اخبارعلمی

جواب فصل اول علوم تکمیلی هشتم 🌈 مخلوط و جداسازی مواد

گام به گام پاسخ و حل فعالیت‌ ها و پرسش های فصل اول کتاب علوم تجربی تکمیلی پایه هشتم

جواب فصل اول علوم تکمیلی هشتم ؛ در این مقاله به جواب و حل سوال های خود را بیازمایید و فعالیت صفحه ۲ ، ۳ ، ۴ ، ۶ ، ۷ ، ۹ ، ۱۲ ، ۱۳ و ۱۴ فصل اول «مخلوط و جداسازی مواد» علوم تجربی تکمیلی (ویژه مدارس استعداد درخشان) پایه هشتم متوسطه اول پرداخته ایم. در ادامه با بخش آموزش و پرورش ماگرتا همراه ما باشید.

همچنین بخوانید: گام به گام کتاب علوم تجربی تکمیلی (ویژه مدارس استعداد درخشان) هشتم

جواب فصل اول علوم تکمیلی هشتم

جواب خود را بیازمایید صفحه ۳ فصل اول علوم تکمیلی هشتم

با توجه به مطالبی که آموخته‌اید، نمودار زیر را با استفاده از کلمات داخل کادر زیر، کامل کنید:

| عنصر، ناهمگن، مادهٔ خالص، همگن، ترکیب، محلول |

جواب خود را بیازمایید صفحه ۳ فصل اول علوم تکمیلی هشتم

پاسخ: تصویر کامل شده:

جواب خود را بیازمایید صفحه ۳ فصل اول علوم تکمیلی هشتم

آ) در بین چهار زیرمجموعهٔ پایانی، کدام‌یک دارای کم‌ترین تعداد اجزا بوده و بیش‌ترین تعداد اجزا در کدام زیرمجموعه خواهد بود؟

پاسخ: کم‌ترین تعداد اجزا: گروه عنصر (زیرا از یک نوع اتم یا ذره تشکیل شده و قابل تجزیه به مواد ساده‌تر نیست).
بیش‌ترین تعداد اجزا: گروه مخلوط ناهمگن (مانند سالاد یا آجیل) و محلول‌ها (به‌ویژه محلول‌های چندجزئی یا هوا که شامل گازهای مختلف است، زیرا می‌توانند از تعداد نامحدودی ماده با نسبت‌های متغیر تشکیل شوند).

ب) برای هریک از گروه‌ها دو مثال بنویسید.

پاسخ: ۱. عنصر: آهن (FeFe) و اکسیژن (O2O_2​)
۲. ترکیب: آب خالص (H2OH_2O) و نمک طعام یا سدیم کلرید (NaClNaCl)
۳. محلول (همگن): آب‌نمک و چای شیرین
۴. مخلوط ناهمگن: آجیل و سالاد شیرازی

پ) فرآیند جداسازی فیزیکی چه تفاوت‌هایی با فرآیند جداسازی شیمیایی دارد؟

پاسخ: جداسازی فیزیکی: با استفاده از ویژگی‌های فیزیکی مواد (مانند نقطهٔ جوش، اندازهٔ ذرات، چگالی یا خاصیت مغناطیسی) انجام می‌شود و در آن هیچ مادهٔ جدیدی تولید نمی‌شود و هویت شیمیایی مواد تغییر نمی‌کند (مثل جدا کردن ماسه از آب با صافی).

جداسازی شیمیایی: با استفاده از واکنش‌های شیمیایی و تغییر در پیوندهای اتم‌ها انجام می‌شود و در آن مواد جدیدی با خواص شیمیایی کاملاً متفاوت از مادهٔ اولیه تولید می‌شوند (مثل تجزیهٔ آب به گازهای اکسیژن و هیدروژن با کمک جریان برق یا الکترولیز).

ت) پیش‌بینی کنید که کدام‌یک از این دو فرآیند جداسازی، گران‌قیمت‌تر خواهند بود. برای پاسخ خود دلیل بیاورید.

پاسخ تشریحی: فرآیند جداسازی شیمیایی معمولاً گران‌قیمت‌تر از جداسازی فیزیکی است.
دلیل: برای انجام جداسازی شیمیایی، به شکستن پیوندهای قوی شیمیایی نیاز داریم که این کار مستاب مصرف انرژی بسیار زیاد (مانند انرژی الکتریکی یا حرارتی بالا)، تجهیزات و دستگاه‌های پیچیدهٔ آزمایشگاهی و صنعتی و همچنین مواد شیمیایی خاص (معرف‌ها و کاتالیزورها) است؛ در حالی که جداسازی فیزیکی اغلب با ابزارهای ساده‌تر و مصرف انرژی کمتری (مثل تصفیه، تقطیر ساده یا صاف کردن) انجام می‌شود.

