دیالیز یک روش درمانی است که وقتی کلیهها از کار میافتند، وظیفهی آنها را بر عهده میگیرد و خون را از مواد زائد و مایعات اضافی پاک میکند. این روش برای بیمارانی که کلیههایشان به دلایل مختلف از جمله نارسایی حاد یا مزمن کلیه از کار افتاده است، حیاتی محسوب میشود. اما دیالیز فقط برای بیماریهای کلیوی نیست و در برخی مسمومیتها و شرایط خاص دیگر نیز کاربرد دارد.
در این مقاله از بخش سلامت ماگرتا، شرایط و زمانهایی که دیالیز انجام میشود را مرور میکنیم. از نارسایی مزمن کلیه و اورژانسهای کلیوی گرفته تا مسمومیتهای دارویی و عوارض نارسایی قلبی را بررسی میکنیم تا بدانید چه زمانی این روش ضروری است.
پاسخ کوتاه: در چه مواقعی دیالیز انجام میشود؟
دیالیز معمولاً زمانی انجام میشود که کلیهها دیگر نتوانند تعادل بدن را حفظ کنند و ادامه این وضعیت برای بیمار خطرناک شود. این تصمیم فقط با یک عدد آزمایش گرفته نمیشود، بلکه پزشک مجموعهای از علائم، آزمایشها، وضعیت عمومی بیمار، بیماریهای زمینهای و سرعت بدتر شدن عملکرد کلیه را کنار هم بررسی میکند.
به طور خلاصه، دیالیز در این مواقع ممکن است لازم شود:
- وقتی نارسایی کلیه به مرحله پیشرفته یا مرحله آخر برسد.
- وقتی اوره، کراتینین و مواد سمی بدن به سطح خطرناک برسند.
- وقتی پتاسیم خون بالا برود و با دارو کنترل نشود.
- وقتی بدن دچار اسیدوز شدید شود و خون بیش از حد اسیدی شود.
- وقتی مایعات اضافی باعث تنگی نفس، ورم شدید یا آب آوردن ریه شود.
- وقتی بیمار دچار کاهش شدید یا قطع ادرار شود.
- وقتی علائم اورمی مثل تهوع، استفراغ، بیحالی شدید، گیجی، خوابآلودگی، خارش شدید یا بوی بد دهان ایجاد شود.
- وقتی فشار خون با دارو کنترل نشود و علت آن تجمع مایع و نارسایی کلیه باشد.
- وقتی در نارسایی حاد کلیه، وضعیت بیمار سریعاً رو به بدتر شدن برود.
- در بعضی مسمومیتهای دارویی یا شیمیایی که دیالیز میتواند سم را از خون خارج کند.
- قبل یا بعد از بعضی جراحیها در بیماران کلیوی، اگر تعادل بدن بههم ریخته باشد.
- در بیماران مرحله آخر کلیه که برای ادامه زندگی به دیالیز منظم نیاز دارند.
دیالیز چیست و چه کسانی به آن نیاز دارند؟
دیالیز یک روش درمانی است که در آن با استفاده از دستگاه یا از طریق پرده صفاق، عمل تصفیه خون انجام میشود. این روش زمانی که کلیهها نمیتوانند بهخوبی کار کنند، موجب میشود تا مایعات و مواد زائد از خون خارج شوند. به عبارت دیگر، دیالیز یک روش جایگزین برای عملکرد کلیه است و زمانی استفاده میشود که کلیهها توانایی تصفیه خون و حفظ تعادل مایعات و الکترولیتهای بدن را از دست میدهند.
در نارسایی کلیه، موادی مانند اوره، کراتینین، اسیدها و آب اضافی در خون تجمع پیدا میکنند و برای بدن سمی هستند. دیالیز با عبور دادن خون از یک غشای نیمهتراوا، این مواد زائد را جدا کرده و تعادل شیمیایی بدن را تا حدی برقرار میکند.
نکته مهم: دیالیز نمیتواند تمام عملکرد کلیه را جایگزین کند، اما برای بقای بیماران و کنترل عوارض حیاتی ضروری است. این روش عملکرد کلیه را برنمیگرداند و درمان قطعی نیست؛ اما در نارسایی حاد ممکن است موقت باشد، و در نارسایی مزمن تا زمان پیوند کلیه ادامه مییابد.
انواع دیالیز؛ همودیالیز و دیالیز صفاقی چه تفاوتی دارند؟
وقتی صحبت از دیالیز میشود، بیشتر مردم همودیالیز را میشناسند؛ همان روشی که بیمار چند بار در هفته به مرکز دیالیز میرود و خونش از دستگاه عبور میکند. اما دیالیز فقط یک نوع نیست. دو روش اصلی دیالیز شامل همودیالیز و دیالیز صفاقی است.
همودیالیز چیست؟
در همودیالیز، خون از بدن خارج میشود، از فیلتر دستگاه دیالیز عبور میکند و پس از پاکسازی به بدن برمیگردد. برای این کار، بیمار به یک راه دسترسی عروقی نیاز دارد. بهترین و پایدارترین راه معمولاً فیستول شریانیوریدی است که با جراحی کوچک در دست ایجاد میشود. گاهی از گرافت یا کاتتر هم استفاده میشود.
همودیالیز معمولاً در مرکز دیالیز انجام میشود و برای بسیاری از بیماران، هفتهای ۳ جلسه لازم است. البته برنامه دقیق به وضعیت بیمار، وزن، آزمایشها، میزان مایعات و نظر پزشک بستگی دارد.
دیالیز صفاقی چیست؟
در دیالیز صفاقی، از پرده صفاق داخل شکم بهعنوان فیلتر طبیعی استفاده میشود. مایع مخصوص دیالیز از طریق یک کاتتر وارد شکم میشود، مواد زائد و مایع اضافی را جذب میکند و سپس خارج میشود. این روش معمولاً در خانه انجام میشود و بیمار باید آموزش دقیق ببیند.
دیالیز صفاقی برای بعضی بیماران آزادی بیشتری ایجاد میکند، اما نیاز به رعایت شدید بهداشت دارد؛ چون خطر عفونت صفاق یا پریتونیت وجود دارد. انتخاب بین همودیالیز و دیالیز صفاقی باید با توجه به شرایط پزشکی، سبک زندگی، توانایی مراقبت از خود، وضعیت شکم، بیماریهای همراه و نظر نفرولوژیست انجام شود.
