جواب پودمان ۴ الزامات محیط کار دهم فنی حرفه ای 👷 ایمنی و بهداشت حرفه‌ای

جواب سوال و فعالیت های پودمان چهارم کتاب الزامات محیط کار دهم فنی حرفه ای و کار و دانش ؛ برای مشاهده پاسخ سوالات صفحه ۱۳۰ تا ۱۷۳ پودمان «ایمنی و بهداشت حرفه‌ای» الزامات محیط کار دهم هنرستان در ادامه با آموزش و پرورش ماگرتا همراه باشید.

پاسخ پودمان بعدی: جواب پودمان ۵ الزامات محیط کار دهم فنی حرفه ای

جواب کار کلاسی صفحه ۱۳۰ پودمان چهارم الزامات محیط کار دهم فنی

در کارگاه یا محیط آموزشی خود چه منابع صدایی وجود دارد؟ آیا صدایی هست که شما را آزار دهد یا تمرکزتان را به هم بزند؟ فهرستی از این صداها تهیه کنید. به نظر شما کدام‌یک از این موارد در فهرست بالاتر از حد مجاز است؟

پاسخ: ۱. فهرست منابع صدا در کارگاه و محیط آموزشی
در محیط آموزشی و کارگاهی، منابع مختلفی برای تولید صدا وجود دارند:

ابزارها و تجهیزات برقی/مکانیکی: صدای سنگ فرز، اره برقی، دریل، چرخ خیاطی صنعتی، یا کمپرسور باد.
تجهیزات تأسیساتی: صدای فن‌های بزرگ تهویه، هواکش‌های صنعتی و کولرها.
صداهای ناشی از رفتارهای کاری: پرتاب کردن آچار و ابزار روی میزهای فلزی، کشیده شدن پایه‌های صندلی و میز روی زمین.
صداهای عمومی و محیطی: همهمه و صحبت بلند هنرجویان، صدای باز و بسته شدن ناگهانی درها و زنگ مدرسه/هنرستان.
صداهای محیط بیرون: صدای رفت‌وآمد خودروها و بوق زدن وسایل نقلیه در خیابان اطراف مدرسه.

۲. صداهای آزاردهنده و برهم‌زننده تمرکز

صدای سوت‌کشیدن و برشکاری سنگ فرز یا اره برقی.
زوزه‌ی ممتد فن‌های قدیمی تهویه کارگاه.
صدای کوبیدن چکش یا افتادن ابزار روی صفحات آهنی.
همهمه و صحبت هم‌زمان بچه‌ها هنگام کار یا آموزش استادکار.

۳. کدام‌یک از این صداها بالاتر از حد مجاز (۸۵ دسی‌بل) هستند؟
(طبق استانداردهای بهداشت حرفه‌ای کتاب، صدای بالاتر از ۸۵ دسی‌بل خطرناک و بالاتر از حد مجاز است و به سیستم شنوایی آسیب می‌زند):

سنگ فرز و اره‌های برقی: این دستگاه‌ها صدایی بین ۹۰ تا ۱۰۰ دسی‌بل تولید می‌کنند و قطعاً بالاتر از حد مجاز هستند (استفاده از گوشی محافظ الزامی است).
کمپرسور باد صنعتی: به‌ویژه در هنگام تخلیه باد یا کارکرد موتور (حدود ۹۰ تا ۹۵ دسی‌بل).
کوبیدن چکش روی فلز و چوب بدون جاذب صدا: صدای کوبه‌ای آن می‌تواند لحظه‌ای به بالای ۱۰۰ دسی‌بل برسد.

نکته: صداهایی مانند صدای فن تهویه، همهمه کلاس یا بوق مقطعی خیابان، هرچند تمرکز را به هم می‌زنند، اما معمولاً کمتر از ۸۵ دسی‌بل بوده و زیر حد مجاز آسیب شنوایی هستند؛ با این حال آلودگی صوتی محسوب می‌شوند و باید با اصول انضباطی و نگهداری درست کاهش یابند.

جواب کار کلاسی صفحه ۱۳۱ پودمان ۴ الزامات محیط کار دهم فنی

در کارگاه یا محیط آموزشی خود برای کنترل منابع صدا چه راهکارهایی استفاده شده است؟ این کنترل‌ها در چه دسته‌ای قرار می‌گیرند؟ چه کنترل‌هایی را می‌توان اضافه کرد؟ آیا نسبت هزینه به کاهش صدا به‌صرفه است؟

پاسخ: ۱. چه راهکارهایی برای کنترل منابع صدا استفاده شده و در چه دسته‌ای قرار می‌گیرند؟
در کارگاه یا محیط آموزشی ما معمولاً از اقدامات زیر استفاده شده است:

روغن‌کاری و سرویس دوره‌ای دستگاه‌ها: دسته کنترل فنی / مهندسی (کاهش صدا در منبع).
استفاده از گوشی‌های حفاظتی (ایرماف یا ایرپلاگ) هنگام کار با ابزارهای پرصدا: دسته تجهیزات حفاظت فردی (PPE) (آخرین خط دفاعی).
نصب پایه‌های لاستیکی زیر پایه‌های میزها یا کمپرسور: دسته کنترل فنی / مهندسی (جلوگیری از لرزش و ارتعاش).
خاموش کردن دستگاه‌ها در زمان عدم استفاده و محدود کردن زمان کار با دستگاه پرصدا: دسته کنترل مدیریتی (کاهش مدت‌زمان مواجهه).

۲. چه کنترل‌های دیگری می‌توان اضافه کرد؟

محصور کردن منبع صدا (ایزوله‌سازی): قرار دادن کمپرسور باد داخل یک اتاقک کوچک عایق یا محفظه ضدصدا در بیرون از کارگاه.
نصب صفحات جاذب صدا (آکوستیک): نصب فوم‌ها یا پنل‌های آکوستیک روی دیوارها و سقف برای جلوگیری از بازتاب و پیچیدن صدا در کارگاه.
استفاده از کفپوش‌های لاستیکی یا نمدی: قرار دادن لاستیک ضربه‌گیر روی میزهای فلزی تا صدای زمین گذاشتن ابزارها کاهش یابد.
جایگزینی دستگاه‌های فرسوده و پرصدا: استفاده از ابزارهای برقی جدیدتر، استاندارد و کم‌صدا.

۳. آیا نسبت هزینه به کاهش صدا به‌صرفه است؟
بله، کاملاً به‌صرفه است؛ زیرا:

بسیاری از راهکارها بسیار کم‌هزینه یا بدون هزینه هستند (مانند روغن‌کاری، چسباندن ضربه‌گیر لاستیکی زیر پایه‌ها یا آموزش نینداختن ابزار).
حتی روش‌های پرهزینه‌تر (مثل محفظه عایق یا خرید دستگاه کم‌صدا) در مقایسه با هزینه‌های سنگین درمانی، افت شنوایی غیرقابل جبران، خستگی روحی، کاهش تمرکز و بروز حوادث ناشی از نشنیدن هشدارها کاملاً توجیه اقتصادی و انسانی دارند.

پاسخ پژوهش کنید صفحه ۱۳۱ پودمان چهارم الزامات محیط کار دهم فنی

لوازم حفاظت فردی که برای حفاظت شنوایی وجود دارد را بررسی کنید، مزایا و محدودیت‌های هریک و کاربرد این لوازم را به‌صورت یک جدول تهیه کنید.

جدول بررسی لوازم حفاظت فردی شنوایی:

نام وسیله	مزایا	محدودیت‌ها	محل استفاده	نحوه استفاده
ایرپلاگ (گوشی داخل گوش)	• کوچک، سبک و قابل حمل • ارزان‌قیمت • بدون تداخل با عینک و کلاه ایمنی • مناسب برای محیط‌های گرم و مرطوب	• نیاز به دست‌های تمیز هنگام گذاشتن • احتمال ایجاد تحریک یا عفونت مجرای گوش • کنترل استفاده از آن توسط سرپرست کارگاه سخت‌تر است	محیط‌های با صدای مداوم و یکنواخت (مانند کارگاه‌های نساجی، سنگ‌بری یا تراشکاری طولانی‌مدت)	با دست کاملاً تمیز فوم آن را فشرده و لوله کنید، لاله گوش را با دست مخالف به بالا و عقب بکشید و سپس ایرپلاگ را داخل مجرای گوش قرار دهید تا باز شود.
ایرماف (گوشی روی گوش / خلبانی)	• گذاشتن و برداشتن سریع و آسان • کنترل بصری راحت توسط سرپرست • ایجاد حفاظت صوتی بالا و یکدست • بدون تماس مستقیم با داخل مجرای گوش	• وزن و حجم بیشتر • ایجاد تعریق و گرمای زیاد در هوای گرم • تداخل احتمالی با دسته عینک ایمنی و کلاه	محیط‌های با صدای ناپیوسته، ضربه‌ای یا خیلی شدید (مانند آهنگری، پرس‌کاری، نجاری و کار با سنگ فرز)	هدبند فلزی یا پلاستیکی را روی سر تنظیم کنید تا بالشتک‌های اسفنجی به‌طور کامل و محکم تمام لاله گوش را بپوشانند و هیچ درز و فاصله‌ای باقی نماند.
حفاظت ترکیبی (استفاده هم‌زمان ایرپلاگ + ایرماف)	• بالاترین حد کاهش صدا (حفاظت حداکثری و ویژه)	• کاهش شدید ارتباط کلامی و نشنیدن صداهای محیطی و هشدارها • سنگینی و احساس خستگی بیشتر	محیط‌های دارای تراز صوتی فوق‌العاده شدید و بحرانی (بالای ۱۰۰ تا ۱۰۵ دسی‌بل، نزدیک موتورهای جت، سندبلاست سنگین یا شلیک‌ها)	ابتدا ایرپلاگ‌ها را تمیز و صحیح داخل گوش قرار دهید و سپس گوشی روگوشی (ایرماف) را به‌طور کامل روی هر دو گوش تنظیم و چفت کنید.

پاسخ کار کلاسی صفحه ۱۳۳ پودمان ۴ الزامات محیط کار دهم فنی

با استفاده از کلمات زیر جاهای خالی را پر کنید (تعدادی از کلمات اضافه هستند)

لاستیکی، سرد، بی‌حسی، درد، زمان، سپید انگشت، ضدارتعاش، خستگی، سرعت، گرم

۱. بیماری معروف ناشی از کار طولانی با ابزارهای دستی مرتعش (مثل دریل یا سنگ‌فرز)، سندروم سپید انگشت نام دارد.

۲. یکی از عوامل محیطی که باعث می‌شود آسیب ارتعاش سریع‌تر و شدیدتر رخ دهد، کارکردن در هوای سرد است.

۳. اولین نشانه‌های آسیب به عصب‌های دست، احساس سوزن‌سوزن شدن و بی‌حسی در نوک انگشتان است.

۴. ساده‌ترین روش حفاظت فردی در مقابل ارتعاش، استفاده از دستکش‌های مخصوص ضدارتعاش است که دارای لایه‌های جاذب ضربه هستند.

۵. مؤثرترین راه مدیریتی برای جلوگیری از آسیب ناشی از ارتعاش، کاهش زمان استفاده از دستگاه در طول روز است.

جواب کار کلاسی صفحه ۱۳۵ پودمان چهارم الزامات محیط کار دهم فنی

به کلاس، کارگاه یا محل کارتان توجه کنید، آیا روشنایی مطلوب است یا نیاز به اصلاحات دارد؟ مشکلات و اصلاحات عملی پیشنهادی خود را بیان کنید.

پاسخ: روشنایی کلاس و کارگاه ما در بیشتر مواقع مناسب است، اما در بعضی قسمت‌ها نور کم است و گاهی چراغ‌ها کثیف یا سوخته‌اند. این مشکلات ممکن است باعث خستگی چشم و کاهش تمرکز شوند.

برای بهتر شدن روشنایی، می‌توان چراغ‌ها را تمیز کرد، لامپ‌های سوخته را تعویض کرد و از نور طبیعی روز بهتر استفاده کرد. همچنین باید چراغ‌ها طوری تنظیم شوند که نور کافی باشد و باعث خیرگی چشم نشود.

جواب پژوهش کنید صفحه ۱۳۵ پودمان ۴ الزامات محیط کار دهم فنی

با استفاده از نرم‌افزارهای لوکس‌متر (Lux meter) که روی گوشی‌های هوشمند نصب می‌شوند (هرچند دقت بالایی ندارند)، روشنایی را در چند نقطه از کلاس یا کارگاه خود (مثلاً روی میز تحریر، پای تخته و گوشه کلاس) اندازه بگیرید. نتایج را با جدول استاندارد روشنایی مقایسه و تحلیل کنید. چه پیشنهادی برای بهبود دارید؟

پاسخ: ۱. جدول اندازه‌گیری و مقایسه با استاندارد:

نقطهٔ اندازه‌گیری	شدت روشنایی اندازه‌گیری‌شده (لوکس)	حداقل روشنایی استاندارد (لوکس)	وضعیت
روی میز دانش‌آموز (میز تحریر/کار)	حدود ۲۵۰ تا ۳۰۰	۳۰۰ تا ۵۰۰	تقریباً مناسب (نزدیک به حد مجاز)
پای تخته (محل تدریس)	حدود ۴۰۰	۵۰۰	کمی کمتر از استاندارد
گوشهٔ کلاس / انتهای کارگاه	حدود ۱۲۰ تا ۱۵۰	۲۰۰	نامطلوب و کم‌نور

۲. تحلیل نتایج: روشنایی در مرکز کلاس و روی میزها به حد استاندارد نزدیک است و برای نوشتن معمولی کفایت می‌کند.
روشنایی پای تخته و گوشه‌های کلاس کمتر از میزان استاندارد است که باعث خستگی زودهنگام چشم، افت وضوح دید و کاهش دقت می‌شود.

۳. پیشنهادها برای بهبود روشنایی:
۱. نظافت دوره‌ای چراغ‌ها: تمیز کردن گردوغبار روی قاب‌ها و لامپ‌ها برای تابش بهتر نور.
۲. نصب چراغ موضعی برای تخته: افزودن یک منبع نور مستقیم و بدون خیرگی در بالای تخته.
۳. تعویض لامپ‌های ضعیف یا سوخته: استفاده از لامپ‌های LED پربازده و کم‌مصرف در نقاط کم‌نور و گوشه‌ها.
۴. بهره‌گیری مناسب از نور روز: کنار زدن پرده‌ها در طول روز و استفادهٔ هم‌زمان از نور طبیعی و مصنوعی، به‌گونه‌ای که روی تخته یا میز بازتاب شدید ایجاد نکند.

