در مقابله حضرت موسی علیه السلام با ساحران، خداوند چه نویدی به موسی بن عمران داد؟

روایت مواجهه‌ی حضرت موسی علیه‌السلام با ساحران، یکی از دراماتیک‌ترین صحنه‌های قرآن کریم است؛ صحنه‌ای که در آن دو نیروی کاملاً متقابل روبه‌روی هم ایستاده‌اند: از یک سو پیامبری تنها با عصایی در دست، و از سوی دیگر ارتشی از ساحرانِ زبده که فرعون با تمام توان و تشریفاتِ درباری‌اش گرد آورده بود. این رویارویی فقط یک رقابت نمایشی نبود؛ نبردِ حق و باطل بود که پیامش تا قیامت برای همه‌ی پیام‌آورانِ حق باقی می‌ماند.

نکته‌ی تأمل‌برانگیز این روایت آن است که در اوج این بحران، هنگامی که ساحران افکنده شدند و «موسی در دل خود احساس خوف کرد»، وحی الهی فرود آمد و خداوند پُر از مهر و اقتدار، چند نویدِ پی‌درپی به بنده‌اش داد. این نویدها تنها دلگرمیِ لحظه‌ای نبودند؛ مجموعه‌ای از وعده‌های قطعی بودند که نه‌تنها سرنوشتِ آن میدان را رقم زدند، بلکه قانونی جاودان را به بشریت آموختند: هر جا حق و باطل روبه‌رو شوند، پیروزی از آنِ حق است. در این مقاله می‌کوشیم با تکیه بر آیات سوره‌های طه، اعراف و شعرا، به این پرسش پاسخ دهیم که خداوند در آن لحظه‌ی حساس، چه نویدهایی به موسی بن عمران داد.

پاسخ کوتاه

خداوند در آن لحظه به موسی علیه‌السلام چهار نوید داد: نخست «نترس» (لَا تَخَف)، دوم «تو برتری و بلندمرتبه‌ای» (إِنَّكَ أَنتَ الْأَعْلَى)، سوم «آنچه در دست راستت است بینداز تا ساختۀ آنان را ببلعد» (وَأَلْقِ مَا فِي يَمِينِكَ تَلْقَفْ مَا صَنَعُوا) و چهارم «آنچه ساختند کید ساحر است و ساحر هر جا بیاید رستگار نمی‌شود» (وَلَا يُفْلِحُ السَّاحِرُ حَيْثُ أَتَى) (طه: ۶۸ و ۶۹).

پاسخ بلند

نوید نخست: نترس

قرآن می‌فرماید: «قُالُوا يَا مُوسَىٰ إِمَّا أَن تُلْقِيَ وَإِمَّا أَن نَّكُونَ أَوَّلَ مَنْ أَلْقَىٰ ۞ قَالَ بَلْ أَلْقُوا ۞ فَإِذَا حِبَالُهُمْ وَعِصِيُّهُمْ يُخَيَّلُ إِلَيْهِ مِن سِحْرِهِمْ أَنَّهَا تَسْعَىٰ ۞ فَأَوْجَسَ فِي نَفْسِهِ خِيفَةً مُّوسَىٰ ۞ قُلْنَا لَا تَخَفْ» (طه: ۶۵ تا ۶۸).

ساحران ابتدا ابزارهای خود را افکندند و از ربط جادویی، آن طناب‌ها و عصاها چنان به چشم موسی می‌آمد که می‌خندند و حرکت می‌کنند. این تصویرِ خیره‌کننده در دل موسی خوفی آفرید؛ نه ترس از شکستِ شخصی، بلکه نگرانی از آنکه فریبِ ساحران چشم‌ها را بگیرد و پیام حق در میانِ این نمایش پنهان بماند. در این هنگام خداوند فرمود: «نترس». این کلمه تنها دلداری نبود؛ اعلامِ حضورِ الهی بود. وقتی خدا می‌گوید «نترس»، یعنی اوضاع در تسخیرِ من است و هیچ تصویری از باطل نمی‌تواند بر تدبیر من غلبه کند.

نکتۀ ظریف آن است که خداوند به خوفِ پنهانِ درونِ موسی پاسخ داد؛ خوفی که در چهره‌اش آشکار نشده بود. این نشان می‌دهد که علم الهی به دل‌ها احاطه دارد و پروردگار پیش از آنکه بنده‌ای زبان به شکایت بگشاید، حال او را می‌داند و نوید می‌دهد.

نوید دوم: تو برتری

دومین نوید، وعده‌ی برتری بود: «إِنَّكَ أَنتَ الْأَعْلَىٰ» (تو همان برتری و بلندمرتبه‌ای) (طه: ۶۸). واژۀ «أعلی» تنها به معنای برتری مکانی و جایگاه نیست، هرچند در آن صحنه موسی در جایگاه بلندتری ایستاده بود؛ این واژه اعلامِ برتریِ حقیقت بر دروغ است. خداوند به موسی می‌گوید: حقی که تو نمایندۀ آنی، از هر کید و تزئین و جادویی برتر است و جایگاه تو در نهایت فراز خواهد بود.

این نوید، دغدغۀ «شاید در این رقابت شکست بخورم» را از درون موسی بیرون کشید. هنگامی که خداوند خود، ضامنِ برتری می‌شود، میدان از پیش برندۀ است و هر آنچه پس از این رخ دهد، تنها تحققِ این وعده خواهد بود.

نوید سوم: عصای تو ساختۀ آنان را می‌بلعد

سومین نوید، دستور و وعده‌ی عملی بود: «وَأَلْقِ مَا فِي يَمِينِكَ تَلْقَفْ مَا صَنَعُوا» (آنچه را در دست راستت است افکن تا فوریاً ساختۀ آنان را ببلعد) (طه: ۶۹).