جدول مقایسه همودیالیز و دیالیز صفاقی
| مورد مقایسه | همودیالیز | دیالیز صفاقی |
|---|---|---|
| محل انجام | معمولاً مرکز دیالیز | اغلب در خانه |
| روش پاکسازی | عبور خون از دستگاه | استفاده از پرده صفاق شکم |
| نیاز به دسترسی | فیستول، گرافت یا کاتتر عروقی | کاتتر داخل شکم |
| دفعات انجام | معمولاً چند جلسه در هفته | معمولاً روزانه یا طبق برنامه |
| مزیت مهم | پایش منظم توسط تیم درمان | استقلال بیشتر بیمار |
| چالش مهم | رفتوآمد و وابستگی به مرکز | نیاز به بهداشت دقیق و آموزش |
| خطر اصلی | افت فشار، مشکل دسترسی عروقی، عفونت کاتتر | عفونت صفاق، مشکل کاتتر |
| مناسب برای | بسیاری از بیماران مرحله آخر کلیه | بیماران آموزشپذیر و دارای شرایط مناسب |
آیا بالا بودن کراتینین یعنی حتماً باید دیالیز انجام شود؟
یکی از رایجترین سؤالها این است که «کراتینین چند باشد دیالیز لازم است؟» پاسخ کوتاه این است: فقط عدد کراتینین تعیینکننده شروع دیالیز نیست. کراتینین بالا نشان میدهد عملکرد کلیه کاهش یافته، اما تصمیم برای دیالیز به علائم بیمار و وضعیت کلی بدن بستگی دارد.
ممکن است یک نفر کراتینین نسبتاً بالایی داشته باشد اما حال عمومیاش پایدار باشد، پتاسیم کنترل شده باشد، تنگی نفس نداشته باشد، اسیدوز شدید نداشته باشد و با رژیم و دارو فعلاً بتوان وضعیتش را مدیریت کرد. در مقابل، ممکن است فردی با کراتینین پایینتر اما با کاهش شدید ادرار، پتاسیم بالا، آب آوردن ریه یا گیجی نیاز فوری به دیالیز داشته باشد.
پزشک معمولاً این موارد را کنار هم بررسی میکند:
عدد کراتینین و روند افزایش آن
میزان اوره خون
نرخ فیلتراسیون کلیه یا GFR
مقدار ادرار روزانه
پتاسیم، سدیم، فسفر و بیکربنات خون
وجود ورم، تنگی نفس یا آب آوردن ریه
فشار خون و پاسخ به داروها
علائم اورمی مثل تهوع، بیاشتهایی، گیجی و خارش
سن، وزن، بیماری قلبی، دیابت و سایر بیماریهای زمینهای
پس اگر فقط یک عدد آزمایش را دیدهای و نگران شدهای، بهترین کار این است که آن را با علائم و معاینه پزشکی تفسیر کنی. در بیماری کلیه، روند تغییرات از یک عدد تنها مهمتر است.
نارسایی کلیه چیست و چه ارتباطی با دیالیز دارد؟
نارسایی کلیه یعنی کلیهها توانایی کافی برای پاکسازی خون و تنظیم آب و املاح بدن را از دست دادهاند. این نارسایی میتواند «حاد» یا «مزمن» باشد. تفاوت این دو برای تصمیمگیری درباره دیالیز بسیار مهم است.
نارسایی حاد کلیه
نارسایی حاد کلیه بهصورت ناگهانی رخ میدهد. ممکن است طی چند ساعت یا چند روز عملکرد کلیه افت کند. این حالت میتواند به دلیل کمآبی شدید، خونریزی، عفونت شدید، شوک، داروهای آسیبزننده به کلیه، انسداد مسیر ادرار، سوختگی شدید، مسمومیت یا عوارض جراحی ایجاد شود.
در نارسایی حاد، گاهی دیالیز موقت لازم میشود. یعنی بیمار برای چند جلسه یا چند هفته دیالیز میشود تا کلیه فرصت ترمیم پیدا کند. اگر علت اصلی بهموقع درمان شود، ممکن است کلیه دوباره بخشی از عملکرد خود را بازیابد و بیمار دیگر نیاز دائمی به دیالیز نداشته باشد.
نارسایی مزمن کلیه
نارسایی مزمن کلیه معمولاً آهسته و طی ماهها یا سالها پیشرفت میکند. علتهای شایع آن دیابت، فشار خون بالا، بیماریهای مادرزادی کلیه، گلومرولونفریت، کلیه پلیکیستیک، مصرف طولانیمدت بعضی داروها و بیماریهای خودایمنی هستند.
در مراحل اولیه، ممکن است بیمار هیچ علامت واضحی نداشته باشد. اما وقتی عملکرد کلیه خیلی پایین میآید، بدن دیگر نمیتواند تعادل خود را حفظ کند. در این مرحله، دیالیز یا پیوند کلیه مطرح میشود. به این وضعیت معمولاً «مرحله آخر بیماری کلیه» یا ESRD گفته میشود.
جدول مقایسه نارسایی حاد و مزمن کلیه از نظر نیاز به دیالیز
| ویژگی | نارسایی حاد کلیه | نارسایی مزمن کلیه |
|---|---|---|
| سرعت شروع | ناگهانی، طی ساعتها یا روزها | تدریجی، طی ماهها یا سالها |
| علتهای شایع | کمآبی شدید، عفونت، شوک، دارو، انسداد ادرار | دیابت، فشار خون، بیماریهای مزمن کلیوی |
| نیاز به دیالیز | ممکن است موقت و اورژانسی باشد | ممکن است دائمی و منظم شود |
| احتمال برگشت عملکرد کلیه | در بعضی موارد بالا است | معمولاً در مراحل پیشرفته کم است |
| هدف دیالیز | عبور از بحران و حفظ جان بیمار | جایگزینی بلندمدت بخشی از عملکرد کلیه |
| تصمیمگیری | بر اساس وضعیت فوری بیمار | بر اساس GFR، علائم و روند بیماری |
چه زمانی دیالیز شروع میشود؟ معیارهای کلی
تصمیم برای شروع دیالیز یک تصمیم چندعاملی است و بر اساس یک عدد یا آزمایش خاص گرفته نمیشود. بر اساس آخرین راهنماییهای معتبر جهانی (مانند KDIGO 2024)، شروع دیالیز بر اساس ارزیابی جامع از علائم بیمار، کیفیت زندگی، ترجیحات شخصی، سطح نرخ فیلتراسیون گلومرولی (GFR) و یافتههای آزمایشگاهی تعیین میشود. مهمترین نکته این است که شروع دیالیز تنها بر اساس یک عدد خاص (مانند میزان کراتینین یا GFR) صورت نمیگیرد.
معیارهای اصلی برای شروع دیالیز در نارسایی مزمن کلیه
بر اساس راهنماییهای KDIGO (گروه بهبود نتایج بیماریهای کلیوی)، شروع دیالیز زمانی توصیه میشود که یک یا چند مورد از شرایط زیر وجود داشته باشد:
| معیار | توضیح |
|---|---|
| علائم یا نشانههای نارسایی کلیه | شامل التهاب پردههای بدن (سروزیت)، خارش شدید، اختلالات اسید-باز یا الکترولیتها |
| عدم کنترل حجم مایعات یا فشار خون | تورم مقاوم به درمان، فشار خون بالا که با دارو کنترل نمیشود |
| کاهش پیشرونده وضعیت تغذیه | سوءتغذیه که به مداخلات غذایی پاسخ نمیدهد |
| اختلالات شناختی | کاهش تواناییهای ذهنی و تمرکز ناشی از اورمی |
علاوه بر این، علائم اورمی مانند تهوع، استفراغ، بیاشتهایی، خستگی مفرط و تنگی نفس نیز از نشانههای واضح برای شروع دیالیز هستند.