پاسخ خلاصه:
کدام‌یک گران‌تر است؟ جداسازی شیمیایی.
دلیل: نیاز به شکستن پیوندهای شیمیایی، مصرف انرژی بسیار بیشتر، تجهیزات پیشرفته‌تر و مواد شیمیایی خاص دارد.

جواب فعالیت صفحه ۴ فصل ۱ علوم تکمیلی هشتم

در یک کار گروهی در مورد هریک از پرسش‌های زیر اطلاعات جمع‌آوری کنید:

جواب فعالیت صفحه ۴ فصل ۱ علوم تکمیلی هشتم

آ) آلیاژ چیست؟

پاسخ تشریحی: به مخلوط (محلول جامد) دو یا چند عنصر که حداقل یکی از آن‌ها فلز باشد، آلیاژ می‌گویند. در ساخت آلیاژ، فلز پایه (فلز اصلی) را با مقدار کمی از فلزهای دیگر یا نافلزها ذوب کرده و با هم مخلوط می‌کنند؛ پس از سرد شدن، مخلوطی به‌دست می‌آید که خواص بهتری از اجزای سازندهٔ خود دارد.

پاسخ خلاصه: آلیاژ، مخلوط جامدِ دو یا چند عنصر است که حداقل یکی از آن‌ها فلز باشد (مانند برنج که از مس و روی ساخته می‌شود).

ب) نام چهار آلیاژ معروف را همراه با اجزای سازندهٔ آنها بنویسید.

پاسخ: در جدول زیر نوشته‌ایم:

آلیاژاجزای سازنده
فولاد (آهن زنگ‌نزن)آهن + کروم + نیکل
برنجمس + روی
برنزمس + قلع (گاه مقدار کمی روی یا سرب)
پِیرآلومینیم / دورالومینآلومینیم + مس + منیزیم

پ) در چه بخش‌هایی از زندگی روزمرهٔ ما استفاده از آلیاژها بهتر از به کارگیری اجزای سازندهٔ آنها (به تنهایی) می‌باشد؟ علت این موضوع چیست؟

پاسخ تشریحی: استفاده از آلیاژها در چند بخش مهم زندگی بهتر از به‌کارگیری فلز خالص است:

۱. ساخت بدنهٔ هواپیما و وسایل نقلیه: آلیاژهای آلومینیم مانند دورالومین سبک ولی محکم هستند و به‌همین‌دلیل در بدنهٔ هواپیما استفاده می‌شوند؛ در حالی که آلومینیم خالص نرم است و مقاومت کافی ندارد.
علت: ترکیب آلومینیم با مس و منیزیم، استحکام آن را زیاد و وزن را کم می‌کند.

۲. ساخت ظروف و لوله‌های آشپزخانه (فولاد زنگ‌نزن): آهن خالص در مجاورت آب و هوا زنگ می‌زند و شکننده است؛ اما با افزودن کروم و نیکل، آلیاژی به‌دست می‌آید که زنگ نمی‌زند و در برابر خوردگی مقاوم است.
علت: افزودن کروم و نیکل، مقاومت در برابر خوردگی (زنگ‌زدگی) را افزایش می‌دهد.

۳. ساختن تار و ساز (برنز و برنج): در ساخت سیم‌ها، زنگ‌ها و آلات موسیقی از برنز یا برنج استفاده می‌شود که انعطاف و صدای بهتری نسبت به مس خالص دارند.
علت: آلیاژ کردن مس با قلع یا روی، استحکام و خاصیت صوتی (طنین) را بهتر می‌کند.

پاسخ خلاصه: در ساخت وسایل نقلیه (خودرو و هواپیما)، ظروف و لوله‌های منزل و ابزار و آلات موسیقی، آلیاژها بهتر از فلز خالص‌اند؛ علتش این است که آلیاژها سبک‌تر، محکم‌تر و مقاوم‌تر در برابر خوردگی و زنگ‌زدگی هستند.

ت) به طور کلی استفاده از آلیاژها، نسبت به استفاده از فلزهای خالص، چه فایده‌هایی دارد؟

پاسخ تشریحی: مهم‌ترین فایده‌های آلیاژها عبارت‌اند از:

۱. افزایش استحکام و سختی: مثلاً فولاد بسیار سخت‌تر از آهن خالص است.
۲. افزایش مقاومت در برابر خوردگی (زنگ‌زدگی): فولاد زنگ‌نزن با افزودن کروم و نیکل زنگ نمی‌زند.
۳. کاهش وزن و افزایش سبکی: آلیاژهای آلومینیم برای حمل‌ونقل سبک ولی محکم‌اند.
۴. افزایش مقاومت در برابر حرارت و دماهای بالا: برخی آلیاژها در دمای بالا تغییر شکل نمی‌دهند.
۵. بهبود خواص الکتریکی و مکانیکی و امکان تنظیم خواصforکاربرد خاص: با تغییر نسبت عناصر، آلیاژی با خواص دلخواه می‌سازیم.