پاسخ کار کلاسی صفحه ۱۳۶ پودمان چهارم الزامات محیط کار دهم فنی

در کارگاه یا محیط آموزشی خود جست‌وجو کنید، چه منابعی برای بروز تنش‌های سرمایی یا گرمایی وجود دارد، آیا راه‌حل مناسبی برای مدیریت آنها وجود دارد؟ شما چه راه کنترلی پیشنهاد می‌کنید؟

پاسخ: ۱. منابع ایجاد تنش سرمایی و گرمایی در کارگاه/محیط آموزشی:
منابع تنش گرمایی: کارکرد مداوم دستگاه‌ها و موتورهای الکتریکی، قرار گرفتن در معرض تابش مستقیم آفتاب از پنجره‌های بدون پرده، گرمای ناشی از کوره‌ها یا جوشکاری و تهویهٔ ضعیف هوا در فصول گرم.
منابع تنش سرمایی: درزها و شکاف‌های باز در و پنجره‌ها، خرابی یا ضعیف بودن رادیاتورها و بخاری‌ها، کار در محوطهٔ باز کارگاه در فصل زمستان و جریان مستقیم باد سرد.

۲. وضعیت مدیریت فعلی: در بیشتر مواقع از وسایل گرمایشی (بخاری/شوفاژ) و سرمایشی (کولر یا پنکه) استفاده می‌شود، اما به دلیل عدم سرویس به‌موقع، درزبندی نامناسب درها و نبود سیستم تهویهٔ یکنواخت، دما در همهٔ بخش‌های کارگاه متعادل نیست.

۳. راه‌حل‌های پیشنهادی برای کنترل و بهبود:

۱. راه‌حل‌های فنی و مهندسی:
درزبندی مناسب درها و پنجره‌ها و نصب عایق‌های حرارتی برای جلوگیری از ورود هوای سرد در زمستان.
نصب و راه‌اندازی سامانه‌های تهویهٔ موضعی و هواکش‌های استاندارد برای خروج هوای گرم حاصل از کار دستگاه‌ها.
استفاده از پرده‌های کرکره‌ای ضخیم برای جلوگیری از تابش مستقیم آفتاب در فصل گرم.

۲. راه‌حل‌های مدیریتی و بهداشت فردی:
پوشیدن لباس کار مناسب هر فصل (لباس کار سبک، خنک و نخی در گرما؛ لباس گرم و چندلایه در سرما).
پیش‌بینی زمان‌های کوتاه استراحت در محیط‌های دارای دمای متعادل در شیفت‌های کاری طولانی.
در دسترس بودن آب آشامیدنی خنک در گرما و نوشیدنی‌های گرم در زمستان برای حفظ تعادل دمایی بدن.

پاسخ کار کلاسی صفحه ۱۳۶ پودمان ۴ الزامات محیط کار دهم فنی

آیا روش‌های کنترل گرما در محیط کار را می‌شناسید؟

پاسخ: بله، برای مقابله با تنش‌های گرمایی و خطراتی مانند گرمازدگی از سه گروه روش استفاده می‌شود: کنترل مهندسی (اصلاح محیط)، کنترل مدیریتی (برنامه‌ریزی کار و رفتار فردی) و تجهیزات حفاظت فردی (PPE).

با توجه به شکل زیر برخی از مهم‌ترین روش‌ها را بیان و مشخص کنید هر کدام جز کدام دستهٔ کنترل مهندسی، مدیریتی و یا تجهیزات حفاظت فردی است.

پاسخ: با توجه به شکل، برخی از مهم‌ترین روش‌ها را بیان و دسته‌بندی کنید:

ردیف	روش کنترل (طبق تصاویر دور تا دور کارگر)	نوع دسته کنترلی	توضیح کوتاه
۱	استفاده از سیستم‌های سرمایشی و تهویه هوا (کولر/اسپلیت و سایه‌بان)	کنترل مهندسی	خنک‌سازی فضا و کاهش دمای محیط کاری یا اتاقک ماشین‌آلات
۲	نوشیدن مداوم آب و مایعات خنک	کنترل مدیریتی	جلوگیری از کم‌آبی بدن (دهیدراتاسیون) و جبران تعریق
۳	استراحت متناوب در سایه و محل خنک	کنترل مدیریتی	تنظیم شیفت کاری و دوره‌های منظم کار و استراحت برای خنک شدن بدن
۴	معاینات و پایش سلامت (سنجش فشار خون و علائم حیاتی)	کنترل مدیریتی	شناسایی سریع نشانه‌های گرمازدگی و پیشگیری از آسیب‌های خطرناک
۵	استفاده از کلاه لبه‌دار با آویز گردنی (نقاب‌دار)	تجهیزات حفاظت فردی	محافظت از سر، صورت، چشم‌ها و پشت گردن در برابر تابش مستقیم آفتاب
۶	پوشیدن جلیقه یا لباس خنک‌کننده (Cooling Vest)	تجهیزات حفاظت فردی	کاهش دمای مرکزی بدن حین کار در محیط‌های بسیار گرم و فضای باز

نکتهٔ کلیدی درس: در کنترل خطرات گرما همواره اولویت با راهکارهای مهندسی و مدیریتی است و تجهیزات حفاظت فردی باید به‌عنوان مکمل و آخرین سد دفاعی به کار گرفته شوند.

جواب پژوهش کنید صفحه ۱۳۷ پودمان چهارم الزامات محیط کار دهم فنی

در صورتی که محل کار فردی در یک سوله و در زمان زمستان یا منطقه سرد باشد و نتواند محیط را به‌صورت مستقیم گرم کند (دلایل ایمنی، کیفیت محصول و یا اقتصادی) چه راه‌حل‌های دیگری برای او وجود دارد که بدون عوارض مربوط به سرما به کارش ادامه دهد. در این خصوص جست‌وجو کنید و نتایج را به کلاس ارائه دهید.

پاسخ: در صورتی که گرم‌کردن مستقیم کل سوله (به دلایلی چون فساد محصولات سردخانه‌ای، خطر اشتعال یا هزینه‌های بالا) امکان‌پذیر نباشد، برای پیشگیری از عوارض تنش سرمایی (مانند افت دمای بدن، سندروم سپید انگشت، خواب‌رفتگی دست و پا و کاهش تمرکز) می‌توان از راهکارهای سه‌گانهٔ زیر استفاده کرد:

۱. راهکارهای مدیریتی و رفتاری (مهم‌ترین و کم‌هزینه‌ترین بخش)

تنظیم شیفت کار و استراحت: کار در محیط سرد به دوره‌های کوتاه‌مدت تقسیم شود و کارگران پس از هر بازهٔ کاری، زمانی را در یک اتاقک استراحت با دمای متعادل سپری کنند.
گردش شغلی (جابه‌جایی نوبتی افراد): تقسیم کار نوبتی میان کارکنان، تا زمان توقف یک فرد در محیط سرد به حداقل برسد.
مصرف نوشیدنی‌ها و غذاهای گرم: در دسترس بودن مداوم چای، سوپ یا آب گرم برای تأمین انرژی و حفظ دمای داخلی بدن (پرهیز از مصرف زیاد کافئین چون باعث افت آب بدن می‌شود).
حرکات بدنی گرم‌کننده: انجام حرکات کششی سبک در زمان کار برای فعال نگه‌داشتن گردش خون در دست‌ها و پاها.

۲. تجهیزات حفاظت فردی (PPE مناسب سرما)

پوشیدن لباس کار لایه‌ای: استفاده از چند لایه لباس نازک و سبک به‌جای یک لایه لباس بسیار ضخیم (لایه درونی برای جذب عرق، لایه میانی پشمی برای عایق حرارتی و لایه بیرونی ضد باد و رطوبت).
کفش و چکمهٔ عایق سرما: کفش‌های کار با کفی ضخیم لاستیکی و جوراب‌های پشمی ضخیم تا سرمای کف سوله به پاها نرسد.
دستکش‌های عایق و ضدارتعاش: دستکش‌های محافظ سرما با جنس مناسب که مانع لمس مستقیم سطوح فلزی یخ‌زده شوند و مهارت دست‌ها را مختل نکنند.
پوشش کامل سر و گوش‌ها: استفاده از کلاه‌های پشمی زیر کلاه ایمنی (بیشترین هدررفت حرارت بدن از ناحیه سر و گردن رخ می‌دهد).

۳. راهکارهای فنی و مهندسی جایگزین

عایق‌سازی محل استقرار کارگر: قراردادن کف‌پوش‌های چوبی یا پلاستیکی ضخیم در زیر پای فرد، تا از انتقال مستقیم سرمای بتن به بدن جلوگیری شود.
جلوگیری از کوران باد: نصب پرده‌های عایق PVC (پرده‌های ضخیم پلاستیکی شفاف) روی درهای ورودی سوله برای جلوگیری از ورود هوای سرد بیرون.
گرمایش موضعی ایمن (تابشی): در صورت مجاز بودن از نظر ایمنی، نصب بخاری‌های تابشی موضعی (مادون قرمز) فقط در ایستگاه کاری فرد بدون نیاز به گرم‌کردن کل هوای سوله.

نتیجه‌گیری: ترکیب «پوشش لایه‌ای مناسب»، «ایزوله‌کردن پا از زمین» و «شیفت‌های کوتاه‌مدت همراه با استراحت در اتاقک گرم» به کارگر اجازه می‌دهد تا کیفیت کار و ایمنی محیط را بدون نیاز به مصرف سوخت سنگین یا تغییر دمای انبار حفظ کند.

جواب کار کلاسی صفحه ۱۳۸ پودمان ۴ الزامات محیط کار دهم فنی

انواع پرتوهایی که در محیط آموزشی شما ممکن است وجود داشته باشد و با آن تماس داشته باشید را با ذکر منبع تولیدکننده، فهرست کنید.

پاسخ: پرتوها به‌طور کلی به دو دستهٔ غیر‌یونساز (مانند نور مرئی، فرابنفش، فروسرخ و امواج رادیویی) و یونساز (مانند پرتو ایکس و گاما با انرژی بسیار بالا) تقسیم می‌شوند. در محیط‌های آموزشی و کارگاهی هنرستان، انواع پرتوها و منابع تولید آن‌ها به شرح جدول زیر است:

ردیف	نوع پرتو	دسته پرتو	منابع تولیدکننده در مدرسه و کارگاه	اثر احتمالی / نحوه مواجهه
۱	نور مرئی (Visible Light)	غیر‌یونساز	نور طبیعی خورشید، لامپ‌های مهتابی و ال‌ای‌دی، ویدئوپروژکتور و مانیتور رایانه	خستگی چشم و خیرگی در صورت شدت نامناسب
۲	پرتو فرابنفش (UV)	غیر‌یونساز	نور مستقیم خورشید (در حیاط مدرسه)، دستگاه‌های جوشکاری قوس الکتریکی در کارگاه	سوختگی پوست و آسیب به قرنیه و شبکیه چشم (برق‌زدگی جوشکاری)
۳	پرتو فروسرخ (IR)	غیر‌یونساز	بخاری‌های تابشی، کوره‌ها، سطوح داغ فلزات و مشعل‌های لحیم‌کاری و جوشکاری گاز	احساس گرمای شدید، خشکی و سوزش چشم و پوست
۴	امواج الکترومغناطیسی و رادیویی (RF/مایکروویو)	غیر‌یونساز	مودم‌های وای‌فای (Wi-Fi)، تلفن همراه، دکل‌های مخابراتی نزدیک مدرسه و مایکروفر در بوفه	جذب گرمایی در بافت‌های بدن در صورت مواجهه بسیار نزدیک و طولانی
۵	پرتوهای لیزر	غیر‌یونساز	قلم‌های لیزری اساتید (Laser Pointer) و ترازهای لیزری در کارگاه‌های معماری و ساختمان	آسیب سریع به شبکیه چشم در صورت تابش مستقیم
۶	پرتوهای یونساز (پرتو ایکس – در موارد خاص)	یونساز	دستگاه‌های رادیولوژی یا دندان‌پزشکی (در هنرستان‌های بهیاری یا درمانگاه مدرسه)	آسیب‌های بافتی و سلولی (نیازمند شیلد سربی و اتاقک محافظ)

نکتهٔ ایمنی درس: بیشترین میزان مواجهه خطرناک در کارگاه‌های هنرستان مربوط به پرتوهای فرابنفش و فروسرخِ عملیات جوشکاری است؛ بنابراین استفاده از ماسک مخصوص جوشکاری با فیلتر استاندارد و لباس کار نخی ضخیم الزامی است.

پاسخ کار کلاسی صفحه ۱۴۱ پودمان چهارم الزامات محیط کار دهم فنی

شکل زیر را نگاه کنید، آیا می‌توانید انواع ذرات (که در هوا معلق می‌شوند یا آئروسل‌ها) و گاز یا بخارات را تشخیص دهید. کلمات زیر هرکدام نام علمی یکی از مواد شیمیایی هستند که در اثر فرایندهای کاری وارد هوا می‌شوند. می‌توانید براساس شکل‌ها نام هریک را در جای درست قرار دهید؟

گردوغبار (Dust)، دمه فلزی (Fume)، دود (Smoke)، مه دود (Smog)، غبار مایع (Mist)، الیاف (Fibers)، گاز سمی (gas)، بخار (vapor).

پاسخ: در تصویر زیر می‌توانید مشاهده کنید:

پاسخ پژوهش کنید صفحه ۱۴۲ پودمان ۴ الزامات محیط کار دهم فنی

در کارگاه خود یا یک شغل انتخابی دیگر فهرست مهم‌ترین مواد شیمیایی محیط کار را تهیه کنید، شکل فیزیکی یا شیمیایی ماده به چه صورت است؟ با توجه به ویژگی ماده کدام راه برای ورود به بدن فرد برای آن ماده مهم‌تر است؟ مهم‌ترین اثرات بر سلامتی فرد برای هریک از مواد را فهرست کنید. تمام این اطلاعات را با جست‌وجو در اینترنت می‌توانید به‌دست آورید.

پاسخ: برای پاسخ به این پژوهش، یک محیط کارگاهی بسیار پرکاربرد و آشنا برای دانش‌آموزان فنی‌وحرفه‌ای یعنی «کارگاه مکانیک خودرو و صنایع فلزی / رنگ‌کاری» (یا کارگاه صنایع چوب) را بررسی می‌کنیم.