نقش GFR در تصمیمگیری
نرخ فیلتراسیون گلومرولی (GFR) نشاندهنده میزان عملکرد کلیههاست. هرچه این عدد پایینتر باشد، عملکرد کلیه ضعیفتر است. اگرچه GFR به تنهایی برای شروع دیالیز کافی نیست، اما یک راهنمای مهم محسوب میشود.
طبق راهنماییهای مختلف:
KDIGO (2022): علائم نارسایی کلیه اغلب اما نه همیشه در محدوده GFR بین ۵ تا ۱۰ میلیلیتر در دقیقه رخ میدهد.
راهنمای NICE (بریتانیا): شروع دیالیز زمانی که GFR حدود ۵ تا ۷ است، در صورت عدم وجود علائم توصیه میشود.
راهنمای CARI (استرالیا/نیوزیلند): شروع دیالیز زمانی که GFR به زیر ۱۰ میرسد با وجود علائم اورمی، و در غیر این صورت زمانی که GFR به زیر ۶ میرسد.
انجمن نفرولوژی کانادا: شروع دیالیز با شروع علائم اورمی، یا زمانی که GFR به ≤ ۶ کاهش مییابد.
به طور کلی، بیماران با مرحله ۵ بیماری مزمن کلیه (GFR کمتر از ۱۵) کاندیدای شروع دیالیز یا پیوند کلیه محسوب میشوند.
علائم و نشانههای هشداردهنده نیاز به دیالیز
علائم بالینی، مهمترین عامل در تصمیمگیری برای شروع دیالیز هستند. این علائم نشان میدهند که کلیهها دیگر نمیتوانند نیازهای بدن را تأمین کنند. علائم مستقیم نارسایی کلیه که نشانههای واضحی برای شروع دیالیز هستند عبارتند از:
۱. علائم گوارشی
تهوع و استفراغ مداوم: یکی از شایعترین علائم اورمی که با تجمع سموم در خون ایجاد میشود.
بیاشتهایی و کاهش وزن: کاهش اشتها که به سوءتغذیه منجر میشود.
۲. علائم عصبی و روانی
خستگی مفرط و ضعف عمومی: احساس خستگی شدید که با استراحت بهبود نمییابد.
اختلالات شناختی: کاهش تمرکز، گیجی و اختلال در تفکر.
بیقراری و کرامپ (گرفتگی) عضلانی.
۳. علائم قلبی-عروقی و تنفسی
تنگی نفس: به دلیل تجمع مایعات در ریهها یا کمخونی ناشی از نارسایی کلیه.
تورم (ادم): ورم در پاها، مچها و صورت به دلیل احتباس مایعات.
فشار خون بالا: که با دارو قابل کنترل نیست.
التهاب پرده قلب (پریکاردیت): التهاب اطراف قلب که یک عارضه جدی اورمی است.
۴. اختلالات الکترولیتی و متابولیک
هیپرکالمی: افزایش خطرناک پتاسیم خون که میتواند باعث آریتمی قلبی شود.
اسیدوز متابولیک: افزایش اسید خون که به درمان مقاوم است.
فرآیند تصمیمگیری و آمادگی برای دیالیز
مشاوره و آموزش پیش از دیالیز
بیماران و خانوادههای آنها باید اطلاعات کاملی از مراکز نفرولوژی چندرشتهای و برنامههای آموزشی ساختاریافته دریافت کنند. این آموزش شامل آشنایی با انواع دیالیز، مزایا و معایب هر کدام، و نحوه تطبیق با زندگی با دیالیز است.
انتخاب نوع دیالیز
انتخاب بین همودیالیز و دیالیز صفاقی بر اساس عوامل زیر تعیین میشود:
ترجیح بیمار
عدم وجود موارد منع پزشکی یا جراحی
در دسترس بودن منابع
آمادگی برای همودیالیز
برای همودیالیز، باید یک رگ مصنوعی (فیستول) در بازو ایجاد شود. این کار باید چند ماه قبل از شروع دیالیز انجام شود تا رگ بهخوبی تکامل یابد.
مراقبتهای حین و بعد از دیالیز
رعایت بهداشت برای جلوگیری از عفونت محل فیستول یا کاتتر
رژیم غذایی مناسب با محدودیت نمک، پتاسیم و فسفر
مدیریت عوارض مانند افت فشار خون، گرفتگی عضلات و اختلالات الکترولیتها
اگر دیالیز انجام نشود چه میشود؟
در صورت عدم انجام دیالیز در بیماران با نارسایی شدید کلیه، سموم و مایعات اضافی در بدن تجمع مییابند و میتوانند عوارض زیر را ایجاد کنند:
اورمی: تجمع اوره و سایر سموم در خون که منجر به تهوع، استفراغ، بیاشتهایی، خستگی و کاهش سطح هوشیاری میشود.
هایپرکالمی: افزایش پتاسیم خون که میتواند باعث آریتمیهای قلبی کشنده شود.
ادم ریوی: تجمع مایعات در ریهها که منجر به تنگی نفس شدید و نارسایی تنفسی میشود.
کمخونی شدید: به دلیل کاهش تولید اریتروپویتین توسط کلیهها.
با این حال، انتخاب عدم انجام دیالیز یک حق شخصی است و برخی بیماران، بهویژه افراد مسن با شرایط جسمی ضعیف، ممکن است تصمیم به مراقبت تسکینی و مدیریت علائم بدون دیالیز بگیرند.
دیالیز اورژانسی در چه شرایطی انجام میشود؟
بعضی مواقع دیالیز نمیتواند عقب بیفتد. در این شرایط، هدف پزشک فقط کنترل عدد آزمایش نیست؛ هدف نجات جان بیمار است. دیالیز اورژانسی معمولاً وقتی انجام میشود که اختلالات ناشی از نارسایی کلیه با دارو و روشهای معمول قابلکنترل نباشند یا خطر فوری برای قلب، مغز، ریه و کل بدن ایجاد کنند.
پتاسیم بالا و خطر ایست قلبی
پتاسیم یکی از مهمترین املاح بدن است. قلب برای ضربان منظم به سطح مناسب پتاسیم نیاز دارد. وقتی کلیهها کار نمیکنند، پتاسیم ممکن است در خون جمع شود. اگر پتاسیم خیلی بالا برود، میتواند باعث آریتمی قلبی و حتی ایست قلبی شود.
گاهی پزشک ابتدا با دارو تلاش میکند پتاسیم را پایین بیاورد. اما اگر پتاسیم بسیار بالا باشد، تغییرات نوار قلب ایجاد شده باشد یا با درمان دارویی کنترل نشود، دیالیز اورژانسی لازم میشود. این یکی از جدیترین موارد شروع دیالیز است.
