوانید در مسیر این نور ببینید. حالا آزمایش را به این ترتیب انجام دهید که نور لیزر ابتدا وارد آب شده و سپس وارد فضای دود شود. تفاوت این دو حالت در چیست؟
حالت ۱: نور لیزر اول از فضای دودی (بالای لیوان) میگذرد و بعد وارد آب میشود.
حالت ۲: نور لیزر اول وارد آب میشود و بعد وارد فضای دودی میشود.
پاسخ: در هر دو حالت، نور لیزر هنگام عبور از مرزِ بین آب و هوا (جایی که هوا به آب میرسد) شکست پیدا میکند و مسیرش تغییر میکند. اما تفاوت در نحوهٔ دیدهشدن مسیر است:
- وقتی نور اول از فضای دودی عبور میکند، مسیرش در بالای لیوان (داخل دود) بهخوبی دیده میشود، ولی داخل آب کمتر دیده میشود.
- وقتی نور اول وارد آب میشود، مسیرش داخل آب دیده میشود و وقتی به فضای دودی میرسد، مسیرش در دود دیده میشود.
میتوان نتیجه گرفت که مسیر نور لیزر در هر جایی بهتر دیده میشود که ذرههای کوچک (دود یا مایع) بیشتری در مسیر باشد، چون آنها نور را پراکنده میکنند و باعث میشوند مسیر نور دیده شود.
همچنین در هر دو حالت، نور در مرز آب و هوا دچار شکست میشود، ولی برای دیدن بهترِ پدیدهٔ شکست، باید نور را هم در آب و هم در دود قابل رؤیت کنیم.
پاسخ خلاصه: در هر دو حالت، نور لیزر در مرزِ بین آب و هوا شکست پیدا میکند و مسیرش عوض میشود. اما تفاوت این است که وقتی نور اول از دود میگذرد، مسیرش در دود بهتر دیده میشود و وقتی اول وارد آب میشود، مسیرش داخل آب بهتر دیده میشود. بهطور کلی، نور لیزر در جایی که ذرههای ریز (دود یا مایع) بیشتری در مسیر هست، بهتر دیده میشود.
چرا نور لیزر در هوا و آب به طور معمول دیده نمیشود؛ اما در دود و آبی که چند قطره مایع ظرفشویی در آن ریخته شده است قابل رؤیت میباشد؟

پاسخ: نور لیزر بهخودیخود دیده نمیشود، مگر اینکه به چشم ما برسد. نور وقتی در هوا یا آبِ کاملاً تمیز حرکت میکند، ذرهای در مسیرش نیست که آن را بازتاب کند یا پراکنده کند؛ بنابراین نور به چشم ما نمیرسد و ما مسیرش را نمیبینیم.
اما وقتی چند قطره مایع ظرفشویی به آب اضافه میکنیم، مایع در آب ذرههای ریز ایجاد میکند. این ذرهها نور لیزر را به همهٔ طرف پراکنده (بازتاب) میکنند. به همین دلیل، بخشی از نور به چشم ما میرسد و مسیرِ نور داخل آب دیده میشود.
دود هم ذرههای ریزِ جامد دارد که در هوا معلقاند؛ این ذرهها هم نور لیزر را پراکنده میکنند و باعث میشوند مسیرِ نور در فضای دودی دیده شود.
پاسخ خلاصه: نور لیزر در هوا و آبِ تمیز دیده نمیشود، چون ذرهای در مسیرش نیست که نور را به چشم ما بازتاب کند. اما وقتی آب را با مایع ظرفشویی مخلوط میکنیم یا فضای لیوان را با دود پُر میکنیم، ذرههای ریز در مسیر نور قرار میگیرند. این ذرهها نور لیزر را پراکنده (بازتاب) میکنند؛ بنابراین بخشی از نور به چشم ما میرسد و مسیرِ نور دیده میشود.
پاسخ آزمایش کنید صفحه ۱۲۹ فصل پانزدهم علوم تکمیلی هشتم
بازگشت نور!
وسیلهای که در بخش قبل ساختهاید را بردارید و نور را ابتدا به آب بتابانید، به طوریکه از دود خارج شود. با زیاد کردن زاویهٔ پرتوی تابش به سطح آب، زاویهٔ خروجی در دود نیز زیاد میشود تا جایی که پرتوی خروجی مماس با سطح آب میشود. اگر زاویهٔ پرتوی تابش را از این مقدار بیشتر کنیم دیگر نور از آب خارج نمیشود و کاملاً داخل آب بازتابیده میشود. به این حالت بازتابش کلی نور میگوییم. همیشه وقتی نور از محیط غلیظ وارد محیط رقیق میشود درصورتیکه زاویهٔ پرتویی که به سطح جدایش دو محیط میخورد از یک مقدار مشخص بیشتر شود، نور وارد محیط رقیق نمیشود و داخل همان محیط برمیگردد.