مواد شیمیایی بر اساس حالت فیزیکی‌شان از چهار راه اصلی وارد بدن می‌شوند: تنفس (مهم‌ترین راه در کارگاه‌ها)، جذب پوستی، بلعیدن (خوردن غیرمستقیم) و تزریق سطحی/چشمی.

جدول شناسایی مواد شیمیایی، راه‌های ورود و اثرات بر سلامتی

ردیف	نام ماده شیمیایی	شکل فیزیکی در محیط کار	مهم‌ترین راه ورود به بدن	مهم‌ترین اثرات بر سلامت فرد
۱	تینر و حلال‌های آلی (تینر روغنی/فوری)	مایع فرّار ← تبدیل به بخار (Vapor)	تنفسی و جذب پوستی	سرگیجه، سردرد، تنگی نفس، آسیب به کبد و سیستم عصبی، خشکی شدید و اگزمای پوست
۲	دود و دمهٔ جوشکاری (اکسیدهای آهن، منگنز، روی)	ذرات بسیار ریز جامد معلق ← دمه (Fume)	تنفسی (استنشاق)	بیماری «تب دود فلز»، سوزش مجاری تنفسی، سرفه مزمن، آسیب درازمدت به ریه‌ها
۳	گردوغبار چوب یا سنگ‌ساب	ذرات جامد معلق ← گردوغبار (Dust)	تنفسی و تماس با چشم	آسم شغلی، آلرژی شدید، التهاب و سوزش چشم، آسیب بافتی به کیسه‌های هوایی ریه
۴	روغن‌موتور و واسکازین سوخته	مایع (Liquid) روغنی و چسبنده	جذب پوستی و بلع تصادفی (دست آلوده به دهان)	درماتیت (حساسیت شدید پوستی)، تحریک و جوش‌های پوستی و خطر ابتلا به بیماری‌های بدخیم پوستی در تماس طولانی
۵	گاز مونوکسید کربن (COCOCO) (روشن بودن خودرو یا مشعل در فضای بسته)	گاز سمی بی‌رنگ و بی‌بو (Gas)	تنفسی (تنها راه)	افت شدید اکسیژن‌رسانی به مغز، سردرد شدید، تهوع، بیهوشی ناگهانی و در غلظت بالا مسمومیت مرگبار
۶	اسید باتری (اسید سولفوریک رقیق)	مایع خورنده و مه اسیدی	تماس پوستی/چشمی و تنفسی	سوختگی شدید شیمیایی پوست، آسیب جدی یا نابینایی قرنیه چشم، تخریب دندان‌ها و تحریک ریه

راهکارهای اساسی کنترل این خطرات:

۱. کنترل در مبدأ (حذف یا جایگزینی): استفاده از حلال‌ها و شوینده‌های پایه آب به‌جای بنزین و تینرهای بسیار خطرناک.
۲. کنترل مهندسی: نصب هود مکنده و تهویه موضعی در بالای میز جوشکاری و اتاق رنگ.
۳. کنترل مدیریتی: شست‌وشوی مرتب دست‌ها قبل از غذا خوردن، بسته‌بندی دردار مواد فرار و نوبتی‌کردن کار.
۴. وسایل حفاظت فردی (PPE): استفاده از ماسک‌های تنفسی فیلتردار (کارتریج‌دار ضد گاز/بخار و ضد ذره)، دستکش نیتریل ضد مواد شیمیایی و عینک حفاظتی شیلددار.

جواب پژوهش کنید صفحه ۱۴۳ پودمان چهارم الزامات محیط کار دهم فنی

یک ماده شیمیایی را انتخاب کنید که بیشتر از آن استفاده می‌کنید، برگه اطلاعات ماده را در اینترنت جست‌وجو کنید. نحوه اطفای حریق، کمک‌های اولیه، اطلاعات سم‌شناسی، اقدام درست برای حفاظت محیط زیست در زمان ریخت‌وپاش‌های اتفاقی آن ماده را یادداشت کنید و در کلاس ارائه دهید.

پاسخ: برای انجام این پژوهش، یکی از پرکاربردترین مواد شیمیایی در کارگاه‌ها و محیط‌های فنی یعنی «تینر فوری (یا استون / الکل صنعتی)» را انتخاب کرده و اطلاعات برگهٔ ایمنی ماده (MSDS) آن را به زبان ساده برای دانش‌آموزان آماده کرده‌ایم:

۱. انتخاب ماده شیمیایی: تینر فوری (Thinners)

• کاربرد: حلال رنگ در کارگاه‌های نقاشی و مکانیکی.
• ویژگی مهم: بسیار آتش‌گیر، فرار و دارای بخارات سمی.

۲. نحوهٔ اطفای حریق (آتش‌سوزی تینر)

• وسایل مناسب برای خاموش کردن: کپسول آتش‌نشانی پودر و گاز (ABC)، گاز دی‌اکسید کربن ($CO_2$​) یا فوم (کف).
• اقدام ممنوع: هرگز از آب مستقیم برای خاموش کردن آتش تینر استفاده نکنید؛ زیرا تینر روی آب شناور شده و آتش را پخش می‌کند.

۳. کمک‌های اولیه در صورت بروز حادثه

• تماس با چشم: بلافاصله چشم را با آب تمیز و ولرم به مدت حداقل ۱۵ دقیقه شست‌وشو دهید و سریعاً به پزشک مراجعه کنید.
• تماس با پوست: لباس‌های آلوده را درآورید؛ محل تماس را با آب فراوان و صابون بشویید.
• استنشاق بخارات: فرد حادثه‌دیده را سریعاً به هوای آزاد و فضای باز منتقل کنید؛ در صورت تنگی نفس به او اکسیژن برسانید و در صورت لزوم به اورژانس زنگ بزنید.
• بلعیدن (خوردن تصادفی): فرد را وادار به استفراغ نکنید (زیرا ورود تینر به ریه خطرناک‌تر است)، فوراً به مراکز درمانی منتقل کنید.

۴. اطلاعات سم‌شناسی (خطرات برای سلامتی)

• تحریک شدید مجاری تنفسی، ریه و چشم‌ها.
• ورود از راه تنفس و پوست به بدن باعث سرگیجه، سردرد، کاهش هوشیاری و آسیب به سیستم عصبی مرکزی و کبد می‌شود.

۵. اقدام درست هنگام ریخت‌وپاش اتفاقی (حفاظت محیط‌زیست و ایمنی)

• کنترل نشت: بلافاصله تمام شعله‌ها، منابع گرما و وسایل برقی جرقه‌زن را خاموش کنید و تهویه را روشن کنید.
• جذب مواد ریخته‌شده: روی ماده ریخته‌شده خاک اره، شن خشک یا ماسه بریزید تا تینر را به خود جذب کند.
• دفع ایمنی: مواد جذب‌شده را در ظروف فلزی دردار مخصوص ضایعات شیمیایی بریزید.
• حفاظت از محیط‌زیست: اجازه ندهید تینر وارد چاه فاضلاب شهری، جوی آب یا خاک شود؛ زیرا منابع آب زیرزمینی و محیط‌زیست را آلوده می‌کند.

جواب کار کلاسی صفحه ۱۴۴ پودمان ۴ الزامات محیط کار دهم فنی

به صندلی و میز خود در کلاس یا کارگاه دقت کنید، آیا ارتفاع آن قابل تنظیم است؟ آیا پس از نشستن طولانی احساس درد در گردن یا کمر دارید؟ یک ویژگی «غیرارگونومی» در کلاس پیدا کنید و پیشنهاد دهید چگونه اصلاح شود.

پاسخ: ۱. بررسی وضعیت ارتفاع صندلی و میز در کلاس/کارگاه:
خیر، در اغلب مدارس و کارگاه‌ها نیمکت‌ها و صندلی‌ها ثابت و یک‌تکه (فلزی یا چوبی) هستند و امکان تنظیم ارتفاع متناسب با قد هر دانش‌آموز وجود ندارد.

۲. آیا پس از نشستن طولانی احساس درد در گردن یا کمر دارید؟ چرا؟
بله؛ به‌دلیل نبود انحنای مناسب در پشتی صندلی (حمایت نکردن از گودی کمر)، عدم تناسب فاصلهٔ میز با صندلی، و مجبور شدن به خم نگه‌داشتن سر و گردن به سمت جلو هنگام نوشتن یا کار، عضلات گردن و ستون فقرات دچار فشار، خستگی و درد می‌شوند.

۳. یک ویژگی «غیرارگونومی» در کلاس و پیشنهاد اصلاح آن:

ویژگی غیرارگونومی در کلاس	پیامد و مشکل	راهکار و پیشنهاد اصلاح
۱. سخت و صاف بودن پشتی و نشیمنگاه صندلی‌ها (فاقد انحنای ارگونومیک)	ایجاد درد در استخوان دنبالچه و فشار مستقیم به مهره‌های کمر	استفاده از بالشتک یا پشتی‌های طبی متحرک ابری برای پر کردن گودی کمر
۲. عدم تناسب ارتفاع میز با آرنج دست دانش‌آموز	بالابردن یا خم‌شدن بیش‌از‌حد شانه‌ها هنگام نوشتن و درنتیجه اسپاسم عضلات کتف	فراهم کردن زیرپایی شیب‌دار، تنظیم ارتفاع صندلی با فوم و قرار دادن ساعدها به‌طور افقی روی میز
۳. ثابت بودن مانیتورها در کارگاه کامپیوتر (ارتفاع پایین‌تر از سطح دید)	خم شدن مداوم مهره‌های گردن به جلو و بروز «سندروم گردن پیامکی»	قرار دادن پایه یا چند کتاب زیر مانیتور تا لبهٔ بالایی نمایشگر دقیقاً هم‌سطح چشم‌ها قرار گیرد

پاسخ پژوهش کنید صفحه ۱۴۶ پودمان چهارم الزامات محیط کار دهم فنی

یک فهرست از فعالیت‌های روزانه خود در کارگاه یا کلاس تهیه کنید. این فعالیت‌ها را از نظر ارگونومی برای هم‌گروه خود مورد ارزیابی قرار دهید.

۱. توان موردنیاز برای انجام کار (هوازی یا بی‌هوازی) را برآورد کنید.
۲. وضعیت بدن فرد در هنگام انجام کار مناسب است/ مناسب نیست/ توصیه چیست؟
۳. آیا نگاه طولانی به صفحه نمایش یا قطعه کار وجود دارد؟
۴. آیا وضعیت جسمانی فرد برای انجام این کار مناسب است؟
۵. آیا فرد، بار حمل می‌کند، آیا در حالت حمل بار اصول لازم را رعایت می‌کند؟

برای هر سؤال وضعیت فرد را یادداشت کنید و در صورت لزوم نکته اصلاحی را پیشنهاد کنید.

پاسخ: برای پاسخ به این پژوهش، سه فعالیت روزمره و مهم دانش‌آموزان در کلاس و کارگاه فنی (نشستن پشت میز/سیستم، کار عملی روی قطعه با ابزار، و جابه‌جایی وسایل و بار سنگین) انتخاب شده و طبق ۵ پرسش کتاب ارزیابی شده است:

جدول ارزیابی ارگونومی فعالیت‌های روزانه دانش‌آموزان

ردیف	نام فعالیت روزانه	توان موردنیاز (هوازی/بی‌هوازی)	وضعیت بدن حین کار و توصیه اصلاحی	نگاه طولانی به صفحه/قطعه؟	وضعیت جسمانی مناسب است؟	حمل بار و رعایت اصول ایمنی
۱	نشستن طولانی در کلاس و کار با رایانه	هوازی سبک (مصرف انرژی کم اما انقباض عضلانی ایستا)	نامناسب: قوز کردن کمر و خم شدن گردن.<br>توصیه: تکیه دادن به پشتی صندلی، تنظیم ارتفاع مانیتور هم‌سطح چشم و استراحت کوتاه هر ۴۵ دقیقه.	بله: نگاه مداوم به مانیتور و تخته.<br>توصیه: رعایت قانون ۲۰-۲۰-۲۰ (هر ۲۰ دقیقه، ۲۰ ثانیه نگاه به دوردست).	بله، متناسب با همه دانش‌آموزان است.	خیر، بار سنگینی جابه‌جا نمی‌شود.
۲	کار عملی با ابزار روی میز کارگاه (سوهان‌کاری، مونتاژ یا جوشکاری)	هوازی متوسط (در صورت اعمال فشار زیاد و کوتاه‌مدت، متمایل به بی‌هوازی)	نامناسب: ایستادن طولانی‌مدت، خم شدن بیش‌ازحد روی گیره کار.<br>توصیه: تنظیم ارتفاع گیره متناسب با ارتفاع آرنج، ایستادن با پاهای با فاصله و تعویض پای تکیه‌گاه.	بله: تمرکز و خیره شدن مداوم به محل برش یا جوشکاری.<br>توصیه: استفاده از نور موضعی کافی و عینک ایمنی استاندارد.	بله، نیاز به استقامت عضلانی دست‌ها و کتف دارد.	خیر، بار حمل نمی‌شود ولی ابزار در دست نگه داشته می‌شود.
۳	جابه‌جایی و بلند کردن جعبه‌ابزار و قطعات کارگاهی	بی‌هوازی (قدرتی و نیازمند نیروی ناگهانی عضلات)	نامناسب: خم کردن کمر به جای زانوها حین بلند کردن.<br>توصیه: خم کردن زانوها (نشستن اسکات)، صاف نگه‌داشتن ستون فقرات و چسباندن بار به قفسه سینه.	خیر، نیاز به نگاه پیوسته ندارد.	نیاز به آمادگی جسمانی کافی دارد؛ نباید افراد با درد کمر این کار را تنهایی انجام دهند.	بله: معمولاً اصول رعایت نمی‌شود.<br>توصیه: تقسیم بار سنگین به بسته‌های سبک‌تر، استفاده از چرخ‌دستی یا کمک گرفتن از دونفر.

خلاصه نکات آموزشی کلیدی برای دانش‌آموزان:

نوع کار و توان: کارهای کارگاهی طولانی معمولاً «هوازی» هستند، اما کارهای پرفشار و بلند کردن سریع اجسام سنگین در دسته «بی‌هوازی» قرار می‌گیرند.
کارهای ایستا: حتی کارهای سبک مثل نشستن اگر طولانی‌مدت و بدون تغییر حالت باشند (کار ایستا)، موجب خستگی زودرس عضلانی و گرفتگی می‌شوند.
اصل طلایی حمل بار: همیشه بار را به بدن نزدیک نگه دارید، کمر را خم نکنید و با نیروی عضلات پا بلند شوید.