آب آوردن ریه و تنگی نفس شدید
کلیه ضعیف نمیتواند مایعات اضافی را دفع کند. در نتیجه آب در بدن جمع میشود. اول ممکن است ورم پاها، پف صورت و افزایش وزن دیده شود. اما اگر مایع وارد ریهها شود، بیمار دچار تنگی نفس، خسخس، احساس خفگی، ناتوانی در دراز کشیدن و کاهش اکسیژن خون میشود.
در این حالت، اگر داروهای ادرارآور کافی نباشند یا کلیه دیگر به دارو جواب ندهد، دیالیز برای خارج کردن مایع اضافی لازم میشود. این وضعیت مخصوصاً در بیماران قلبی و سالمندان بسیار جدی است.
اسیدوز شدید خون
بدن برای عملکرد طبیعی باید تعادل اسیدی و بازی دقیقی داشته باشد. کلیهها در دفع اسیدهای اضافی نقش مهمی دارند. وقتی کلیه از کار میافتد، خون ممکن است بیش از حد اسیدی شود. به این وضعیت اسیدوز متابولیک میگویند.
اسیدوز شدید میتواند باعث نفسنفس زدن، ضعف شدید، افت فشار، اختلال هوشیاری و مشکلات قلبی شود. اگر اسیدوز با درمان دارویی اصلاح نشود، دیالیز میتواند به تنظیم وضعیت بدن کمک کند.
علائم شدید اورمی
اورمی یعنی مواد زائدی که باید از طریق کلیه دفع شوند، در خون جمع شدهاند و روی اعضای بدن اثر گذاشتهاند. اورمی فقط بالا بودن اوره در آزمایش نیست؛ وقتی این مواد باعث علامت شوند، اهمیت بالینی پیدا میکنند.
علائم اورمی میتواند شامل موارد زیر باشد:
تهوع و استفراغ مداوم
بیاشتهایی شدید
بوی بد دهان شبیه بوی آمونیاک
خارش شدید و مقاوم
بیحالی و خوابآلودگی غیرعادی
گیجی یا کاهش سطح هوشیاری
التهاب پرده اطراف قلب یا پریکاردیت
خونریزیهای غیرعادی
گرفتگی عضلات و بیقراری شدید
وقتی این علائم جدی شوند، دیالیز معمولاً بهعنوان راهی برای پاکسازی خون و کاهش بار سمی بدن مطرح میشود.
مسمومیت با بعضی داروها و مواد شیمیایی
در برخی مسمومیتها، دیالیز میتواند به خارج کردن سم از خون کمک کند. البته همه سموم با دیالیز خارج نمیشوند. پزشک بر اساس نوع ماده، مقدار مصرف، زمان مصرف، وضعیت بیمار و قابلیت خروج آن ماده از طریق دیالیز تصمیم میگیرد.
در مسمومیت با بعضی داروها یا مواد خاص، دیالیز میتواند نقش حیاتی داشته باشد؛ مخصوصاً اگر سطح سم بالا باشد یا بیمار دچار اختلال هوشیاری، اسیدوز، نارسایی کلیه یا علائم شدید شده باشد.
دیالیز در بیماری مزمن کلیه چه زمانی شروع میشود؟
در بیماری مزمن کلیه، دیالیز معمولاً وقتی مطرح میشود که عملکرد کلیه به شدت کاهش یافته باشد و بدن دیگر با دارو، رژیم غذایی و مراقبتهای معمول قابلکنترل نباشد. پزشکان معمولاً از شاخصی به نام GFR استفاده میکنند. GFR نشان میدهد کلیهها چقدر توانایی فیلتر کردن خون را دارند.
وقتی GFR به کمتر از حدود ۱۵ میلیلیتر در دقیقه برسد، بیمار وارد مرحله بسیار پیشرفته بیماری کلیه میشود. اما حتی در این مرحله هم شروع دیالیز فقط با عدد GFR تعیین نمیشود. اگر بیمار علامتدار باشد یا تعادل بدن بههم خورده باشد، دیالیز جدیتر مطرح میشود.
علائمی که در بیماری مزمن کلیه میتوانند زمان دیالیز را نزدیک کنند
خستگی شدید و ناتوانکننده
تهوع و استفراغ مکرر
بیاشتهایی شدید و کاهش وزن
ورم شدید پا، صورت یا شکم
تنگی نفس بهخصوص هنگام دراز کشیدن
فشار خون بالا و مقاوم به درمان
خارش شدید و آزاردهنده
خوابآلودگی یا گیجی
گرفتگی عضلات
کاهش واضح ادرار
بالا بودن مداوم پتاسیم یا فسفر
اسیدوز مقاوم به درمان
سوءتغذیه به دلیل نارسایی کلیه
در این مرحله، پزشک ممکن است درباره آمادهسازی برای دیالیز صحبت کند؛ مثلاً ساخت فیستول شریانیوریدی برای همودیالیز یا آموزش دیالیز صفاقی. آمادهسازی زودتر کمک میکند بیمار در شرایط اضطراری و با کاتتر موقت وارد دیالیز نشود.
دیالیز موقت چیست و چه کسانی به آن نیاز دارند؟
همه کسانی که دیالیز میشوند، تا آخر عمر دیالیزی نمیمانند. گاهی دیالیز موقت است. این موضوع بیشتر در نارسایی حاد کلیه دیده میشود. اگر کلیه به دلیل یک بحران ناگهانی آسیب دیده باشد، پزشک ممکن است برای مدتی دیالیز انجام دهد تا بدن از وضعیت خطرناک عبور کند و کلیه فرصت بهبود پیدا کند.
مواردی که ممکن است به دیالیز موقت نیاز داشته باشند شامل اینها هستند:
نارسایی حاد کلیه بعد از عفونت شدید
آسیب کلیه بعد از جراحی بزرگ
کمآبی یا شوک شدید
مسمومیتهای خاص
انسداد ادراری شدید تا زمان رفع انسداد
آسیب کلیه ناشی از برخی داروها
تخریب شدید عضلات یا رابدومیولیز
در این شرایط، پزشک مرتب آزمایشها، میزان ادرار و وضعیت عمومی بیمار را بررسی میکند. اگر کلیه دوباره شروع به کار کند و بتواند تعادل بدن را حفظ کند، دیالیز ممکن است قطع شود.
دیالیز دائمی چه زمانی مطرح میشود؟
دیالیز دائمی معمولاً برای بیمارانی مطرح میشود که بیماری مزمن کلیه به مرحله آخر رسیده و احتمال برگشت عملکرد کلیه بسیار کم است. در این وضعیت، بیمار برای ادامه زندگی به یکی از روشهای جایگزین کلیه نیاز دارد: دیالیز یا پیوند کلیه.
البته واژه «دائمی» همیشه به این معنی نیست که هیچ گزینه دیگری وجود ندارد. بعضی بیماران تا زمان پیوند کلیه دیالیز میشوند. اگر پیوند موفق انجام شود، دیگر نیاز به دیالیز منظم ندارند. اما تا وقتی پیوند انجام نشده یا امکانپذیر نباشد، دیالیز نقش حیاتی دارد.