پاسخ: 💡 اول بگذارید آزمایش را ساده بگوییم: در این آزمایش، ما نور را اول به سمت آب میتابانیم تا بعد از عبور از آب، وارد دود شود. سپس زاویهٔ تابش را کمکم زیاد میکنیم و میبینیم چه اتفاقی میافتد.
نتیجهٔ آزمایش (مطابق متن درس):
- وقتی زاویهٔ پرتوی تابش به سطح آب را زیاد میکنیم، زاویهٔ پرتوی خروجی در دود هم زیاد میشود.
- اینکار را ادامه میدهیم تا جایی که پرتوی خروجی مماس با سطح آب میشود (یعنی درست روی سطح آب قرار میگیرد).
- اگر زاویهٔ تابش را بیشتر از این مقدار کنیم، دیگر نور از آب خارج نمیشود و کاملاً داخل آب بازتابیده میشود.
- به این حالت «بازتابش کلی نور» میگوییم.
📌 قانون مهم این آزمایش (برای حفظ کردن):
همیشه وقتی نور از محیط غلیظ وارد محیط رقیق میشود،
اگر زاویهٔ پرتویی که به سطح جدایش دو محیط میخورد از یک مقدار مشخص بیشتر شود،
نور وارد محیط رقیق نمیشود و داخل همان محیط برمیگردد.
در این آزمایش:
- محیط غلیظ = آب
- محیط رقیق = دود (هوا)
- سطحِ جدایش دو محیط = سطح آب
🤔 چرا این اتفاق میافتد؟
وقتی نور از آب (محیط غلیظ) وارد هوا یا دود (محیط رقیق) میشود، سرعتش بیشتر میشود و مسیرش شکست پیدا میکند. وقتی زاویهٔ تابش را زیاد کنیم، زاویهٔ شکست هم زیاد میشود تا اینکه شکست به ۹۰ درجه میرسد و پرتو خروجی مماس با سطح میشود. اگر زاویهٔ تابش را باز هم بیشتر کنیم، اصلاً نوری از آب خارج نمیشود و همهٔ آن داخل آب برمیگردد. به همین پدیده بازتابش کلی میگوییم.
پاسخ متن تکمیلی صفحه ۱۳۰ فصل ۱۵ علوم تکمیلی هشتم
عمق ظاهری و واقعی
حتماً تابهحال از بالای یک استخر یا حوض آب به کف آن نگاه کردهاید. اگر دقت کرده باشید عمق آن استخر از آنچه که شما تصور میکنید کمتر به نظر میرسد. اگر تابهحال به این مسأله توجه نکردهاید، دو لیوان یکسان بردارید و یکی را پُر از آب و دیگری را خالی نگه دارید و از بالا به هر دو لیوان نگاه کنید به نظرتان عمق کدام لیوان کمتر است؟
پاسخ: عمق لیوان پُر از آب کمتر به نظر میرسد. کف لیوان یا استخرِ پُر از آب، از جای واقعیاش بالاتر دیده میشود؛ بنابراین تصور میکنیم آب کمعمقتر است.

علت اینکه ما عمق آب را در لیوان و یا استخر کمتر میبینیم به دلیل پدیده شکست نور است. آیا میتوانید با رسم یک شکل این پدیده را نشان دهید.
پاسخ: وقتی نور از کفِ آب به سطح میرسد و از آب وارد هوا میشود، میشکند و مسیرش تغییر میکند. چشم ما پرتوهای نور را در امتداد مستقیم آنها دنبال میکند؛ در نتیجه، کفِ آب را بالاتر از جای واقعیاش میبیند. به فاصلهٔ کفِ واقعی تا سطح آب عمق واقعی و به فاصلهٔ کفِ دیدهشده تا سطح آب عمق ظاهری میگویند.
شکل سادهٔ پدیده:

در شکل، کفِ دیدهشده بالاتر از کفِ واقعی است؛ پس عمق ظاهری از عمق واقعی کمتر است.
جواب خود را بیازمایید صفحه ۱۳۰ فصل پانزدهم علوم تکمیلی هشتم
پرسش
با توجه به مطالبی که دربارهٔ بازتابش کلی نور خواندهاید آیا میتوانید توضیح دقیقی دربارهٔ مسیر نور در پیرابین (فعالیت صفحهٔ ۱۳۱ کتاب) روبهرو که بهجای آینهٔ تخت در آن از منشور استفاده شده است بدهید؟
پاسخ: نورِ جسم پس از ورود به منشورِ بالایی، درون آن به سطحی میرسد که مرز شیشه و هواست. در این سطح، نور بهطور کامل بازتاب میشود و مسیرش ۹۰ درجه تغییر میکند؛ بنابراین بهسمت پایین حرکت میکند. سپس وارد منشورِ پایینی میشود و دوباره بازتابش کلی میکند. اینبار مسیر نور ۹۰ درجه تغییر میکند و نور به چشم ناظر میرسد.
پس دو منشور، مسیر نور را مانند دو آینهٔ تخت تغییر میدهند؛ با این تفاوت که در اینجا نور با بازتابش کلی درون منشور بازتاب میشود.
پاسخ کوتاه: نور در منشورِ بالایی با بازتابش کلی رو به پایین میرود و در منشورِ پایینی دوباره بازتابش کلی میکند تا به چشم برسد.

دربارهٔ مسیر نور در دوربینهای دوچشمی که در آنها از دو منشور مطابق شکل زیر استفاده شده است چه توضیحی میتوانید داشته باشید؟
پاسخ: در دوربینهای دوچشمی، نور پس از ورود به هر لوله، از دو منشور میگذرد و چند بار درون آنها بازتابش کلی میکند. این بازتابشها مسیر نور را تغییر میدهند و آن را بهسمت چشم هدایت میکنند. همچنین منشورها تصویرِ وارونهای را که عدسیِ دوربین ایجاد میکند، دوباره راست میکنند؛ بنابراین تصویر برای ناظر در جهت درست دیده میشود.
پاسخ کوتاه: دو منشور با بازتابش کلی، مسیر نور را بهسمت چشم تغییر میدهند و تصویرِ وارونه را راست میکنند.

جواب خود را بیازمایید صفحه ۱۳۱ فصل ۱۵ علوم تکمیلی هشتم
عدسی فرنل
در یک عدسی مطابق شکل(۱) میتوان بخشهایی مستطیل شکل را از عدسی جدا کرد. با این کار سطح عدسی از حالت انحنای ظاهری خارج میشود و بهصورت دندانهای در میآید و مطابق شکل(۲) میشود. در این حالت عدسی همچنان عملکرد قبلی خود را دارد؛ زیرا سطح خارجی عدسی که محل ورود یا خروج نور است تفاوتی نکرده و دارای زوایای قبلی میباشد؛ بنابراین میتوانیم یک عدسی را بهصورت تخت در بیاوریم و کارایی قبلی خود را نیز داشته باشد. به این نوع عدسیها عدسیهای فرنل میگویند.
آیا میتوان با همین روش آینههای مقعر را نیز بهصورت تخت درآورد؟