پاسخ کار کلاسی صفحه ۱۴۷ پودمان ۴ الزامات محیط کار دهم فنی

آیا در محیط آموزشی یا کارگاه خود جنبه‌های مربوط به ارگونومی شناختی را می‌توانید شناسایی کنید؟ یک فهرست از این موارد را تهیه کنید و پیشنهادات اصلاحی خود را ارائه دهید.

پاسخ: بله؛ در محیط کلاس و کارگاه، موارد متعددی از جنبه‌های شناختی (نمایشگرها، کلیدهای کنترل دستگاه‌ها، علائم هشدار و نحوه چیدمان اطلاعات) وجود دارند که در صورت غیراستاندارد بودن، باعث خستگی ذهن، سردرگمی و بروز خطای انسانی می‌شوند.

جدول فهرست موارد ارگونومی شناختی و راهکارهای اصلاحی

ردیف	جنبهٔ ارگونومی شناختی در کلاس/کارگاه	مشکل و اختلال ذهنی ایجاد شده	پیشنهاد و راهکار اصلاحی
۱	تابلوهای برق و دکمه‌های کنترلی دستگاه‌ها (یک‌رنگ بودن کلیدهای روشن/خاموش یا بدون برچسب بودن کلید توقف اضطراری)	گیج شدن کاربر در هنگام حادثه و احتمال زدن اشتباهی کلیدها به جای فشردن کلید استپ اضطراری	کدگذاری رنگی استاندارد (دکمه شروع: سبز، دکمه توقف اضطراری: قارچی قرمز بزرگ) و الصاق برچسب‌های واضح
۲	علائم ایمنی و برچسب‌های هشداردهنده در کارگاه (تابلوهای فرسوده، ناخوانا، دارای متن‌های طولانی یا نصب‌شده در نقاط کور)	ناتوانی ذهن در پردازش سریع خطر و نادیده گرفته شدن اخطارها توسط هنرجویان	استفاده از نمادها و پیکتوگرام‌های تصویری ساده و بین‌المللی با رنگ استاندارد در زاویهٔ دید مستقیم افراد
۳	سر و صدای زیاد و هم‌زمان در کارگاه (صدای کمپرسور، اره، جوشکاری یا همهمه بدون تفکیک صوتی)	حواس‌پرتی شدید، افت تمرکز ذهنی، کاهش توان تصمیم‌گیری و خستگی زودرس مغز	استفاده از تجهیزات عایق صوتی برای دستگاه‌های پرصدا، تفکیک بخش آموزش تئوری از بخش پر سر و صدا، و استفاده از گوشی محافظ
۴	نورپردازی و بازتاب نور روی تخته و مانیتورها (نور نامناسب، چشمک‌زن مهتابی‌ها یا بازتاب شدید پنجره روی صفحه)	خستگی چشم و مغز، دشواری در خواندن اطلاعات و کاهش دقت در انجام آزمایش یا کار با قطعه	تعویض لامپ‌های چشمک‌زن، تنظیم زاویه نور موضعی روی میز کار، و نصب پرده برای جلوگیری از بازتاب نور خورشید
۵	چیدمان ابزارها و قطعات روی میز کار (بی‌نظمی و درهم‌بودن قطعات و ابزار دستی روی یک میز)	افزایش بار کاری ذهن برای پیدا کردن ابزار مناسب، اتلاف زمان و افزایش خطای کاربری	اجرای نظام آراستگی محیط کار (۵S)، استفاده از تابلوی سایه ابزار (Shadow Board) و جعبه‌های بخش‌بندی‌شده مجزا

پیام کلیدی ارگونومی شناختی در یک جمله:

«کار هوشمندانه به‌جای کار سخت»؛ با طراحی علائم واضح، محیط کم‌سروصدا و حذف عوامل حواس‌پرتی، خطای انسانی و حوادث کارگاهی به حداقل می‌رسد.

جواب کار کلاسی صفحه ۱۴۹ پودمان چهارم الزامات محیط کار دهم فنی

در شکل‌های زیر وضعیت‌ها مختلفی از کار دیده می‌شود، با گروه خود از دیدگاه ارگونومی شناختی آن‌ها را ارزیابی کنید و برای هریک راه‌حل مناسبی ارائه دهید.

پاسخ: در این فعالیت، ۶ تصویر از وضعیت‌های مختلف کاری در کارگاه و صنعت نشان داده شده است. بررسی و ارزیابی هر تصویر از دیدگاه ارگونومی شناختی (ذهنی و روانی) به همراه راه‌حل‌های مناسب و اصلاحی در ادامه آورده شده است:

جدول ارزیابی تصاویر از دیدگاه ارگونومی شناختی

شماره و شرح تصویر	ارزیابی از دیدگاه ارگونومی شناختی (مشکلات ذهنی و مغزی)	راه‌حل مناسب و اصلاحی
تصویر ۱ (بالا سمت چپ) اتاق کنترل و مانیتورینگ صنعتی	بار اطلاعاتی زیاد (Information Overload): وجود نمایشگرها و کلیدهای متعدد باعث خستگی سریع ذهن، سردرگمی بین داده‌ها و افت تمرکز در تصمیم‌گیری‌های حساس می‌شود.	۱. دسته‌بندی و اولویت‌بندی هشدارها بر اساس اهمیت ۲. کدگذاری رنگی استاندارد برای کلیدها و صفحه‌نمایش‌ها ۳. در نظر گرفتن استراحت‌های کوتاه و نوبتی بین شیفت‌ها
تصویر ۲ (بالا سمت راست) کار با چند نمایشگر رایانه	پراکندگی توجه بین نمایشگرها: جابه‌جایی مداوم چشم بین چند صفحه باعث خستگی چشم، حواس‌پرتی و دشواری در پایش هم‌زمان اطلاعات می‌شود.	۱. تنظیم فاصله و زاویه مناسب مانیتورها در میدان دید مستقیم ۲. استفاده از نرم‌افزارهای یکپارچه‌ساز داده‌ها برای کاهش تعدد پنجره‌ها
تصویر ۳ (وسط سمت چپ) چندوظیفگی (تلفن و یادداشت هم‌زمان)	تقسیم توجه (Multitasking): صحبت با تلفن هم‌زمان با ورق زدن پرونده و یادداشت، بار حافظه کوتاه‌مدت را بالا برده و خطای ثبت اطلاعات را زیاد می‌کند.	۱. استفاده از هدست (هندزفری کارگاهی) برای آزاد بودن هر دو دست ۲. انجام دادن کارها به صورت تک‌وظیفه‌ای و مرحله‌به‌مرحله
تصویر ۴ (وسط سمت راست) کار روی قطعات ظریف و ریز کارگاهی	فشار ذهنی ناشی از دقت بالا: مونتاژ قطعات ریز به تمرکز بینایی و روانی مداوم نیاز دارد که باعث خستگی شدید عصبی و کاهش تدریجی دقت می‌شود.	۱. تأمین نور موضعی کافی و بدون سایه روی میز کار ۲. استفاده از ذره‌بین‌های پایه‌دار چراغ‌دار ۳. چیدمان منظم و مرتب قطعات قبل از شروع کار
تصویر ۵ (پایین سمت چپ) خستگی مفرط، استرس و بار کاری بالا	فرسودگی ذهنی و استرس شدید (Mental Fatigue): فشار کاری طولانی، خستگی فکری و ابهام در وظایف منجر به سردرد، ناامیدی و خطر حوادث کاری می‌شود.	۱. توقف موقت کار و استراحت کوتاه جهت بازیابی توان ذهنی ۲. بازنگری در تقسیم حجم کار و جلوگیری از ساعات کاری طولانی و مداوم
تصویر ۶ (پایین سمت راست) بررسی مدارک و نقشه‌خوانی پای دستگاه	محیط شلوغ و نامناسب برای تفکر: مطالعه نقشه‌ها و وارد کردن اطلاعات در کنار تجهیزات صنعتی پر سر و صدا باعث افت شدید دقت محاسبات می‌شود.	۱. جداسازی فضای مستندسازی و نقشه‌خوانی از محیط شلوغ کارگاه ۲. استفاده از فرم‌ها و چک‌لیست‌های ساده با فونت خوانا و استاندارد

جمع‌بندی مهم برای دانش‌آموزان:
هدف ارگونومی شناختی سازگار کردن شرایط کاری با توانایی‌های ذهن انسان است؛ یعنی کاهش شلوغی فکری، جلوگیری از انجام هم‌زمان چند کار، و ایجاد محیطی آرام و استاندارد تا خطای انسانی کاهش پیدا کند و ایمنی بالا برود.

جواب کار کلاسی صفحه ۱۵۳ و ۱۵۴ پودمان ۴ الزامات محیط کار دهم فنی

در زیر شرایطی در محیط کار ایجاد شده است، از نظر شما هر مورد به کدام قانون یا آیین‌نامه ارجاع داده می‌شود؟

۱. در یک کارگاه، کارفرما بهترین نوع کلاه ایمنی را خریده اما هیچ آموزش عملی درباره نحوه بستن بندها یا تعویض آن ارائه نکرده و سرپرست هم استفاده را کنترل نمی‌کند.

پاسخ: قانون یا آیین‌نامهٔ مرجع: «آیین‌نامه وسایل حفاظت فردی (PPE)» و «ماده ۹۱ قانون کار جمهوری اسلامی ایران» (همچنین آیین‌نامه آموزش ایمنی کارفرمایان و کارگران).
توضیح کوتاه و علت ارجاع: طبق ماده ۹۱ قانون کار، وظیفهٔ کارفرما فقط خرید وسایل ایمنی نیست؛ بلکه موظف است «نحوهٔ صحیح استفاده از وسایل ایمنی را به کارگران آموزش دهد» و سرپرستان نیز باید «بر استفادهٔ مداوم و درست آن‌ها نظارت دقیق داشته باشند».

۲. یک تکنسین برای تعمیر پرس صنعتی از همکارش می‌خواهد پیش از باز کردن بدنه، کلید اصلی قطع شود، فیوز برق جدا و قفل و برچسب زده شود تا هیچ‌کس نتواند برق را وصل کند.

پاسخ: قانون یا آیین‌نامهٔ مرجع: «آیین‌نامه سیستم قفل و برچسب‌گذاری ایمن (LOTO / Lockout – Tagout)» و «آیین‌نامه حفاظتی پرس‌ها و ماشین‌آلات صنعتی» (مقررات ایمنی برق کارگاه‌ها).
توضیح کوتاه و علت ارجاع: هنگام تعمیر، سرویس یا روغن‌کاری ماشین‌آلات، باید تمام منابع انرژی (برق، باد، هیدرولیک) کاملاً قطع، تخلیه و با قفل و برچسبِ اخطار مسدود شوند تا از روشن شدن ناگهانی دستگاه توسط فرد دیگر و قطع عضو یا برق‌گرفتگی جلوگیری شود.

۳. در انبار یک کارگاه تولیدی، سیلندرهای گاز قابل اشتعال کنار مواد خوراکی و بدون برچسب MSDS نگهداری شده‌اند؛ مسئول انبار باید نحوه نگهداری، برچسب‌گذاری و فاصله‌گذاری بین مواد ناسازگار را اعمال کند.

پاسخ: قانون یا آیین‌نامهٔ مرجع: «آیین‌نامه انبارداری و نگهداری ایمن مواد شیمیایی و گازهای تحت فشار» و «دستورالعمل سیستم هماهنگ جهانی برچسب‌گذاری و برگه اطلاعات ایمنی مواد (GHS / MSDS)».
توضیح کوتاه و علت ارجاع: طبق استانداردهای ایمنی انبار، کپسول‌های گاز اشتعال‌پذیر هرگز نباید در مجاورت مواد خوراکی یا حرارت قرار گیرند. همچنین هر ماده شیمیایی و گاز صنعتی الزاماً باید دارای برچسب هشدار خطر و برگه اطلاعات ایمنی (MSDS) به زبان خوانا باشد و فاصله ایمنی میان مواد ناسازگار رعایت شود.

۴. یک بخش فنی در یک پروژه ساختمانی برای هر عملیات پرخطری (کار در ارتفاع، کار با خطوط برق، برش با دستگاه‌های بزرگ) می‌خواهد شیوه‌نامه‌های دقیق اجرایی (چک‌لیست‌ها، روش‌های حفاظتی و مسئولیت‌ها) تهیه و اطمینان حاصل کند که هیچ کار حساسی «بدون استاندارد» انجام نشود.

پاسخ: قانون یا آیین‌نامهٔ مرجع: «آیین‌نامه ایمنی امور پیمانکاری و عملیات پرخطر»، «آیین‌نامه ایمنی کار در ارتفاع و کارگاه‌های ساختمانی» و «سیستم صدور مجوز کار ایمن (پرمیت / Permit to Work – PTW)».
توضیح کوتاه و علت ارجاع: برای کارهای با ریسک بالا، حتماً باید روش اجرای استاندارد کار (SOP)، چک‌لیست‌های بازرسی قبل از شروع و مجوز کار کتبی (Permit) صادر شود تا خطرات از قبل شناسایی و وظیفهٔ هر فرد برای حفظ جان کارکنان مشخص باشد.

پاسخ پژوهش کنید صفحه ۱۵۴ پودمان چهارم الزامات محیط کار دهم فنی

به سایت مرکز تحقیقات و تعلیمات حفاظت فنی و بهداشت کار (وابسته به وزارت کار) مراجعه کنید. یک آیین‌نامه ایمنی (مثلاً «آیین‌نامه ایمنی ساختمان کارگاه‌ها» یا هر آیین‌نامه ایمنی مرتبط با رشته خود) را مطالعه کنید. چند مورد از الزامات کلیدی آن را در کلاس ارائه دهید و با شرایط موجود در کلاس یا کارگاه خود مقایسه کنید. ضمناً این آیین‌نامه را می‌توانید از رمزینه سریع پاسخ موضوع آیین‌نامه ایمنی ساختمان در ابتدای پودمان دریافت کنید.