در دیالیز دائمی، برنامهریزی اهمیت زیادی دارد. بیمار باید درباره تغذیه، مصرف مایعات، مراقبت از فیستول، زمانبندی جلسات، داروها، آزمایشهای دورهای و علائم هشدار آموزش ببیند. کیفیت زندگی بیمار دیالیزی تا حد زیادی به همین آموزش و پیگیری منظم بستگی دارد.
چه بیماریهایی بیشتر باعث نیاز به دیالیز میشوند؟
بسیاری از بیماریها میتوانند به کلیه آسیب بزنند، اما چند علت از همه شایعتر هستند. شناخت این علتها مهم است؛ چون در بسیاری از موارد میتوان با کنترل درست بیماری زمینهای، سرعت پیشرفت نارسایی کلیه را کم کرد.
دیابت
دیابت یکی از مهمترین علتهای نارسایی مزمن کلیه است. قند خون بالا به مرور به رگهای کوچک کلیه آسیب میزند و باعث دفع پروتئین در ادرار، کاهش عملکرد کلیه و در نهایت نارسایی پیشرفته میشود. کنترل قند، فشار خون، چربی خون و پیگیری منظم آزمایش ادرار در بیماران دیابتی بسیار مهم است.
فشار خون بالا
فشار خون بالا هم میتواند باعث آسیب کلیه شود و هم نتیجه بیماری کلیه باشد. وقتی فشار خون برای مدت طولانی کنترل نشود، رگهای کلیه آسیب میبینند. از طرف دیگر، کلیه بیمار نمیتواند فشار خون را خوب تنظیم کند. این چرخه اگر شکسته نشود، ممکن است بیمار را به سمت دیالیز ببرد.
بیماریهای التهابی کلیه
بعضی بیماریها مثل گلومرولونفریت باعث التهاب فیلترهای کلیه میشوند. این بیماریها ممکن است با ورم، فشار خون بالا، خون در ادرار یا دفع پروتئین خود را نشان دهند. تشخیص زودهنگام در این موارد اهمیت زیادی دارد؛ چون بعضی از آنها با درمان مناسب قابلکنترل هستند.
کلیه پلیکیستیک
کلیه پلیکیستیک یک بیماری ارثی است که در آن کیستهای متعدد در کلیه ایجاد میشود. این کیستها بهتدریج بافت سالم کلیه را تحت فشار قرار میدهند و ممکن است در سنین بزرگسالی باعث کاهش عملکرد کلیه شوند. همه بیماران پلیکیستیک به دیالیز نمیرسند، اما برخی از آنها در مراحل پیشرفته نیازمند دیالیز یا پیوند میشوند.
انسداد طولانی مسیر ادرار
اگر مسیر خروج ادرار به دلیل سنگ، بزرگی پروستات، تومور یا تنگی مجرا بسته شود و این انسداد طولانی بماند، فشار به کلیه برمیگردد و به آن آسیب میزند. درمان بهموقع انسداد میتواند از نارسایی دائمی کلیه جلوگیری کند.
علائم هشداردهندهای که باید جدی بگیری
بیماری کلیه گاهی آرام و بیصدا پیشرفت میکند. به همین دلیل، خیلیها زمانی متوجه مشکل میشوند که عملکرد کلیه بهشدت کم شده است. اگر سابقه دیابت، فشار خون، بیماری کلیوی خانوادگی، سنگ کلیه مکرر یا مصرف طولانیمدت داروهای مسکن داری، باید حساستر باشی.
علائم زیر میتوانند هشداردهنده باشند:
ورم پاها، مچ پا، صورت یا دور چشم
کاهش یا قطع ادرار
کفآلود شدن ادرار
وجود خون در ادرار
فشار خون بالا
خستگی شدید و بیدلیل
تهوع، استفراغ یا بیاشتهایی
تنگی نفس
خارش مداوم پوست
گرفتگی عضلات، مخصوصاً شبها
خوابآلودگی، گیجی یا کاهش تمرکز
بوی بد دهان یا مزه فلزی در دهان
درد پهلو یا سابقه سنگ کلیه
داشتن یکی از این علائم به معنی نیاز قطعی به دیالیز نیست، اما یعنی باید بررسی شوی. تشخیص زودتر میتواند مسیر درمان را کاملاً تغییر دهد.
دیالیز در بیماران دیابتی چه زمانی انجام میشود؟
در بیماران دیابتی، کلیه ممکن است سالها زیر فشار قند خون بالا آسیب ببیند. ابتدا معمولاً دفع مقدار کمی پروتئین در ادرار دیده میشود. بعد بهتدریج کراتینین بالا میرود و GFR کاهش پیدا میکند. اگر این روند کنترل نشود، بیمار ممکن است به مرحلهای برسد که دیالیز لازم شود.
دیالیز در بیماران دیابتی وقتی مطرح میشود که عملکرد کلیه به مرحله بسیار پایین برسد و علائم یا اختلالات آزمایشگاهی خطرناک ایجاد شود. اما یک نکته مهم وجود دارد: بیماران دیابتی معمولاً همزمان درگیر بیماری قلبی، مشکلات عروقی، فشار خون بالا و نوروپاتی هم هستند. به همین دلیل، تصمیمگیری درباره زمان شروع دیالیز در این بیماران باید با دقت بیشتری انجام شود.
برای بیمار دیابتی، کنترل قند بعد از شروع دیالیز هم مهم است. حتی اگر کلیه از کار افتاده باشد، قند خون بالا همچنان میتواند به قلب، چشم، اعصاب و عروق آسیب بزند.
دیالیز در سالمندان؛ آیا سن بالا مانع دیالیز است؟
سن بالا بهتنهایی مانع دیالیز نیست. بسیاری از سالمندان دیالیز میشوند و از آن سود میبرند. اما در سالمندان، تصمیم شروع دیالیز باید فردیتر باشد. پزشک باید وضعیت قلب، توان حرکتی، تغذیه، هوشیاری، بیماریهای همراه، کیفیت زندگی، حمایت خانواده و ترجیح خود بیمار را در نظر بگیرد.
گاهی دیالیز در سالمند باعث بهبود تنگی نفس، کاهش ورم، کنترل علائم اورمی و بهتر شدن وضعیت عمومی میشود. اما در برخی بیماران بسیار ضعیف یا مبتلا به بیماریهای پیشرفته دیگر، دیالیز ممکن است فشار زیادی به بدن وارد کند. در این شرایط، گفتوگوی صادقانه بین پزشک، بیمار و خانواده اهمیت زیادی دارد.
تصمیم درست همیشه یک نسخه یکسان برای همه نیست. هدف باید این باشد که بیمار بهترین کیفیت زندگی ممکن را داشته باشد و تصمیم بر اساس واقعیت پزشکی، ارزشهای بیمار و احتمال سود درمان گرفته شود.
قبل از شروع دیالیز چه آمادگیهایی لازم است؟
اگر بیماری کلیهات پیشرفته است و پزشک احتمال میدهد در آینده به دیالیز نیاز پیدا کنی، بهتر است آمادهسازی از قبل انجام شود. شروع ناگهانی دیالیز با کاتتر اورژانسی میتواند خطر عفونت و عوارض را بیشتر کند.