پاسخ خلاصه: فایده‌های اصلی آلیاژها: محکم‌تر و سخت‌تر بودن، مقاوم بودن در برابر زنگ‌زدگی و خوردگی، سبک بودن و مقاوم در برابر حرارت است؛ به این ترتیب با آلیاژ کردن، موادی بهتر از فلزهای خالص برای کاربردهای مختلف به‌دست می‌آوریم.

پاسخ فعالیت صفحه ۶ فصل اول علوم تکمیلی هشتم

تحقیق کنید که اندازهٔ ذره‌های سازندهٔ یک محلول بزرگ‌تر است یا یک سوسپانسیون. این موضوع در مورد محلول و امولسیون چگونه است؟ برای پاسخ خود یک مثال مطرح کرده و سعی کنید اندازهٔ ذره‌ها را با جستجو در منابع مختلف پیدا کنید.

۱. مقایسهٔ اندازهٔ ذره‌های سازندهٔ «محلول» و «سوسپانسیون»

پاسخ تشریحی:

  • محلول: در یک محلول (که مخلوطی همگن است)، ذره‌های حل‌شونده در حد اتم‌ها، یون‌ها یا مولکول‌های منفرد پخش شده‌اند. اندازهٔ این ذره‌ها بسیار کوچک و کم‌تر از ۱ نانومتر (<1 nm< 1\,\text{nm}) است. به همین دلیل ذرات از صافی عبور می‌کنند و هرگز ته‌نشین نمی‌شوند.
  • سوسپانسیون (تعلیق): در سوسپانسیون (مخلوط ناهمگن ذرات جامد در مایع)، ذره‌ها بسیار بزرگ‌تر هستند و اندازهٔ آن‌ها معمولاً بیش‌تر از ۱۰۰ نانومتر (>100 nm> 100\,\text{nm}) است. به دلیل بزرگی اندازهٔ ذرات، این مواد پس از مدتی سکون ته‌نشین می‌شوند و نور را نیز پراکنده می‌کنند.
  • نتیجه‌گیری و مثال: اندازهٔ ذره‌های سوسپانسیون بسیار بزرگ‌تر از محلول است.
    • مثال محلول: محلول نمک (سدیم کلرید) در آب (اندازهٔ ذرات در حد کمتر از ۱ نانومتر).
    • مثال سوسپانسیون: مخلوط ماسه یا خاک‌شیر در آب (اندازهٔ ذرات بزرگ و قابل مشاهده با چشم غیرمسلح).

پاسخ خلاصه:

  • کدام‌یک بزرگ‌تر است؟ ذره‌های سوسپانسیون به‌طور قابل‌توجهی بزرگ‌تر از محلول هستند.
  • مقایسهٔ اندازه: محلول (کم‌تر از ۱ نانومتر) < سوسپانسیون (بیش‌تر از ۱۰۰ نانومتر).
  • مثال: محلول آب‌نمک (ذرات بسیار ریز و حل‌شده) در برابر مخلوط ماسه در آب (ذرات درشت و ته‌نشین‌شونده).

۲. مقایسهٔ اندازهٔ ذره‌های سازندهٔ «محلول» و «امولسیون»

پاسخ تشریحی:

  • محلول: همان‌طور که اشاره شد، محلول‌ها ذرات بسیار ریزی در مقیاس اتمی یا مولکولی دارند (کم‌تر از ۱ نانومتر).
  • امولسیون: امولسیون نوعی کلوئید مایع در مایع است که در آن قطرات ریز یک مایع (مثل چربی) در مایع دیگر (مثل آب) به‌طور معلق پخش شده‌اند (مایعات در هم حل نمی‌شوند اما با کمک مادهٔ امولسیون‌ساز معلق می‌مانند). اندازهٔ قطرات در امولسیون معمولاً بین ۱ تا ۱۰۰ نانومتر است. بنابراین، ذره‌های امولسیون نیز بزرگ‌تر از محلول هستند، اما نسبت به سوسپانسیون اندازه‌ای کوچک‌تر یا متوسط دارند و ته‌نشین نمی‌شوند.
  • نتیجه‌گیری و مثال: ذره‌های امولسیون از محلول بزرگ‌ترند.
    • مثال امولسیون: شیر (که امولسیونی از قطرات چربی در آب است) یا سس مایونز.

پاسخ خلاصه:

  • کدام‌یک بزرگ‌تر است؟ ذره‌های امولسیون بزرگ‌تر از محلول هستند.
  • مقایسهٔ اندازه: محلول (کم‌تر از ۱ نانومتر) < امولسیون (بین ۱ تا ۱۰۰ نانومتر).
  • مثال: محلول قند در آب (محلول واقعی) در برابر شیر (امولسیونی از چربی در آب).