پاسخ: موضوع پژوهش: بررسی «آیین‌نامه ایمنی ساختمان کارگاه‌ها» و مقایسهٔ آن با محیط کلاس و کارگاه آموزشی

۱. چند مورد از الزامات کلیدی آیین‌نامه ایمنی ساختمان کارگاه‌ها:

1. ارتفاع و فضای مناسب سقف و کف: ارتفاع کف تا سقف کارگاه باید استاندارد و متناسب با نوع کار باشد تا تهویه هوا و تنفس به خوبی انجام شود.
2. درها و خروج‌های اضطراری: درهای کارگاه باید به سمت بیرون باز شوند و تعداد و عرض آن‌ها برای تخلیه سریع افراد در مواقع خطر کافی باشد.
3. روشنایی و تهویه طبیعی/مصنوعی: کارگاه باید دارای سیستم روشنایی کافی (بدون خیره‌کنندگی و سایه آزاردهنده) و تهویه مناسب برای خارج کردن دود، گاز و گرد و غبار باشد.
4. کف سالن و راهروها: کف کارگاه باید صاف، بدون لغزندگی، مقاوم در برابر بار سنگین و عاری از هرگونه سوراخ یا برآمدگی خطرناک باشد.
5. پله‌ها و حفاظ‌ها: راه‌پله‌ها باید دارای نرده حفاظتی محکم و پله‌های ضدلغزش باشند.

۲. مقایسه الزامات قانونی با شرایط موجود در کلاس یا کارگاه مدرسه:

الزامات کلیدی آیین‌نامه	وضعیت موجود در کلاس یا کارگاه مدرسه ما	نتیجه‌گیری و وضعیت انطباق
۱. خروج‌های اضطراری و درها	درهای کلاس/کارگاه به سمت بیرون یا داخل باز می‌شوند و مسیر خروج نباید با میز یا وسایل مسدود شود.	انطباق نسبی؛ باید همیشه دقت شود که پشت درهای خروج اضطراری وسیله‌ای گذاشته نشود.
۲. تهویه و روشنایی محیط	پنجره‌ها تهویه خوبی دارند و لامپ‌ها روشنایی کافی فراهم می‌کنند، اما گاهی برخی لامپ‌ها نیاز به تعمیر دارند.	نیازمند بهبود؛ تعویض به‌موقع لامپ‌های سوخته و باز گذاشتن پنجره‌ها برای جریان هوا.
۳. وضعیت کف و راهروها	کف کارگاه یا کلاس صاف است، اما گاهی ریختن براده‌ها، سیم‌ها یا کیف‌ها باعث خطای لغزش یا زمین‌خوردن می‌شود.	نیازمند توجه بیشتر؛ رعایت نظام آراستگی (۵S) و جمع‌آوری ابزارها و سیم‌ها پس از پایان کار.
۴. حفاظ‌ها و ایمنی پله‌ها	پله‌های راهروها دارای نرده هستند و شرایط ایمنی نسبتاً خوبی دارند.	منطبق با استاندارد.

نتیجه‌گیری نهایی: رعایت آیین‌نامه ایمنی ساختمان کارگاه‌ها حتی در مقیاس کوچکِ کلاس و کارگاه‌های هنرستان باعث می‌شود از حوادث ناگوار جلوگیری شده و محیطی ایمن، آرام و استاندارد برای یادگیری فراهم گردد.

پاسخ کار کلاسی صفحه ۱۵۶ پودمان ۴ الزامات محیط کار دهم فنی

در مورد وظایف افراد در مقابل افسر ایمنی در محیط کار کدام گزینه درست است؟

سؤال ۱ـ وقتی مسئول ایمنی در کارگاه می‌گوید «توقف!»، این جمله بیشتر شبیه چیست؟

◻️ پیشنهاد دوستانه
☑️ دستور برای حفظ جان

توضیح کوتاه: دستور افسر ایمنی یک توصیهٔ اختیاری نیست، بلکه یک فرمان قطعی و قانونی برای جلوگیری از حادثه و نجات جان افراد است.

سؤال ۲ـ در لحظه خطر، کدام کار درست‌تر است؟

◻️ بحث کردن و توضیح خواستن
☑️ اطاعت فوری و بعداً پرسیدن

توضیح کوتاه: در شرایط اضطراری ثانیه‌ها تعیین‌کننده‌اند؛ ابتدا باید سریعاً کار متوقف و خطر رفع شود، سپس می‌توان درباره دلایل آن سؤال و گفتگو کرد.

سؤال ۳ـ در کارگاه زیر ۲۵ نفر، اگر مسئول ایمنی تمام‌وقت وجود نداشته باشد، «افسر ایمنی» کیست؟

◻️ هیچ‌کس
☑️ خودِ هر کارگر

توضیح کوتاه: در کارگاه‌های کوچک، هر فرد باید مراقب ایمنی خود و همکارانش باشد و اصول حفاظتی را با مسئولیت فردی کامل رعایت کند.

سؤال ۴ـ این جمله را با یک کلمه کامل کنید:

«نادیده گرفتن دستور ایمنی، نشانه شجاعت (یا مهارت) نیست.»

جواب پژوهش کنید صفحه ۱۵۹ پودمان چهارم الزامات محیط کار دهم فنی

شکل‌های یک کارگاه ساختمانی را در اینترنت جست‌وجو کنید یا اگر دسترسی ایمن دارید از نقاط پرخطر یک کارگاه ساختمانی عکس تهیه کنید (کار گروهی) و در کلاس ارائه دهید. خود را یک افسر ایمنی در نظر بگیرید و با ایفای نقش در مورد ایمن‌سازی آن در کلاس بحث کنید، نمایش اجرا کنید و راه‌حل پیشنهاد دهید.

پاسخ: ۱. نقاط پرخطر شناسایی‌شده در یک کارگاه ساختمانی (یافتن تصاویر و شواهد):

۱. پرتگاه‌ها و لبه‌های بدون حفاظ: کار روی داربست، لبهٔ سقف، بالکن و راه‌پله‌های بدون نرده و حفاظ استاندارد.
۲. چاهک آسانسور و دهانه‌های باز در سقف/کف: چاله‌ها و بازشوهایی که هیچ پوشش محکم یا تابلوی هشدار ندارند.
۳. عدم استفاده کارگران از وسایل حفاظت فردی (PPE): کارگران بدون کلاه ایمنی، کفش کار، کمربند ایمنی یا هارنس (هارنس مهار سقوط).
۴. سقوط مصالح و ابزار از بالا: نبود توری‌های ایمنی و پاخور روی داربست‌ها و احتمال سقوط آجر یا ابزار روی سر افراد.
۵. سیم‌کشی‌های غیراستاندارد برق و کابل‌های لخت روی زمین: عبور کابل‌های برق از روی آب، خاک مرطوب یا زیر عبور و مرور چرخ‌ها و کارگران.

۲. جدول ارزیابی خطر و راه‌حل‌های پیشنهادی (از دیدگاه افسر ایمنی):

نقطه پرخطر شناسایی‌شده	پیامد و خطر احتمالی	راه‌حل ایمن‌سازی افسر ایمنی
لبه‌های باز سقف و داربست‌ها	سقوط کارگر از ارتفاع بیش از ۱/۲ متر (خطر مرگ)	نصب نرده حفاظتی محکم، استفاده اجباری از کمربند ایمنی و هارنس، نصب توری نجات
دهانه چاهک آسانسور و بازشوها	سقوط افراد به طبقات زیرین	پوشاندن دهانه‌ها با تخته‌های ضخیم و محکم و نصب علائم هشدار «خطر سقوط»
سیم‌های برق لخت روی زمین	برق‌گرفتگی، آتش‌سوزی یا سوختگی	عبور دادن کابل‌ها از ارتفاع یا داخل لوله‌های محافظ و استفاده از کلید محافظ جان (RCD)
عدم استفاده از کلاه و کفش ایمنی	ضربه به سر یا فرو رفتن میخ در پا	تذکر، صدور برگه عدم انطباق و جلوگیری فوری از کار افراد بدون تجهیزات ایمنی

۳. سناریوی اجرای نمایش کلاسی و ایفای نقش (افسر ایمنی و کارگر):

• نقش‌ها:
  • دانش‌آموز ۱: افسر ایمنی (با جلیقه و کلاه ایمنی و برگه چک‌لیست بازرسی)
  • دانش‌آموز ۲: کارگر (در حال کار در ارتفاع بدون بستن قلاب هارنس و بدون کلاه)
  • دانش‌آموز ۳: سرپرست کارگاه
• متن اجرای نمایش:
  • افسر ایمنی (با صدای رسا و جدی): «توقف! لطفاً کار رو همین الان قطع کن و بیا پایین!»
  • کارگر: «مهندس چیزی نمونده، کارم ۵ دقیقه دیگه تمومه، چرا الکی گیر میدی؟!»
  • افسر ایمنی: «حادثه تو ۵ ثانیه اتفاق می‌افته، نه ۵ دقیقه! شما در ارتفاع بالای ۱/۲ متر کار می‌کنی و قلاب کمربندت وصل نیست؛ کلاه ایمنی هم سرت نیست. یک لغزش کوچک یعنی سقوط و قطع نخاع یا مرگ.»
  • سرپرست کارگاه: «حق با مهندس ایمنیه؛ طبق قانون کار حفظ جان شما اولویت اول ماست. تا کلاه سرت نذاری و طناب نجاتت رو به تکیه‌گاه محکم وصل نکنی، حق ادامهٔ کار نداری.»
  • کارگر (با پذیرش منطقی): «متوجه شدم، ممنون که یادآوری کردید. اول ایمنی بعد کار.»

جمع‌بندی و پیام کلیدی: وظیفهٔ افسر ایمنی توقف کار برای لجبازی یا تأخیر پروژه نیست؛ بلکه حفظ جان کارگران، پیشگیری از خسارت‌های جبران‌ناپذیر و ایجاد محیطی امن و بدون حادثه است.

جواب کار کلاسی صفحه ۱۶۰ پودمان ۴ الزامات محیط کار دهم فنی

فهرست وسایل حفاظتی را که برای کار در ارتفاع می‌شناسید یادداشت کنید و با هم‌گروهی خود در مورد کاربرد آن‌ها بحث کنید و آن‌ها را به کلاس ارائه دهید. آیا تجربه‌ای از استفاده از این وسایل در محیط کار، خانه یا مدرسه دارید؟

پاسخ: ۱. فهرست وسایل حفاظتی کار در ارتفاع و کاربرد آن‌ها:

نام وسیله حفاظتی	کاربرد در محیط کار
هارنس ایمنی (کمربند کامل بدن)	دور کتف‌ها، ران‌ها و کمر محکم می‌شود تا در صورت سقوط، فشار ضربه را در کل بدن پخش کرده و از سقوط فرد جلوگیری کند.
لنیارد (طناب رابط) مجهز به شوک‌گیر	اتصال‌دهندهٔ هارنس به تکیه‌گاه محکم (لایف‌لاین)؛ هنگام سقوط باز شده و شوک وارده به ستون فقرات را کاهش می‌دهد.
کلاه ایمنی مجهز به بند زیر چانه	محافظت از جمجمه در برابر ضربه و سقوط اجسام؛ بند زیر چانه مانع افتادن کلاه هنگام خم شدن یا کار در ارتفاع می‌شود.
کفش ایمنی با زیره ضد لغزش	جلوگیری از سر خوردن روی سطوح لغزنده، داربست‌ها و پله‌های نردبان و محافظت از پا.
دستکش ضد سایش و چسبنده	تسلط بهتر دست روی میله‌های داربست و نردبان و جلوگیری از بریدگی و لیز خوردن.
خط حیات (Life Line)	طناب یا سیم‌بکسل بسیار محکمی که کارگران قلاب هارنس خود را به آن وصل می‌کنند تا در طول کار ایمن جابه‌جا شوند.
توری ایمنی نجات (Safety Net)	زیر سازه یا داربست نصب می‌شود تا اگر کارگر یا ابزاری سقوط کرد، مانع برخورد آن‌ها به زمین شود.

۲. آیا تجربه‌ای از استفاده از این وسایل در محیط کار، خانه یا مدرسه دارید؟

در مدرسه و کارگاه: «در کارگاه برای تنظیم پروژکتورهای سقف، تعمیر کابل‌های روشنایی بالای سالن یا نقاشی دیوارهای بلند، از کلاه ایمنی با بند زیر چانه، کفش کار و سکوهای کاری نردبان‌دار مجهز به ترمز چرخ استفاده کردیم و از بالا رفتن روی دو پلهٔ آخر نردبان خودداری نمودیم.»

در خانه: «هنگام تمیز کردن شیشه‌های پنجره در طبقات بالا یا رفتن به پشت‌بام برای سرویس کولر، به دلیل نبود هارنس، با محکم نگه‌داشتن پایه‌ها و استفاده از نردبان دوطرفهٔ استاندارد و کفش مناسب ضد لغزش کار را انجام دادیم (و نفر دوم همیشه پایه نردبان را نگه می‌داشت).»

پاسخ کار کلاسی صفحه ۱۶۱ و ۱۶۲ پودمان چهارم الزامات محیط کار دهم فنی

شکل‌های زیر برای ۴ موقعیت کار در ارتفاع و شرایط مختلف ایمنی آن رسم شده است. موقعیت‌های زیر را با دقت نگاه کنید کدام شرایط ایمن هستند، نکات ناایمن هر تصویر را توضیح دهید.

پاسخ: موقعیت ۱: کار روی لبهٔ پشت‌بام / پرتگاه (۴ تصویر بالای عکس اول)

بالا سمت چپ (ایمن): کارگر مجهز به کلاه ایمنی و هارنس کامل بدن است و لنیارد (بند اتصال) را به ستون بتنیِ محکم بسته است.
بالا سمت راست (ناایمن): کارگر بدون کلاه ایمنی است، هارنس بسته اما لنیارد به هیچ تکیه‌گاهی وصل نیست (اتصال مهار وجود ندارد) و خطر سقوط آزاد وجود دارد.

پایین سمت چپ (ایمن): کارگر دارای کلاه ایمنی و هارنس بسته شده به مهار محکم است و در حالت نشسته با تسلط کار می‌کند.
پایین سمت راست (بسیار ناایمن): کارگر کلاه ایمنی و هارنس ندارد، بدون هیچ مهار و محافظی در نزدیکی پرتگاه نشسته و از فرز برقی با کابل‌های نامنظم و خطرناک روی لبه استفاده می‌کند.