آمادگی برای همودیالیز
برای همودیالیز، معمولاً بهترین کار ساخت فیستول شریانیوریدی است. فیستول باید چند هفته تا چند ماه زمان داشته باشد تا آماده استفاده شود. به همین دلیل، نباید تا آخرین لحظه صبر کرد. اگر بیمار دیر مراجعه کند و نیاز فوری به دیالیز داشته باشد، ممکن است مجبور شوند از کاتتر موقت گردن یا کشاله ران استفاده کنند.
آمادگی برای دیالیز صفاقی
برای دیالیز صفاقی، کاتتر مخصوصی در شکم گذاشته میشود و بیمار باید آموزش ببیند که چطور مایع دیالیز را وارد و خارج کند، محیط را تمیز نگه دارد و علائم عفونت را تشخیص دهد. این روش برای کسی مناسب است که بتواند آموزشها را دقیق اجرا کند یا همراه قابلاعتماد داشته باشد.
آمادگی ذهنی و خانوادگی
شروع دیالیز فقط یک موضوع پزشکی نیست؛ روی کار، رفتوآمد، تغذیه، برنامه روزانه، خواب، روحیه و روابط خانوادگی هم اثر میگذارد. بهتر است خانواده بیمار هم در آموزشها حضور داشته باشند. وقتی اطرافیان بدانند دیالیز چیست و چه محدودیتهایی دارد، حمایت مؤثرتری ارائه میدهند.
بعد از شروع دیالیز چه چیزهایی باید رعایت شود؟
دیالیز فقط حضور در جلسات درمانی نیست. موفقیت آن به رعایت روزانه بیمار وابسته است. اگر بیمار در فاصله بین جلسات مایعات زیاد مصرف کند، رژیم غذایی را رعایت نکند یا داروها را خودسرانه قطع کند، ممکن است با تنگی نفس، ورم، پتاسیم بالا یا فشار خون شدید روبهرو شود.
مراقبتهای مهم بعد از شروع دیالیز شامل موارد زیر است:
حضور منظم در جلسات دیالیز
رعایت محدودیت مصرف مایعات طبق نظر پزشک
کنترل مصرف نمک
توجه به پتاسیم و فسفر در رژیم غذایی
مصرف منظم داروهای تجویز شده
مراقبت از فیستول یا کاتتر
کنترل فشار خون
پیگیری آزمایشهای دورهای
گزارش علائم غیرعادی به تیم درمان
پرهیز از مصرف خودسرانه مسکنها و داروهای گیاهی
در بیماران دیالیزی، حتی تغییرات کوچک در رژیم یا دارو میتواند اثر بزرگی داشته باشد. بنابراین هر تغییر باید با نظر پزشک یا متخصص تغذیه انجام شود.
رژیم غذایی بیمار دیالیزی چه اهمیتی دارد؟
رژیم غذایی در دیالیز یکی از مهمترین بخشهای درمان است. چون کلیهها دیگر مثل قبل نمیتوانند آب، نمک، پتاسیم، فسفر و مواد زائد را دفع کنند. رژیم مناسب کمک میکند بین جلسات دیالیز، بدن در وضعیت ایمنتری بماند.
محدودیت مایعات
بعضی بیماران دیالیزی ادرار کمی دارند یا اصلاً ادرار ندارند. در این افراد، هر مقدار مایعی که خورده میشود در بدن میماند تا جلسه بعدی دیالیز خارج شود. مصرف زیاد مایعات میتواند باعث ورم، افزایش وزن ناگهانی، فشار خون بالا و تنگی نفس شود.
کنترل پتاسیم
پتاسیم بالا برای قلب خطرناک است. بعضی غذاها پتاسیم زیادی دارند؛ مثل موز، خرما، سیبزمینی، گوجهفرنگی، آبمیوهها و بعضی سبزیجات. البته حذف کامل غذاها بدون برنامه درست نیست. بیمار باید با متخصص تغذیه کلیه برنامه بگیرد.
کنترل فسفر
فسفر بالا میتواند باعث خارش، درد استخوان، مشکلات عروقی و اختلالات استخوانی شود. لبنیات زیاد، نوشابههای تیره، مغزها، غذاهای فرآوریشده و بعضی پروتئینها میتوانند فسفر را بالا ببرند. گاهی پزشک داروهای باندکننده فسفر تجویز میکند.
دریافت پروتئین کافی
قبل از دیالیز، ممکن است در برخی بیماران محدودیت پروتئین توصیه شود. اما بعد از شروع دیالیز، نیاز پروتئینی معمولاً بیشتر میشود؛ چون بخشی از پروتئین و اسیدهای آمینه طی دیالیز از دست میرود. کمخوری و سوءتغذیه در بیمار دیالیزی خطرناک است و باید جدی گرفته شود.
باورهای اشتباه درباره دیالیز
درباره دیالیز باورهای نادرست زیادی وجود دارد که میتواند باعث ترس، تأخیر در درمان یا تصمیمهای اشتباه شود.
«دیالیز یعنی پایان زندگی»
این تصور درست نیست. بسیاری از بیماران با دیالیز سالها زندگی میکنند، کارهای روزمره انجام میدهند، سفر میروند و حتی شاغل میمانند. البته دیالیز محدودیتهایی دارد، اما به معنی پایان زندگی نیست.
«اگر یک بار دیالیز شوم، دیگر همیشه باید دیالیز کنم»
در نارسایی حاد کلیه، ممکن است دیالیز موقت باشد. اینکه دیالیز دائمی شود یا نه، به علت آسیب کلیه و میزان برگشت عملکرد آن بستگی دارد.
«هر کسی کراتینین بالا دارد باید دیالیز شود»
نه. عدد کراتینین مهم است، اما تنها معیار نیست. علائم، پتاسیم، اسیدوز، مایع اضافی، GFR و وضعیت عمومی بیمار هم نقش دارند.
«دیالیز کلیه را تنبل میکند»
دیالیز باعث تنبل شدن کلیه نمیشود. وقتی دیالیز شروع میشود، یعنی کلیه دیگر توان کافی ندارد یا بدن در شرایط خطرناک است. اگر کلیه قابلیت برگشت داشته باشد، ممکن است با درمان علت اصلی دوباره بهتر شود.
«داروهای گیاهی میتوانند جای دیالیز را بگیرند»
این باور میتواند خطرناک باشد. بعضی داروهای گیاهی حتی برای کلیه آسیبزنندهاند یا پتاسیم و فشار خون را بدتر میکنند. در نارسایی کلیه، هیچ دارویی نباید خودسرانه مصرف شود.
چه زمانی باید فوری به اورژانس مراجعه کرد؟
اگر بیماری کلیوی داری یا آزمایشها نشان داده عملکرد کلیهات پایین است، بعضی علائم را نباید منتظر ویزیت بعدی بگذاری. این علائم ممکن است نشانه نیاز فوری به بررسی و حتی دیالیز اورژانسی باشند.