پاسخ: خیر، آینهٔ مقعر را نمیتوان با همین روش به آینهای تخت تبدیل کرد و درعینحال کارایی قبلیاش را حفظ کرد. در آینهٔ مقعر، شکلِ خمیدهٔ سطح باعث میشود پرتوهای نور پس از بازتاب به هم نزدیک شوند. اگر سطح آینه را تخت کنیم، جهت بازتاب پرتوها تغییر میکند و آنها مانند قبل در یک نقطه جمع نمیشوند.
پاسخ کوتاه: خیر؛ چون در آینهٔ مقعر، خمیدگیِ سطح برای بازتاب پرتوها بهسمت کانون لازم است و با تختکردن آن، این ویژگی از بین میرود.
پاسخ متن تکمیلی صفحه ۱۳۲ فصل پانزدهم علوم تکمیلی هشتم
۱- دو لیوان یکسان دراختیار داریم که داخل آنها دو مایع با غلظتهای متفاوت میریزیم. اگر از بالا به این دو لیوان نگاه کنیم به نظر میرسد که ارتفاع لیوان اول کمتر از لیوان دوم است در مورد مایعهایی که در این دو لیوان وجود دارد کدام عبارت درست است؟
۱) نور در لیوان اوّل شکست پیدا کرده است اما در لیوان دوم نه.
۲) سرعت نور در مایع لیوان دوم بیشتر است.
۳) چون از بالا نگاه می کنیم اصلاً شکست اتفاق نمیافتد.
۴) غلظت مایع اوّل بیشتر از مایع دوم است.
۵) همهٔ گزینهها نادرست هستند.
پاسخ: گزینهٔ ۴؛ غلظت مایع اوّل بیشتر است.
وقتی از بالا به مایع نگاه میکنیم، نور هنگام خروج از مایع میشکند. هرچه غلظت مایع بیشتر باشد، ضریب شکست آن معمولاً بیشتر است و عمق آن کمتر از مقدار واقعی دیده میشود؛ بنابراین مایع اوّل با غلظت بیشتر، کمارتفاعتر به نظر میرسد.
نکته: اگر منظور از «ارتفاع کمتر» کمتر دیدهشدنِ عمق مایع باشد، با این نتیجه سرعت نور در مایع دوم هم بیشتر است؛ چون نور در مایع با غلظت بیشتر آهستهتر حرکت میکند.
۲- در چه هنگامی تصویر تشکیل شده توسط یک عدسی همگرا بزرگتر از خود جسم است؟
پاسخ: اگر جسم بین کانون و دو برابر فاصلهٔ کانونی عدسی باشد، تصویر واقعی و بزرگتر از جسم تشکیل میشود. همچنین اگر جسم بین عدسی و کانون قرار بگیرد، تصویر مجازی، مستقیم و بزرگتر دیده میشود.
پاسخ کوتاه: جسم باید بین عدسی و فاصلهٔ دوبرابر کانونی قرار بگیرد؛ در حالت بین کانون و عدسی، تصویر مجازی و بزرگ است.
۳- تعدادی پرتوی نور تکرنگ موازی با هم را به داخل یک جعبه میتابانیم. داخل این جعبه که ما نمیتوانیم آن را ببینیم یک وسیلهٔ نوری قرار دارد به طوری که پس از عبور نور از آن پرتوهای نور به صورت واگرا از داخل جعبه خارج می شوند. وسیلهٔ نوری داخل این جعبه کدامیک از موارد زیر میتواند باشد؟
۱) عدسی مقعر ۲) منشور ۳) عدسی محدب
پاسخ: گزینهٔ ۱؛ عدسی مقعر.
عدسی مقعر پرتوهای موازی را پس از عبور از خود واگرا میکند. عدسی محدب پرتوها را همگرا میکند و منشور فقط مسیر پرتوها را منحرف میکند.
۴- همانطور که میدانیم، میتوانیم فرض کنیم که یک عدسی از دو منشور تشکیل شده است که هر منشور هم پرتوهای نور را به سمت قاعدهٔ خود منحرف میکنند (مانند شکل روبهرو).

با این توضیح کدامیک از عدسیهای زیر یک عدسی واگرا است و کدامیک همگرا؟

پاسخ: تشخیص عدسیهای همگرا و واگرا
قاعدهٔ کلی این است: عدسیای که وسط آن از کنارههایش ضخیمتر باشد، همگراست؛ عدسیای که وسط آن نازکتر باشد، واگراست.
عدسیهای ۱، ۳ و ۴: همگرا
عدسی ۲: واگرا
توجه: شما دانش آموز پایه هشتم متوسطه اول می توانید برای دسترسی سریع و آسان تر به معنی مطالب آموزشی و جواب سوالات درس های کتاب علوم تجربی تکمیلی (ویژه مدارس استعداد درخشان) پایه هشتم متوسطه اول ، در انتهای عنوان خود عبارت «ماگرتا» را نیز در گوگل جستجو کنید.
پاسخ فصل قبلی: جواب فصل چهاردهم علوم تکمیلی هشتم
📝 در انتها امیدواریم که مقاله جواب فعالیت ها و تمرین های فصل پانزدهم کتاب علوم تجربی تکمیلی ویژه استعداد درخشان پایه هشتم متوسطه اول، برای شما دانش آموزان عزیز مفید بوده باشد و توانسته باشید تا از آن استفاده و بهره برده باشید.






