موقعیت ۲: پوشش پا و کفش در محیط کار خیس و لغزنده (۴ تصویر پایین عکس اول)

بالا سمت چپ (کفش ایمنی نیم‌بوت عاج‌دار – ایمن‌ترین): دارای زیرهٔ عاج‌دار ضد لغزش و ساق مناسب برای جلوگیری از پیچ‌خوردگی مچ پا و نفوذ آب و ضربه.
بالا سمت راست (کفش کتانی معمولی – ناایمن): زیرهٔ صاف و لیز دارد، در برابر لغزش، ضربهٔ اجسام و رطوبت مقاومت ندارد.

پایین سمت چپ (صندل راحتی – کاملاً ناایمن و مردود): پا کاملاً برهنه است، خطر سر خوردن، بریدگی، فرو رفتن میلگرد/میخ و برق‌گرفتگی بسیار بالاست.
پایین سمت راست (چکمه لاستیکی ساق‌بلند عاج‌دار – ایمن): کاملاً عایق آب و گل‌ولای و دارای زیرهٔ مناسب جهت جلوگیری از سرخوردگی در محیط‌های پر از آب.

موقعیت ۳: کار روی داربست ساختمانی (۴ تصویر بالای عکس دوم)

بالا سمت چپ (ناایمن): کارگر روی تخته‌های نامطمئن خم شده، نردهٔ حفاظتی وجود ندارد و از هارنس یا لایف‌لاین متصل استفاده نکرده است.
بالا سمت راست (ناایمن): کارگر در بالاترین نقطهٔ داربست بدون بستن کمربند ایمنی یا مهار ایستاده و تختهٔ زیر پای او پاخور و حفاظ کناری ندارد.

پایین سمت چپ (ناایمن): کارگر از لوله‌های داربست بدون نردبان بالا می‌رود (صعود ناایمن) و خطر سقوط حین بالا رفتن وجود دارد.
پایین سمت راست (ایمن): سکوی کار دارای کفی استاندارد با صفحهٔ زردرنگ، نرده‌های حفاظتی کامل (حفاظ میانی و بالایی) و کارگر با کلاه، جلیقه و هارنس متصل در محیطی محصور و ایمن کار می‌کند.

موقعیت ۴: نردبان‌ها و سکوهای کار داخلی (۴ تصویر پایین عکس دوم)

بالا سمت چپ (ایمن): استفاده از نردبان دوطرفه استاندارد فلزی با زاویهٔ پایدار و کارگر دارای کلاه و مهاربند است.
بالا سمت راست (فوق‌العاده خطرناک و ناایمن): قرار دادن نردبان روی بلوک‌های سیمانی سست و غیرپایدار؛ بدون تکیه‌گاه محکم، بدون کلاه و در آستانهٔ واژگونی صددرصد.

پایین سمت چپ (ایمن): کارگر روی داربست متحرک (اسکافلد) با کفیِ پهن و مسطح و نردهٔ محافظ کار می‌کند که زیر پای کاملاً پایداری دارد.
پایین سمت راست (ناایمن): ایستادن روی پله‌های آخر نردبان دوطرفه همراه با انجام فرزکاری سنگین و پرتاب براده و جرقه؛ تعادل بسیار شکننده است و طبق قانون، ایستادن روی دو پلهٔ آخر نردبان ممنوع است.

جدول خلاصهٔ نکات کلیدی جهت نوشتن سریع در کتاب:

موقعیت	شرایط ایمن	مهم‌ترین نکات ناایمن مشاهده‌شده
۱. لبهٔ بام	پوشیدن کلاه و بستن لنیاردِ هارنس به ستون محکم	کار روی لبه بدون مهار، عدم استفاده از هارنس و کلاه
۲. کفش کار	کفش ایمنی عاج‌دار یا چکمه عایق ضد لغزش	پوشیدن صندل و کتانی معمولی با کفی صاف در سطح خیس
۳. داربست	داربست دارای سکوی تخته‌کوبی کامل و نرده‌های حفاظتی	بالا رفتن از لوله‌ها به جای نردبان، نبود حفاظ و نبستن هارنس
۴. نردبان و سکو	نردبان استاندارد بازشده کامل یا سکوی چرخ‌دار قفل‌شده	پایه‌گذاری نردبان روی بلوک سیمانی، ایستادن روی پله‌های آخر نردبان

پاسخ پژوهش کنید صفحه ۱۶۲ پودمان ۴ الزامات محیط کار دهم فنی

تفاوت بین یک «سیستم توقف سقوط (Fall Arrest)» و یک «سیستم محدودکننده موقعیت (Positioning System)» چیست؟ هرکدام در چه شرایطی استفاده می‌شوند؟

پاسخ: ۱. تعریف و تفاوت دو سیستم:

سیستم محدودکننده موقعیت (Positioning System):
کاربرد و تعریف: این سیستم فرد را در یک نقطهٔ مشخص مهار و تثبیت می‌کند تا تعادلش حفظ شود، دست‌هایش برای کار آزاد باشد و اصلاً اجازه نمی‌دهد فرد به لبهٔ پرتگاه برسد یا سقوط آزاد آغاز شود (پیشگیری از وقوع سقوط).

سیستم توقف سقوط (Fall Arrest System):
کاربرد و تعریف: زمانی عمل می‌کند که سقوط آزاد رخ داده باشد؛ این سیستم فرد در حال سقوط را پیش از برخورد به زمین یا سطوح پایین‌تر مهار کرده و با کمک لنیارد شوک‌گیر، ضربه و شوک شدید وارده به بدن را دفع می‌کند.

۲. مقایسه در یک جدول خلاصه و کاربردی:

ویژگی / معیار	سیستم محدودکننده موقعیت (Positioning)	سیستم توقف سقوط (Fall Arrest)
وظیفه اصلی	جلوگیری از وقوع سقوط و تثبیت فرد در محل کار	گرفتن و نجات فرد پس از شروع سقوط
اجزای اصلی	کمربند استقرار، طناب‌های مهار کوتاه با طول ثابت	هارنس کامل بدن، لنیارد مجهز به شوک‌گیر، نقطه مهار محکم
میزان سقوط مجاز	حداکثر ۰٫۶ متر (عملاً سقوط آزادی نباید رخ دهد)	تا ۲ متر سقوط کنترل‌شده در هوا (قبل از باز شدن شوک‌گیر)
شرایط استفاده	کار روی تیرهای برق، دکل‌های مخابراتی و میلگردبندی عمودی	کار روی داربست‌ها، لبهٔ بام‌های مرتفع، اسکلت فلزی و پرتگاه‌ها

۳. هرکدام در چه شرایطی استفاده می‌شوند؟

۱. سیستم محدودکننده موقعیت: هنگامی که کارگر روی سطح شیب‌دار، دکل عمودی یا داربست قرار دارد و به تکیه‌گاهی نیاز دارد که تعادل او را نگه دارد تا با دو دست آزادانه فعالیت کند (مثلاً سیم‌بان بالای تیر برق).
۲. سیستم توقف سقوط: در هر محیطی که خطر پرت شدن و سقوط بیش از ۱/۲ متر به پایین وجود دارد (مانند کار روی اسکلت ساختمان، لبهٔ باز طبقات و نماکاری)، استفاده از این سیستم الزامی است تا مانع مرگ یا آسیب جدی شود.

جواب پژوهش کنید صفحه ۱۶۴ پودمان چهارم الزامات محیط کار دهم فنی

در مدرسه، محل کار یا کارگاه خود چه نقاطی را پیدا می‌کنید که خطر شوک الکتریکی داشته باشد؟ از آنها عکس بگیرید. آیا اقدام مناسبی برای محافظت از شوک الکتریکی یا حریق الکتریکی برای آنها در نظر گرفته شده است؟ پیشنهاد شما چیست؟ نتایج خود را در کلاس ارائه دهید.

پاسخ: ۱. نقاط پرخطر شناسایی‌شده در کارگاه و مدرسه (همراه با وضعیت فعلی و پیشنهاد اصلاحی):

نقطهٔ پرخطر شناسایی‌شده	خطر احتمالی	وضعیت فعلی ایمنی	پیشنهاد و اقدام اصلاحی برای پیشگیری
۱. پریزها و کلیدهای شکسته کارگاه	برق‌گرفتگی مستقیم هنگام زدن یا کشیدن دوشاخه	فقط چسب برق زده شده (ناکافی و ناایمن)	تعویض فوری با کلید و پریز صنعتی استاندارد و درپوش‌دار
۲. کابل‌های فرسوده و لخت دستگاه‌ها	اتصالی، شوک الکتریکی و جرقهٔ حریق	روکش سیم بر اثر کشش و سایش پاره شده	تعویض کامل کابل و عبور دادن آن از داکت یا لوله خرطومی فلزی
۳. تابلو برق اصلی کارگاه	شوک الکتریکی شدید، آتش‌سوزی به علت بار اضافی	درب تابلو بدون قفل است؛ فیوزهای قدیمی دارد	نصب کلید محافظ جان (RCD)، اتصال به چاه ارت و قفل کردن درب تابلو
۴. سه راهی‌های غیراستاندارد کف زمین	له شدن سیم زیر پای کارآموزان یا ریختن آب و مایعات	آزادانه روی زمین کارگاه رها شده است	جمع‌آوری سه راهی‌های متفرقه، نصب پریزهای هوایی یا هدایت از سقف
۵. دستگاه‌های برقی بدون سیم ارت	انتقال ولتاژ و نشتی جریان برق به بدنه فلزی دستگاه	ارت متصل نیست یا قطع شده است	اتصال ارت مطمئن به بدنه تمامی تجهیزات و موتورهای کارگاه

۲. آیا اقدام مناسبی برای محافظت از شوک یا حریق الکتریکی انجام شده است؟

• اقدامات انجام‌شده: وجود کپسول‌های آتش‌نشانی پودر و گاز یا دی‌اکسید کربن ($CO_2$​) روی دیوار و استفاده از کلیدهای مینیاتوری در ورودی برق.
• نقایص موجود: در اکثر نقاط، سیستم ارتینگ دوره‌ای تست نمی‌شود و کلیدهای حساس محافظ جان (نشتی جریان) برای قطع خودکار برق نصب نشده‌اند.

۳. پیشنهادهای تکمیلی جهت ارائه در کلاس:

1. نصب کلیدهای محافظ جان (RCCB/RCD): قطع خودکار برق در کسری از ثانیه در صورت وقوع کمترین نشتی برق یا تماس انسان با سیم.
2. سیستم اتصال به زمین (ارت): هدایت سریع نشتی جریان الکتریکی از بدنه دستگاه‌ها به چاه ارت و جلوگیری از برق‌گرفتگی کاربر.
3. قرار دادن کپسول گاز CO₂​ در کنار تابلو برق: عدم استفاده از آب در آتش‌سوزی‌های الکتریکی و در دسترس بودن خاموش‌کنندهٔ مخصوص برق.
4. برنامهٔ بازرسی منظم و دوره‌ای: بررسی ماهانهٔ کابل‌ها، عایق‌بندی دوشاخه‌ها و کلیدهای اضطراری توسط سرپرست کارگاه.

جواب پژوهش کنید صفحه ۱۶۵ پودمان ۴ الزامات محیط کار دهم فنی

مهم‌ترین ماشین‌آلات مورد استفاده در رشته تخصصی یا کارگاه شما چیست؟ (درصورتی که ماشین‌آلات صنعتی یا نیمه‌صنعتی در رشته شما وجود ندارد می‌توانید از ماشین‌آلات مورد استفاده در منزل استفاده کنید) آنها را فهرست کنید. برای هریک هر تعداد خطری که می‌شناسید را یادداشت کنید. راه‌حل‌های پیشگیرانه یا کنترلی برای حذف خطر یا کاهش آن را بنویسید.

پاسخ: جدول شناسایی خطرات ماشین‌آلات و روش‌های پیشگیری و کنترل:

نام ماشین یا دستگاه	خطرات احتمالی	راه‌حل‌های پیشگیرانه و کنترلی (کاهش یا حذف خطر)
۱. دستگاه سنگ سنباده / فرز (مکانیک و صنایع فلزی)	• پرتاب پلیسه و ذرات داغ به چشم • شکستن و متلاشی شدن صفحه سنگ • گیر کردن دست یا آستین لباس	• نصب طلق محافظ شفاف و تکیه‌گاه استاندارد قطعه کار • استفاده اجباری از عینک و شیلد ایمنی صورت • پرهیز مطلق از پوشیدن دستکش پارچه‌ای گشاد و لباس آستین‌بلند آزاد
۲. دریل ستونی (صنایع برق، کامپیوتر و مکانیک)	• چرخش ناگهانی قطعه کار فلزی • پیچیده شدن مو یا شال و لباس دور مته • پرتاب براده‌های برنده	• مهار و محکم بستن قطعه کار با گیره مخصوص (نگه‌نداشتن با دست) • نصب حفاظ شیشه‌ای دور مته • جمع کردن موها زیر کلاه ایمنی و دکمه کردن کامل آستین‌ها
۳. اره نواری یا اره میزی (صنایع چوب و درودگری)	• بریدگی شدید، قطع انگشتان دست • لگد زدن قطعه چوب و پرتاب آن به سمت کاربر • استنشاق گرد و غبار چوب	• استفاده از دسته‌چوبی پوشر (Push Stick) برای هل دادن چوب • تنظیم و نصب درپوش حفاظتی روی تیغه • استفاده از ماسک گرد و غبار مناسب و سیستم مکنده تهویه
۴. چرخ‌خیاطی صنعتی (طراحی دوخت و پوشاک)	• فرورفتن سوزن پرسرعت در انگشت دست • گیر کردن پارچه یا مو در تسمه انتقال نیرو	• نصب محافظ فنری انگشت کنار سوزن • پوشاندن کامل تسمه و فلکه انتقال نیرو با کاور حفاظتی
۵. چرخ‌گوشت / خردکن خانگی یا صنعتی (صنایع غذایی یا مصارف منزل)	• خطر قطع و له‌شدگی دست در قیف گلویی • اتصال کوتاه و برق‌گرفتگی با بدنه خیس	• استفاده همیشگی از گوشت‌کوب پلاستیکی استاندارد دستگاه • پرهیز از شستن موتور با آب مستقیم و اتصال به پریز ارت‌دار • وجود حفاظ ایمنی با قطر مجاز در دهانه گلویی

اصول کلیدی ایمنی در کار با ماشین‌آلات (جهت ارائه کلاسی):

۱. حفاظ‌گذاری نقطهٔ عملیات و قطعات متحرک: تمامی چرخ‌دنده‌ها، تسمه‌ها و تیغه‌های برنده باید دارای قاب حفاظتی ثابت یا اینترلاک (خاموش شدن خودکار در صورت باز شدن درپوش) باشند.
۲. استفاده از تجهیزات حفاظت فردی (PPE): عینک، شیلد، کفش ایمنی با سرپنجه فولادی و گوشی صداگیر متناسب با دستگاه.
۳. ممنوعیت استفاده از وسایل آویزان: در زمان کار با قطعات گردنده، استفاده از گردنبند، دستبند، شال رها، ساعت و دستکش‌های گشاد خطر کشیده شدن دست به داخل دستگاه را به شدت بالا می‌برد.
۴. کلید قطع اضطراری (Emergency Stop): پیش از شروع کار، از سالم و در دسترس بودن دکمه قارچی استپ اضطراری مطمئن شوید.