فوراً به اورژانس مراجعه کن اگر:
تنگی نفس شدید داری.
نمیتوانی دراز بکشی و احساس خفگی میکنی.
ادرارت خیلی کم شده یا قطع شده است.
دچار گیجی، خوابآلودگی شدید یا کاهش هوشیاری شدهای.
درد قفسه سینه یا تپش قلب غیرعادی داری.
ورم بدن سریعاً زیاد شده است.
تهوع و استفراغ شدید و مداوم داری.
ضعف شدید و ناگهانی داری.
آزمایش پتاسیمت بالا گزارش شده و پزشک گفته باید سریع بررسی شوی.
فشار خونت خیلی بالا رفته و با دارو پایین نمیآید.
دچار تشنج، بیقراری شدید یا اختلال واضح در هوشیاری شدهای.
بعد از مصرف دارو، سم، مواد شیمیایی یا مقدار زیاد مسکن دچار بدحالی شدهای.
پزشک از کجا میفهمد بیمار به دیالیز نیاز دارد؟
تصمیم برای شروع دیالیز معمولاً با یک آزمایش ساده گرفته نمیشود. پزشک متخصص کلیه یا نفرولوژیست، وضعیت بیمار را از چند زاویه بررسی میکند. گاهی عدد کراتینین یا اوره بالا است، اما بیمار هنوز با دارو و رژیم قابلکنترل است. گاهی هم عددها بهتنهایی خیلی عجیب به نظر نمیرسند، اما بیمار علائم خطرناک دارد و باید سریع دیالیز شود.
پزشک معمولاً این موارد را بررسی میکند:
شرح حال بیمار و شدت علائم
معاینه برای بررسی ورم، تنگی نفس، فشار خون و وضعیت هوشیاری
مقدار ادرار در شبانهروز
آزمایش کراتینین، اوره و GFR
سطح پتاسیم، سدیم، فسفر، کلسیم و بیکربنات
آزمایش خون برای بررسی کمخونی و التهاب
آزمایش ادرار برای بررسی پروتئین، خون یا عفونت
سونوگرافی کلیه و مجاری ادرار
نوار قلب در صورت بالا بودن پتاسیم یا علائم قلبی
عکس قفسه سینه در صورت تنگی نفس یا شک به آب آوردن ریه
این بررسیها کمک میکنند پزشک بفهمد مشکل بیمار فقط عدد آزمایش است یا بدن واقعاً دیگر توان جبران ندارد. در واقع، دیالیز زمانی مطرح میشود که ادامه وضعیت موجود برای بدن خطرناکتر از شروع دیالیز باشد.
آیا میتوان شروع دیالیز را عقب انداخت؟
این سؤال برای خیلی از بیماران مهم است. پاسخ این است که در بعضی شرایط میتوان با مراقبت درست، سرعت پیشرفت بیماری کلیه را کم کرد و شروع دیالیز را به تأخیر انداخت. اما اگر بدن وارد وضعیت خطرناک شده باشد، عقب انداختن دیالیز میتواند جان بیمار را تهدید کند.
برای کاهش احتمال نیاز زودهنگام به دیالیز، این کارها اهمیت زیادی دارند:
کنترل دقیق فشار خون
کنترل قند خون در بیماران دیابتی
کاهش مصرف نمک
مصرف داروها طبق دستور پزشک
پرهیز از مصرف خودسرانه مسکنهایی مثل ایبوپروفن، دیکلوفناک و ناپروکسن
درمان بهموقع عفونتهای ادراری
پیگیری منظم کراتینین، اوره، پتاسیم و آزمایش ادرار
کنترل چربی خون
ترک سیگار
کاهش وزن در صورت اضافهوزن
مراجعه منظم به نفرولوژیست
رعایت رژیم غذایی کلیوی با نظر متخصص تغذیه
اما باید حواست باشد که «عقب انداختن دیالیز» با «فرار از دیالیز» فرق دارد. اگر پزشک به دلیل پتاسیم بالا، آب آوردن ریه، اسیدوز شدید یا علائم اورمی دیالیز را ضروری بداند، تأخیر میتواند خطرناک باشد.
دیالیز چند بار در هفته انجام میشود؟
تعداد جلسات دیالیز به نوع دیالیز، وضعیت بیمار، وزن، آزمایشها، مقدار ادرار، میزان مایع اضافی و نظر پزشک بستگی دارد. در همودیالیز، برنامه رایج برای بسیاری از بیماران هفتهای ۳ جلسه است و هر جلسه معمولاً چند ساعت طول میکشد. اما این عدد برای همه یکسان نیست.
در دیالیز صفاقی، برنامه معمولاً متفاوت است و ممکن است روزانه انجام شود. بعضی بیماران چند بار در روز تعویض مایع دارند و بعضیها از دستگاه مخصوص شبانه استفاده میکنند. انتخاب برنامه دقیق باید توسط پزشک و تیم دیالیز انجام شود.
نکته مهم این است که کم کردن خودسرانه تعداد جلسات یا کوتاه کردن زمان دیالیز میتواند باعث تجمع مایع، بالا رفتن پتاسیم، افزایش اوره، خارش، تهوع، فشار خون بالا و بدحالی شود. اگر بعد از دیالیز احساس ضعف یا افت فشار داری، نباید خودسرانه جلسه را حذف کنی؛ باید موضوع را با تیم درمان مطرح کنی تا برنامهات اصلاح شود.
آیا بیمار بعد از شروع دیالیز میتواند زندگی عادی داشته باشد؟
بله، بسیاری از بیماران بعد از تنظیم برنامه دیالیز میتوانند زندگی قابلقبولی داشته باشند. البته زندگی با دیالیز نیاز به برنامهریزی دارد. بیمار باید زمان جلسات، رژیم غذایی، مصرف مایعات، داروها، مراقبت از فیستول یا کاتتر و آزمایشهای دورهای را جدی بگیرد.
بعضی بیماران پس از شروع دیالیز حتی حال عمومی بهتری پیدا میکنند، چون تهوع، تنگی نفس، ورم و بیحالی ناشی از تجمع سموم کمتر میشود. اما برای رسیدن به این وضعیت، همکاری بیمار با تیم درمان ضروری است.
برای بهتر زندگی کردن با دیالیز، این نکات کمککنندهاند:
برنامه جلساتت را ثابت و منظم نگه دار.
درباره رژیم غذایی کلیوی آموزش بگیر.
وزن قبل و بعد از دیالیز را جدی بگیر.
اگر افت فشار یا گرفتگی عضلات داری، حتماً اطلاع بده.
داروها را طبق نسخه مصرف کن.
مراقب علائم عفونت در محل کاتتر یا فیستول باش.
اگر افسردگی، اضطراب یا بیانگیزگی داری، آن را پنهان نکن و کمک بگیر.
از خانواده بخواه درباره دیالیز اطلاعات درست داشته باشند.
دیالیز یک تغییر بزرگ در زندگی است، اما با آموزش و حمایت درست، قابلمدیریتتر میشود.