واژۀ «تَلْقَف» از ریشۀ «لقف» به معنای گرفتنِ سریع و بی‌درنگ است و در این آیه، بلعیدنِ ناگهانی را می‌رساند. انتخاب این واژه سه پیام دارد: نخست سرعت، یعنی عصا بی‌درنگ جادو را می‌بلعد؛ دوم اقتدار، یعنی مانند درنده‌ای چیره‌ای که طعمه را می‌بلعد، بی‌هیچ نبرد و مقاومت؛ و سوم کامل بودن، یعنی تمام آنچه ساختند یکجا بلعیده می‌شود و چیزی از جادویشان باقی نمی‌ماند.

قرآن در سورۀ شعرا این تحقق را چنین توصیف می‌کند: «فَأَلْقَىٰ مُوسَىٰ عَصَاهُ فَإِذَا هِيَ تَلْقَفُ مَا يَأْفِكُونَ» (پس موسی عصای خود را افکند و ناگهان آن را بیهکاری می‌بینم که آنچه را دروغ می‌بافتند می‌بلعد) (شعرا: ۴۵). و در سورۀ اعراف نتیجه را چنین بیان می‌کند: «فَوَقَعَ الْحَقُّ وَبَطَلَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ» (پس حق تحقق یافت و باطل شد آنچه می‌کردند) (اعراف: ۱۱۸).

نوید چهارم: ساحر هرگز رستگار نمی‌شود

چهارمین نوید، اعلامِ یک قانون عام و جاودان بود: «إِنَّمَا صَنَعُوا كَيْدُ سَاحِرٍ وَلَا يُفْلِحُ السَّاحِرُ حَيْثُ أَتَىٰ» (آنچه ساختند کید و مکر ساحر است و ساحر هر جا بیاید رستگار نمی‌شود) (طه: ۶۹).

این آیه نخست ماهیت کار ساحران را افشا می‌کند: آن نمایش باشکوه تنها «کید» بود؛ یعنی حیله و نیرنگی ظاهری بدون هیچ حقیقت درونی. سپس قانونی کلی اعلام می‌کند: ساحر — هر کس که با خدعه و افسونِ چشم کار می‌کند — هر جا و هر زمان که باشد، هرگز فلاح و رستگاری نمی‌یابد. این نوید تنها به آن روز و آن میدان محدود نمی‌شود؛ بلکه وعده‌ی شکستِ همیشگیِ باطل در تمام میدان‌ها و همۀ روزگاران است.

تحققِ نویدها و ایمان ساحران

نویدهای الهی بی‌درنگ تحقق یافتند. عصا افکنده شد و اژدها گشت، تمام طناب‌ها و عصاهای ساحران را بلعید و نمایش جادویی در یک لحظه فروپاشید. ساحرانی که پیش از آن با غرور می‌گفتند «إِنَّا لَنَحْنُ الْغَالِبُونَ» (بی‌گمان ما پیروزیم) (شعرا: ۴۴)، اکنون به روی زمین سجده کردند و شهادت دادند: «آمَنَّا بِرَبِّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ رَبِّ مَا بَيْنَهُمَا» (به پروردگار آسمان‌ها و زمین و پروردگار آنچه میان آن دو است ایمان آوردیم) (شعرا: ۴۷؛ اعراف: ۱۲۱).

همین ساحران که حاضر نبودند بدون اجازۀ فرعون حتی کوچک‌ترین تصمیمی بگیرند، اکنون در برابر تهدید فرعون به قطع دست و پا و به دار آویختن، با استواری پاسخ دادند: «فَاقْضِ مَا أَنتَ قَاضٍ إِنَّمَا تَقْضِي هَٰذِهِ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا» (پس هر چه می‌خواهی داوری کن، تو تنها در زندگی این دنیا حکم می‌رانی) (طه: ۷۲). این است تحقق کامل نوید چهارم: ساحران نه‌تنها رستگار نشدند، بلکه خود در برابر حق به زانو درآمدند و از پیشگامان ساحران به پیشگامان ایمان و شهادت بدل شدند.

نتیجه‌گیری

نویدهای خداوند به موسی بن عمران در مقابله با ساحران، مجموعه‌ای چهارگانه بود که هر یک گوشه‌ای از برنامه‌ی الهی را روشن می‌کند: «نترس» ترسِ بنده را درمان می‌کند، «تو برتری» شک و تردید را از میان می‌برد، «عصای تو ساختۀ آنان را می‌بلعد» نقشۀ عملیِ پیروزی را مشخص می‌سازد و «ساحر هرگز رستگار نمی‌شود» سرانجامِ باطل را برای همیشه اعلام می‌کند. این نویدها نشان می‌دهند که خداوند در اوجِ سختی، بنده‌اش را تنها نمی‌گذارد، بلکه پیش از وقوع، تصویرِ پیروزی را به او نشان می‌دهد.

پیام جاودانِ این ماجرا برای همۀ مؤمنان روشن است: هر جا حق و باطل در برابر هم قرار گیرند، نتیجه از پیش معلوم است؛ باطل هر جا که باشد رستگار نمی‌شود و آنکه به فرمان خدا تن در می‌دهد، در لحظه‌ی ترس «نترس» می‌شنود، در لحظه‌ی تردید «برتری» را نوید می‌گیرد و در لحظه‌ی رقابت، پیروزی را پیش از وقوع می‌بیند. نوید خدا به موسی، سرمشقِ نوید خدا به هر بنده‌ای است که در برابر باطل می‌ایستد و تنها به کفایتِ پروردگارش دل می‌بندد.