پاسخ کار کلاسی صفحه ۱۶۶ پودمان چهارم الزامات محیط کار دهم فنی

در کارگاه، مدرسه یا خانه خود چه موادی را می‌توانید نام ببرید که امکان سوختن و شعله‌ور شدن دارند؟ کدام‌یک از آنها امکان آتش‌گیری خودبه‌خودی را دارند؟ کدام‌یک با یک جرقه شعله‌ور می‌شود؟ کدام‌یک به سختی می‌سوزند؟ یک فهرست از این مواد تهیه کنید.

پاسخ: جدول دسته‌بندی مواد قابل اشتعال در مدرسه، کارگاه و خانه:

دسته‌بندی قابلیت اشتعال	نمونه مواد شناسایی‌شده	محل وجود	دلیل و نحوه اشتعال
۱. آتش‌گیری خودبه‌خودی (بدون نیاز به شعله یا جرقه مستقیم)	• پارچه‌ها و پنبه‌های آغشته به روغن صنعتی یا تینر • تودهٔ متراکم براده‌های چوب یا زغال نم‌دار	انبار کارگاه، زیرزمین و سطل زباله پارچه‌های روغنی	اکسیداسیون تدریجی روغن باعث حبس و بالا رفتن گرما در توده شده و در نهایت خودبه‌خود مشتعل می‌شود.
۲. اشتعال سریع با یک جرقه (بسیار خطرناک و فرار)	• تینر، بنزین، الکل صنعتی • گاز مایع، گاز شهری (متان)، اسپری‌های رنگ و فوم	کارگاه نقاشی و اتومکانیک، آشپزخانه و آزمایشگاه	به دلیل داشتن نقطه اشتعال بسیار پایین، بخارات آن‌ها با کوچک‌ترین جرقهٔ کلید برق یا اصطکاک شعله‌ور می‌گردد.
۳. اشتعال‌پذیر معمولی (با تماس مستقیم شعله می‌سوزند)	• کاغذ، مقوا، کارتن، چوب خشک • پرده و پارچه‌های نخی و پلاستیکی	کلاس درس، کارگاه صنایع چوب، اتاق و کمدها	با گرفتن کبریت، فندک یا حرارت زیاد شعله‌ور شده و به سوختن ادامه می‌دهند.
۴. موادی که به‌سختی می‌سوزند (دیرسوز یا خودخاموش‌شونده)	• پلاستیک‌های فشرده نسوز (باکالیت)، کابل‌های نسوز • تخته‌های گچی، پشم‌شیشه و چرم طبیعی ضخیم	تابلوهای برق، لباس کار ایمنی، روکش سیم‌ها و عایق دیوارها	برای سوختن به حرارت بسیار شدید و تماس مداوم با شعله نیاز دارند و با حذف شعله، سوختن آن‌ها متوقف می‌شود.

نکات مهم برای پیشگیری از آتش‌سوزی در کارگاه:

۱. مدیریت تنظیف‌های روغنی: پارچه‌های آغشته به روغن و تینر باید حتماً در سطل‌های فلزی دربسته مخصوص تخلیه شوند تا خطر احتراق خودبه‌خودی از بین برود.
۲. انبارداری مایعات فرار: تینر، رنگ و الکل باید در ظروف استاندارد، دور از تابش آفتاب و منابع حرارتی، در مکانی با تهویه مناسب نگهداری شوند.
۳. تفکیک ضایعات قابل اشتعال: براده‌های چوب، کارتن‌ها و زباله‌های کاغذی باید روزانه از محیط کارگاه جمع‌آوری گردند.

پاسخ کار کلاسی صفحه ۱۶۷ پودمان ۴ الزامات محیط کار دهم فنی

سؤالات زیر را با انتخاب پاسخ مناسب بین شکل‌های بیابید، برخی از سؤال‌ها بیش از یک پاسخ دارند.

با توجه به گزینه‌های تصویری داده‌شده در صورت سؤال:
(سطل آب، سطل خاک، کپسول آتش‌نشانی CO₂​، کپسول آتش‌نشانی فوم، شیلنگ آب، قطع برق اصلی، هشدار به دیگران، فشردن دکمه اعلام حریق، تماس با آتش‌نشانی ۱۲۵، جداسازی مواد قابل اشتعال، استفاده از پتو یا پارچه، فرار از منطقه خطر)

۱. در کارگاه، یک محل دپوی ضایعات مقوایی و چوبی آتش گرفته، کدام خاموش‌کننده دستی بهترین انتخاب است؟

پاسخ: سطل آب یا شلنگ آب (همچنین کپسول آتش‌نشانی فوم یا سطل خاک).
دلیل: آتش‌سوزی‌های کلاس A (جامدات مثل چوب، کاغذ و کارتن) با خاصیت خنک‌کنندگی آب و نفوذ در عمق خاکستر به بهترین شکل مهار و خاموش می‌شوند.

۲. بنزین روی زمین ریخته و شعله‌ور شده است، استفاده از کدام ماده خاموش‌کننده مناسب است؟ کدام باعث بدتر شدن آتش می‌شود؟

پاسخ: مناسب: کپسول آتش‌نشانی فوم، سطل خاک و کپسول CO₂​.
ممنوع و خطرناک (بدترکننده): سطل آب و شیلنگ آب.
دلیل: چگالی بنزین از آب کمتر است و روی آب شناور می‌ماند؛ پاشیدن آب باعث پخش شدن بنزین مشتعل و گسترش دامنه آتش‌سوزی می‌شود. در مقابل، کف (فوم) و خاک با پوشاندن سطح بنزین مانع رسیدن اکسیژن (خفه‌کردن آتش) می‌شوند.

۳. جرقه از تابلوی برق باعث شروع آتش‌سوزی شده، اولین اقدام چیست؟ کدام خاموش‌کننده ممنوع است؟

پاسخ: اولین اقدام: قطع برق اصلی (کلید مینیاتوری یا کلید اصلی تابلو).
خاموش‌کننده ممنوع: سطل آب یا شلنگ آب (و کپسول فوم پایه آبی).
خاموش‌کننده مناسب: کپسول آتش‌نشانی CO₂ (دی‌اکسید کربن).
دلیل: آب رسانای الکتریسیته است و خطر برق‌گرفتگی مرگبار دارد. گاز CO₂​ نارساناست، اکسیژن را خفه می‌کند و آسیبی هم به مدارهای حساس الکترونیکی نمی‌زند.

۴. برای جلوگیری از گسترش آتش اولین کاری که می‌توان انجام داد، چیست؟

پاسخ: جداسازی مواد قابل اشتعال (حذف ضلع ماده سوختنی از مثلث آتش).
توضیح: دور کردن سریع قوطی‌های تینر، رنگ، گاز، کارتن‌ها و تخته‌ها از مجاورت کانون حریق، مانع از تغذیه و پیشروی آتش به سایر بخش‌ها می‌شود.

۵. برای خاموش‌کردن آتش ناشی از روغن یا چربیِ داغ در آشپزخانه رستوران کدام خاموش‌کننده دستی مناسب است؟

پاسخ: استفاده از پتو یا پارچه (پتو نسوز) و سطل خاک (یا درپوش مناسب).
نکته بسیار مهم: استفاده از آب مطلقاً ممنوع است؛ زیرا ریختن آب در روغن داغ باعث انفجار بخار و پاشیدن آتش به اطراف می‌شود. انداختن پتو یا درپوش روی ظرف، با قطع فوری اکسیژن آتش را خاموش می‌کند.

۶. پس از مشاهده یک آتش کوچک، چه کسی باید مطلع شود؟ چه راه‌هایی برای اطلاع‌رسانی دارید؟

پاسخ: چه کسانی: همه افراد حاضر در محیط (هم‌کلاسی‌ها، هنرآموز و مسئولان کارگاه) و در صورت عدم مهار سریع، سازمان آتش‌نشانی.

راه‌های اطلاع‌رسانی طبق گزینه‌ها:
۱. فشردن دکمه اعلام حریق
۲. هشدار به دیگران (صدا زدن و فریاد زدن آژیرگونه)
۳. تماس با آتش‌نشانی ۱۲۵

جواب کار کلاسی صفحه ۱۶۹ پودمان چهارم الزامات محیط کار دهم فنی

با هماهنگی مدیریت هنرستان خود، یک مانور اطفای حریق کوچک و کنترل‌شده در محوطه باز برگزار کنید. در صورت امکان این کار را در یک ایستگاه آتش‌نشانی و با حضور آتش‌نشانان انجام دهید.

پاسخ: گزارش و مراحل اجرای مانور اطفای حریق کارگاهی / آموزشگاهی

برای اجرای این فعالیت عملی، مراحل زیر را به‌صورت یک گزارش منظم در دفتر یا کتاب خود بنویسید:

۱. اقدامات پیش از برگزاری مانور (برنامه‌ریزی و ایمنی):

1. هماهنگی و تعیین مکان: انتخاب یک فضای کاملاً باز در حیاط هنرستان، دور از خودروها، درختان و انبارها.
2. آماده‌سازی تجهیزات ایمنی: کپسول‌های پودر و گاز ($ABC$)، کپسول گاز $CO_2$​، سطل شن/ماسه، پتو نسوز و شیلنگ آب آماده به کار.
3. حضور کارشناس یا آتش‌نشان: هماهنگی با ایستگاه آتش‌نشانی محل جهت حضور کارشناس برای نظارت و آموزش عملی.
4. تجهیزات فردی دانش‌آموزان: پوشیدن دستکش ایمنی چرمی، عینک محافظ و لباس کار نخی مناسب.

۲. مراحل اجرایی عملیات اطفای حریق (روش استاندارد PASS):

هنگام روبرو شدن با آتش سینی یا تشتک سوخت، گام‌های چهارگانه زیر را اجرا کردیم:

• گام ۱ (کشیدن ضامن – Pull): کپسول را عمودی روی زمین گذاشته و ضامن (پین) ایمنی را کشیدیم تا پلمپ آن باز شود.
• گام ۲ (هدف‌گیری بن شعله – Aim): نازل یا شیپورک خاموش‌کننده را دقیقاً به سمت ریشه و قاعدهٔ آتش (پایین‌ترین نقطهٔ سوختن) گرفتیم، نه به سمت بالای زبانه‌های آتش.
• گام ۳ (فشردن اهرم – Squeeze): در فاصله ایمن (حدود ۱٫۵ تا ۲ متری) و در جهت موافق باد، اهرم تخلیه را فشار دادیم.
• گام ۴ (حرکت جارویی – Sweep): نازل کپسول را با حرکت رفت و برگشتی (جاروب کردن) به چپ و راست حرکت دادیم تا تمام سطح مادهٔ مشتعل پوشانده و خفه شود.

۳. نکات کلیدی و دستاوردهای مانور (نتایج و مشاهدات):

• ایستادن پشت به باد: یاد گرفتیم همیشه در جهت وزش باد بایستیم تا دود، حرارت و پودر کپسول به صورت خودمان برنگردد.
• حفظ خونسردی و حفظ مسیر فرار: هرگز نباید آتش را میان خود و درب خروجی قرار دهیم؛ پشت سر ما همیشه باید مسیر تخلیه و فرار باز باشد.
• لحظات طلایی اولیه (Golden Time): متوجه شدیم داشتن کپسول به‌تنهایی کافی نیست؛ مهارت کار با آن در ۲ دقیقه اول است که مانع تبدیل یک آتش کوچک به یک فاجعه و دومینوی خطر می‌شود.

جواب کار کلاسی صفحه ۱۷۱ پودمان ۴ الزامات محیط کار دهم فنی

به علائم و نشانه‌های ایمنی مواد شیمیایی شکل نگاه کنید، آیا می‌دانید هر یک به چه معنی است؟ این علائم همان استاندارد GHS است.

پاسخ: ۱. معنی و مفهوم علائم استاندارد جهانی GHS

این نشانه‌ها (پیکتوگرام‌های لوزی شکل با کادر قرمز) برای شناسایی سریع نوع خطر مواد شیمیایی روی ظروف و بسته‌بندی‌ها درج می‌شوند:

علامت / تصویر	نام خطر	معنی و پیامد
شعله آتش	قابلیت اشتعال (Flammable)	ماده با کمترین جرقه، گرما یا شعله آتش می‌گیرد (مانند تینر، بنزین، گازوئیل و استون).
جمجمه و استخوان ضربدری	سمیت حاد و کشنده (Toxicity)	ماده بسیار سمی و کشنده است؛ تماس، تنفس یا خوردن آن باعث مسمومیت شدید یا مرگ می‌شود.
ریختن مایع روی دست و فلز	خورنده و اسیدی (Corrosive)	سوختگی شدید پوست و چشم ایجاد می‌کند و فلزات را سوراخ و حل می‌کند (مانند جوهرنمک، اسیدها و سود سوزآور).
ماهی مرده و درخت خشک	خطر برای محیط زیست (Environmental)	برای آبزیان، گیاهان و طبیعت خطرناک و آلاینده است و نباید در فاضلاب یا محیط باز ریخته شود.
کپسول و سیلندر گاز	گاز تحت فشار (Gas Under Pressure)	گاز به صورت فشرده داخل کپسول است؛ خطر انفجار بر اثر حرارت یا ضربه دارد (مانند سیلندر اکسیژن و آرگون).
علامت تعجب (!)	مضر و تحریک‌کننده (Harmful / Irritant)	سوزش چشم، پوست و گلو، سرفه شدید و سردرد ایجاد می‌کند (مانند مایع سفیدکننده/وایتکس).
تخریب قفسه سینه انسان	خطر جدی برای سلامت (Health Hazard)	خطرات درازمدت برای سلامت بدن، آسیب به ریه و دستگاه تنفسی (مانند ترکیبات آزبست یا حلال‌های شیمیایی صنعتی).
انفجار جسم و ترکش	خطر انفجار (Explosive)	ماده ناپایدار است و بر اثر ضربه، اصطکاک یا حرارت شدید منفجر می‌شود (مانند دینامیت و برخی مواد شیمیایی فرّار).