عوارض احتمالی دیالیز چیست؟
دیالیز درمانی ضروری و نجاتدهنده است، اما مثل هر روش درمانی میتواند عوارضی هم داشته باشد. بیشتر عوارض با پایش دقیق، تنظیم درست دستگاه، رژیم مناسب و همکاری بیمار قابلکنترل هستند.
عوارض احتمالی همودیالیز شامل موارد زیر است:
افت فشار خون هنگام دیالیز
گرفتگی عضلات
سردرد
تهوع
ضعف بعد از جلسه
خارش
عفونت یا لخته شدن دسترسی عروقی
کمخونی
اختلالات استخوانی و فسفر بالا
مشکلات خواب یا بیقراری پاها
در دیالیز صفاقی، عارضه مهمتر عفونت صفاق یا پریتونیت است. علائم آن میتواند درد شکم، تب، تهوع و کدر شدن مایع خروجی باشد. این وضعیت نیاز به بررسی سریع دارد.
مهم است بدانی وجود عارضه به معنی کنار گذاشتن دیالیز نیست. بیشتر اوقات تیم درمان میتواند با تغییر برنامه، تنظیم وزن خشک، اصلاح رژیم، تغییر داروها یا بررسی دسترسی دیالیز، مشکل را کمتر کند.
نقش خانواده در مراقبت از بیمار دیالیزی
بیمار دیالیزی فقط به دستگاه و دارو نیاز ندارد؛ به حمایت عاطفی و عملی هم نیاز دارد. خانواده میتواند نقش بسیار مهمی در بهتر شدن کیفیت زندگی بیمار داشته باشد. اما این حمایت باید آگاهانه باشد، نه همراه با ترس، سرزنش یا تصمیمگیری به جای بیمار.
خانواده میتواند در این موارد کمک کند:
همراهی در جلسات اول دیالیز
کمک به رعایت رژیم غذایی و محدودیت مایعات
یادآوری داروها و ویزیتها
توجه به علائم هشدار مثل تنگی نفس، تب یا کاهش هوشیاری
حمایت روحی و کاهش احساس تنهایی بیمار
کمک در رفتوآمد به مرکز دیالیز
تشویق بیمار به حفظ فعالیتهای روزمره در حد توان
در عین حال، باید استقلال بیمار حفظ شود. بیمار دیالیزی همچنان حق دارد درباره زندگی، درمان و برنامه روزانهاش مشارکت فعال داشته باشد.
جمعبندی: بالاخره در چه مواقعی دیالیز انجام میشود؟
دیالیز زمانی انجام میشود که کلیهها دیگر نتوانند مواد زائد، مایعات اضافی، پتاسیم و اسیدهای بدن را به اندازه کافی دفع کنند و این وضعیت برای سلامت بیمار خطرناک شود. گاهی دیالیز بهصورت اورژانسی انجام میشود؛ مثل زمانی که پتاسیم خون بالا و خطرناک است، بیمار دچار آب آوردن ریه و تنگی نفس شدید شده، اسیدوز شدید دارد، ادرار قطع شده یا علائم اورمی مثل گیجی، تهوع شدید، خوابآلودگی و ضعف شدید دیده میشود.
در بیماری مزمن کلیه، دیالیز معمولاً وقتی مطرح میشود که عملکرد کلیه به مرحله بسیار پیشرفته برسد و بدن دیگر با دارو، رژیم غذایی و مراقبت معمول قابلکنترل نباشد. عدد کراتینین، اوره و GFR مهماند، اما تنها معیار نیستند. پزشک برای تصمیمگیری، علائم بیمار، آزمایشها، مقدار ادرار، وضعیت قلب و ریه، فشار خون و بیماریهای زمینهای را کنار هم بررسی میکند.
اگر بیماری کلیوی داری، مهمترین کار این است که منتظر علائم شدید نمانی. پیگیری منظم، کنترل قند و فشار خون، پرهیز از داروهای آسیبزننده به کلیه، رعایت رژیم غذایی و مراجعه به متخصص کلیه میتواند روند بیماری را کندتر کند. اما اگر بدن به مرحلهای برسد که دیالیز ضروری باشد، شروع بهموقع آن میتواند جان بیمار را نجات دهد و کیفیت زندگی را بهتر کند.
سوالات متداول
۱. کراتینین چند باشد دیالیز لازم میشود؟
عدد مشخص و ثابتی برای همه وجود ندارد. دیالیز فقط بر اساس کراتینین شروع نمیشود. پزشک علاوه بر کراتینین، GFR، اوره، پتاسیم، اسیدوز، مقدار ادرار، ورم، تنگی نفس، تهوع، گیجی و وضعیت عمومی بیمار را بررسی میکند. ممکن است یک نفر با کراتینین بالا هنوز نیاز فوری به دیالیز نداشته باشد، اما فرد دیگری با علائم شدید زودتر دیالیز شود.
۲. آیا دیالیز همیشه دائمی است؟
نه. در نارسایی حاد کلیه، دیالیز ممکن است موقت باشد و بعد از بهبود کلیه قطع شود. اما در نارسایی مزمن کلیه و مرحله آخر بیماری کلیه، دیالیز معمولاً بلندمدت است؛ مگر اینکه بیمار پیوند کلیه موفق داشته باشد.
۳. علائم نیاز فوری به دیالیز چیست؟
تنگی نفس شدید، قطع یا کاهش شدید ادرار، ورم شدید بدن، پتاسیم بالا، گیجی، خوابآلودگی غیرعادی، تهوع و استفراغ مداوم، فشار خون کنترلنشده، درد قفسه سینه و علائم آب آوردن ریه میتوانند نشانه نیاز فوری به بررسی و گاهی دیالیز اورژانسی باشند.
۴. آیا بیمار دیالیزی میتواند آب زیاد بخورد؟
بیشتر بیماران دیالیزی باید مصرف مایعات را کنترل کنند، مخصوصاً اگر ادرارشان کم شده یا قطع شده باشد. مصرف زیاد آب و مایعات میتواند باعث ورم، فشار خون بالا و تنگی نفس شود. مقدار مجاز مایعات باید بر اساس شرایط بیمار و نظر پزشک تعیین شود.
۵. همودیالیز بهتر است یا دیالیز صفاقی؟
هیچ روشی برای همه بهتر نیست. همودیالیز معمولاً در مرکز دیالیز و با دستگاه انجام میشود، اما دیالیز صفاقی اغلب در خانه و با استفاده از پرده صفاق شکم انجام میشود. انتخاب روش مناسب به وضعیت پزشکی، سبک زندگی، توانایی رعایت بهداشت، شرایط شکم، دسترسی عروقی و نظر پزشک بستگی دارد.
نظر شما چیه؟
آیا شما یا یکی از نزدیکانتان تجربه دیالیز داشتهاید؟ چه شرایطی باعث شد این درمان شروع شود؟ چه سوال یا نگرانی درباره زمان و دلایل انجام دیالیز دارید؟ نظرات، تجربیات و سوالات شما میتواند به دیگران در این مسیر کمک کند. 👇