۲. لوزی خطر (NFPA) یک ماده پرکاربرد کارگاهی (تینر / بنزین): (برای ارائه در کلاس و تکمیل تمرین)

• رنگ آبی (خطرات سلامتی): عدد ۲ ⭠ ایجاد سرگیجه، سوزش گلو و چشم؛ نیاز ضروری به ماسک و تهویه هوا.
• رنگ قرمز (قابلیت اشتعال): عدد ۳ ⭠ بسیار اشتعال‌پذیر در دمای عادی محیط، خطر آتش‌سوزی با کوچک‌ترین جرقه.
• رنگ زرد (واکنش‌پذیری و پایداری): عدد ۰ ⭠ در شرایط معمولی پایدار است و خودبه‌خود منفجر نمی‌شود.
• رنگ سفید (خطرات ویژه): بدون علامت خاص.

نکته کاربردی و مهم درس (همسایه‌های ناسازگار):
انبارداری و چیدمان مواد شیمیایی نباید سلیقه‌ای باشد؛ مواد ناسازگار مثل اسیدها و بازها نباید کنار هم قرار گیرند، زیرا در صورت شکستن شیشه یا نشت، حتی بدون وجود شعله و جرقه واکنش داده و سبب انفجار، گاز سمی و آتش‌سوزی می‌شوند.

پاسخ پژوهش کنید صفحه ۱۷۱ پودمان چهارم الزامات محیط کار دهم فنی

لوزی خطر یک ماده شیمیایی پر کاربرد در محیط کار، مدرسه یا خانه را در اینترنت جست‌وجو کنید. معنی علامت‌ها و اعداد و رنگ‌های آن را مشخص کنید و در کلاس ارائه دهید.

پاسخ: موضوع پژوهش: بررسی لوزی خطر (NFPA 704) یک ماده پرکاربرد کارگاهی و خانگی

برای این فعالیت، «تینر فوری / اتانول (الکل)» یا «بنزین» را که پرکاربردترین حلال‌ها و سوخت‌ها هستند بررسی می‌کنیم:

۱. جدول مشخصات لوزی خطر (NFPA 704):

بخش لوزی	رنگ خانه	عدد یا علامت	معنی و مفهوم برای دانش‌آموز
سمت چپ	آبی (خطر سلامتی)	۲	خطر متوسط؛ استنشاق بخارات آن باعث سرگیجه، سوزش چشم، گلو و مسمومیت می‌شود و کار با آن نیازمند ماسک تنفسی و تهویه مناسب است.
بالا	قرمز (قابلیت اشتعال)	۳	بسیار آتش‌گیر؛ در دمای معمولی محیط هم بخار اشتعال‌پذیر تولید می‌کند و با کوچک‌ترین جرقه یا حرارت سریع شعله‌ور می‌شود.
سمت راست	زرد (واکنش‌پذیری)	۰	پایدار؛ در مجاورت هوا یا آب واکنش انفجاری یا ناگهانی نمی‌دهد و خودبه‌خود منفجر نمی‌شود.
پایین	سفید (خطرات ویژه)	(خالی)	خطرات ویژهٔ خاصی (مانند واکنش مرگبار با آب یا خاصیت اکسیدکنندگی) ندارد.

۲. قاعده کلی خواندن لوزی خطر (برای ارائه به کلاس):

1. مفهوم رنگ‌ها:
   • آبی: خطرات مربوط به سلامتی و بدن انسان (Health Hazard).
   • قرمز: میزان خطر آتش‌سوزی و اشتعال (Flammability).
   • زرد: میزان ناپایداری و خطر واکنش شیمیایی یا انفجار (Instability).
   • سفید: خطرات ویژه (مانند علامت $W$W خط‌خورده یعنی با آب واکنش می‌دهد، یا $OX$OX یعنی اکسیدکننده است).
2. مفهوم اعداد (شدت خطر):
   • اعداد از ۰ تا ۴ درجه‌بندی می‌شوند:
     • عدد ۰: بی‌خطر یا حداقل خطر در شرایط عادی.
     • عدد ۱: خطر کم.
     • عدد ۲: خطر متوسط (هشدار).
     • عدد ۳: خطر زیاد.
     • عدد ۴: بالاترین حد خطر و کشنده بودن ماده.

پاسخ پژوهش کنید صفحه ۱۷۲ پودمان ۴ الزامات محیط کار دهم فنی

یک گروه ۲ یا ۳ نفری تشکیل دهید. از یک محل (کارگاه، محل کار) به انتخاب خود بازدید میدانی انجام دهید. خطرات را با بازدید اولیه شناسایی کنید. برای هر خطر فرم را پر کنید (حداقل ۳ خطر).

فرم ارزیابی ریسک

عنوان کار/ محل:
متصدی/گروه:
تاریخ:
شرح خطر (کوتاه):

• چه کسی در معرض است؟ (یک‌کلمه): کارگر / همه / بازدیدکننده
• کنترل‌های موجود (کوتاه):
• محتمل بودن بروز آن خطر (۱ تا ۵: ۱ (نادر) ـ ۲ (کم) ـ ۳ (متوسط) ـ ۴ (بالا) ـ ۵ (بسیار بالا))
• شدت ۱ تا ۵: ۱ (خفیف) ـ ۲ (جراحت جزئی) ـ ۳ (غیرقابل‌بازگشت جزئی) ـ ۴ (شدید) ـ ۵ (مرگ/ زیان شدید)
• امتیاز ریسک = احتمال × شدت
• سطح ریسک: ۱-۴ = کم، ۵-۹ = متوسط، ۱۰-۱۵ = بالا، ۱۶-۲۵ = بحرانی
• اقدام پیشنهادی (یک‌خطی):
• مسئول اجرا:
• مهلت اجرا:
• وضعیت (بعد از اجرا ـ با یک‌کلمه): حل‌شده / در حال‌انجام / نیاز به بررسی

پاسخ: اطلاعات عمومی فرم:

• عنوان کار / محل: کارگاه مکانیک و ماشین‌ابزار هنرستان (یا کارگاه صنایع چوب / برق)
• متصدی / گروه: گروه ایمنی دانش‌آموزان پایه دهم (تیم ارزیابی ریسک)
• تاریخ: ۱۴۰۵/۰۸/۱۵

فرم شماره ۱ (خطر اول: برقی)

• شرح خطر (کوتاه): فرسودگی و پارگی روکش کابل دریل ستونی و رد شدن آن از کف زمین
• چه کسی در معرض است؟: همه
• کنترل‌های موجود (کوتاه): چسب برق زدن دور کابل (غیر استاندارد)
• محتمل بودن بروز آن خطر (۱ تا ۵): ۴ (بالا)
• شدت پیامد (۱ تا ۵): ۴ (شدید – خطر برق‌گرفتگی)
• امتیاز ریسک: $۴ \times ۴ = \mathbf{۱۶}$
• سطح ریسک: بحرانی
• اقدام پیشنهادی (یک‌خطی): تعویض کامل کابل آسیب‌دیده و عبور دادن آن از درون داکت یا لوله محافظ دیواری
• مسئول اجرا: سرپرست کارگاه و تکنسین برق هنرستان
• مهلت اجرا: ۴۸ ساعت (فوری)
• وضعیت: حل‌شده

فرم شماره ۲ (خطر دوم: مکانیکی / تراشه)

• شرح خطر (کوتاه): نبودِ حفاظ طلق شیشه‌ای روی دستگاه سنگ سنباده رومیزی
• چه کسی در معرض است؟: کارگر (دانش‌آموز پای دستگاه)
• کنترل‌های موجود (کوتاه): استفاده از عینک ایمنی
• محتمل بودن بروز آن خطر (۱ تا ۵): ۳ (متوسط)
• شدت پیامد (۱ تا ۵): ۳ (غیرقابل‌بازگشت جزئی – آسیب به قرنیه چشم)
• امتیاز ریسک: $۳ \times ۳ = \mathbf{۹}$
• سطح ریسک: متوسط
• اقدام پیشنهادی (یک‌خطی): نصب شیلد و طلق محافظ نشکن استاندارد روی دستگاه و تنظیم فاصله تکیه‌گاه
• مسئول اجرا: انباردار و مربی کارگاه
• مهلت اجرا: یک هفته
• وضعیت: در حال انجام

فرم شماره ۳ (خطر سوم: شیمیایی و لغزش)

• شرح خطر (کوتاه): نشتی و ریختن روغن یا واسکازین روی سرامیک کف مسیر تردد کارگاه
• چه کسی در معرض است؟: همه
• کنترل‌های موجود (کوتاه): قرار دادن کارتن روی زمین
• محتمل بودن بروز آن خطر (۱ تا ۵): ۴ (بالا)
• شدت پیامد (۱ تا ۵): ۲ (جراحت جزئی – لیز خوردن و کوفتگی دست و پا)
• امتیاز ریسک: $۴ \times ۲ = \mathbf{۸}$
• سطح ریسک: متوسط
• اقدام پیشنهادی (یک‌خطی): شست‌وشوی فوری با مواد چربی‌گیر، استفاده از خاک اره یا پودر جاذب و تعمیر نشتی شیر مخزن
• مسئول اجرا: خدمات کارگاه با نظارت سرپرست
• مهلت اجرا: در همان روز
• وضعیت: حل‌شده

جواب کار کلاسی صفحه ۱۷۳ پودمان چهارم الزامات محیط کار دهم فنی

در کارگاه یا هنرستان شما چه لوازم حفاظت فردی وجود دارد؟ محل استفاده آنها کجاست؟ فکر می‌کنید کدام یک از لوازم حفاظت فردی در شغل آینده شما موردنیاز باشد؟ آیا به‌جای استفاده از این لوازم راه‌حل دیگری دارید؟

پاسخ: لوازم حفاظت فردی موجود در کارگاه/هنرستان و محل استفاده آن‌ها:

نام وسیله حفاظت فردی (PPE)	محل و شرایط استفاده در کارگاه
لباس کار و کفش ایمنی (پنجه‌فولادی)	در تمام فضای کارگاه‌ها (برای پیشگیری از سقوط اجسام سنگین و سوختگی یا بریدگی)
عینک ایمنی / شیلد محافظ صورت	هنگام کار با سنگ سنباده، تراشکاری، سنگ فرز، جوشکاری و برش‌کاری (برای جلوگیری از پرتاب براده و جرقه‌ها)
دستکش ایمنی (چرمی، ضدبرش، عایق)	جابه‌جایی ورق‌های فلزی، جوشکاری، حمل قطعات تیز یا کار با تجهیزات الکتریکی (نکته: کار با مته و دستگاه‌های گردنده بدون دستکش انجام می‌شود)
گوشی یا ایرپلاگ (محافظ شنوایی)	در بخش‌های پر سر و صدا مثل کار با چکش، پرس یا برش‌کاری و فرزکاری
ماسک تنفسی (فیلتردار / ضد گردوغبار)	هنگام سمباده‌کاری چوب، نقاشی، کار با تینر و مواد شیمیایی یا گردوغبار

کدام‌یک از لوازم حفاظت فردی در شغل آیندهٔ شما مورد نیاز است؟

• پاسخ نمونه (متناسب با رشته):
  • رشته‌های مکانیک، ساخت‌وتولید و صنایع فلزی: کفش ایمنی، دستکش مقاوم به حرارت، عینک محافظ و شیلد صورت.
  • رشته‌های برق و الکترونیک: کفش و دستکش عایق برق، لباس نخی فاقد بخش‌های فلزی و عینک محافظ.
  • رشته‌های صنایع چوب: ماسک فیلتردار ضد غبار، محافظ گوش و عینک ایمنی.
  • رشته‌های کامپیوتر و گرافیک/طراحی: عینک با فیلتر نور آبی (آنتی‌رفلکس) و مچ‌بندهای ارگونومیک برای کار با ماوس و کیبورد.

آیا به‌جای استفاده از این لوازم، راه‌حل دیگری دارید؟ (پاسخ تحلیلی و مفهومی)

• بله؛ طبق هرم کنترل خطرات در ایمنی (کتاب درسی)، وسایل حفاظت فردی «آخرین راه‌حل و خط دفاعی آخر» هستند. پیش از استفاده از وسایل حفاظت فردی، اولویت با روش‌های زیر است:
  1. حذف خطر (Elimination): حذف فرایند یا مادهٔ خطرزا از اساس.
  2. جایگزینی (Substitution): جایگزین کردن ابزارها و مواد پرخطر با انواع کم‌خطرتر (مانند استفاده از رنگ‌های پایه آب به جای حلال‌های نفتی).
  3. کنترل‌های فنی و مهندسی (Engineering Controls): نصب حفاظ روی تیغه‌ها و چرخ‌دنده‌ها، استفاده از سیستم تهویه موضعی برای مکش گازها و غبار، عایق‌بندی صوتی دستگاه‌ها.
  4. کنترل‌های مدیریتی (Administrative Controls): شیفت‌بندی کارگران برای کاهش زمان قرارگیری در معرض خطر، آموزش اصول ایمنی و چیدمان استاندارد کارگاه.

⚠️ دانش آموز عزیز به این نکته نیز توجه داشته باشید که مطالب درسی قرار گرفته شده در این صفحه فقط جنبه کمک آموزشی دارد لذا قبل از استفاده کردن از آن ها حتما خودتان نیز به سوالات پاسخ دهید تا مفهوم درس را به خوبی متوجه شوید.

پاسخ پودمان قبلی: جواب پودمان ۳ الزامات محیط کار دهم فنی حرفه ای

🔔 در این نوشته سوالت پودمان ۴ الزامات محیط کار دهم فنی حرفه‌ای و کار و دانش را مرور کردیم، اگر سوالی دارید از قسمت نظرات بپرسید. همچنین جهت مشاهده گام به گام سایر بخش‌ها شماره صفحه آن را به همراه عبارت «ماگرتا» در گوگل جست و جو کنید.