پاسخ فعالیت صفحه ۷ فصل ۱ علوم تکمیلی هشتم

میزان انحلال‌پذیری همهٔ گازها در آب با افزایش دما کم‌تر می‌شود؛ حتی در مورد برخی از مواد جامد نیز چنین شرایطی وجود دارد و با افزایش دمای محلول، مقدار کم‌تری از آنها را می‌توان در حلال حل کرد!

پاسخ فعالیت صفحه ۷ فصل ۱ علوم تکمیلی هشتم

با جست‌وجوی کتاب‌ها و منابع اینترنتی نام چند مادهٔ شیمیایی جامد یا مایع را پیدا کنید که میزان انحلال‌پذیری آنها با دما رابطهٔ معکوس دارد.

پاسخ تشریحی: در بیشتر مواد جامد، با افزایش دما انحلال‌پذیری بیشتر می‌شود؛ اما در برخی مواد جامد و تمامی گازها، انحلال‌پذیری با افزایش دما کاهش می‌یابد. علت این پدیده در مواد جامد این است که فرایند حل شدن آن‌ها گرمازا است (یعنی هنگام حل شدن در آب، گرما آزاد می‌کنند). بنابراین، طبق اصول شیمی، با گرم کردن محلول، تعادل انحلال به سمت عکس جابه‌جا شده و مادهٔ کمتری در آب حل می‌شود.

مهم‌ترین نمونه‌هایی که انحلال‌پذیری‌شان با دما رابطهٔ معکوس دارد عبارت‌اند از:

۱. لیتیم سولفات (Li2SO4\text{Li}_2\text{SO}_4): همان‌طور که در نمودار انحلال‌پذیری همین صفحه (خط زرد رنگ پایین نمودار) مشاهده می‌شود، با افزایش دما از صفر تا ۱۰۰ درجه سانتی‌گراد، میزان انحلال‌پذیری این نمک کاهش می‌یابد.

۲. سریم (III) سولفات (Ce2(SO4)3\text{Ce}_2(\text{SO}_4)_3): یکی از معروف‌ترین ترکیبات جامد یونی که انحلال‌پذیری آن در آبِ گرم بسیار کمتر از آبِ سرد است.

۳. گازهای محلول در آب (مانند اکسیژن O2\text{O}_2​ و کربن‌دی‌اکسید CO2\text{CO}_2​): انحلال‌پذیری تمامی گازها در آب با افزایش دما کاهش می‌یابد (به همین دلیل است که نوشابه یا آبلیمو در یخچال و جای سرد، گاز خود را بیشتر حفظ می‌کنند، اما در هوای گرم گاز را سریع‌تر از دست می‌دهند).

پاسخ خلاصه: موادی که انحلال‌پذیری‌شان با افزایش دما کم می‌شود عبارت‌اند از:

گازها: تمام گازها مانند اکسیژن (O2\text{O}_2​) و کربن‌دی‌اکسید (CO2\text{CO}_2​).
مواد جامد: لیتیم سولفات (Li2SO4\text{Li}_2\text{SO}_4​) و سریم سولفات (Ce2(SO4)3\text{Ce}_2(\text{SO}_4)_3​).

جواب فعالیت صفحه ۹ فصل اول علوم تکمیلی هشتم

در یک کار گروهی با یکی از هم‌کلاسی‌های خود تحقیق کنید که مقیاس pH بر چه مبنایی معرفی شده است و مفهوم اعداد مطرح‌شده برای pH چیست؟ با تغییر هر واحد pH (مثلاً تبدیل ۲=pH به ۳=pH) چه تغییری در شرایط محلول ایجاد می‌شود؟

جواب فعالیت صفحه ۹ فصل اول علوم تکمیلی هشتم

پاسخ تشریحی: ۱. مبنای معرفی مقیاس pH چیست؟
مقیاس pH\text{pH} (که مخفف Potential of Hydrogen یا پتانسیل هیدروژن است) بر مبنای غلظت یون‌های هیدروژن (+H) موجود در محلول‌های آبی تعریف و معرفی شده است. این مقیاس عددی بین ۰ تا ۱۴ دارد:

  • محلول‌های اسیدی: pH\text{pH} کمتر از ۷ دارند (هرچه به سمت صفر نزدیک‌تر شویم، قدرت اسیدی بیشتر می‌شود).
  • محلول خنثی: pH\text{pH} برابر با ۷ است (مانند آب خالص).
  • محلول‌های بازی (قلیا): pH\text{pH} بیشتر از ۷ تا ۱۴ دارند (هرچه به سمت ۱۴ نزدیک‌تر شویم، قدرت بازی بیشتر می‌شود).

۲. با تغییر هر واحد pH چه تغییری در شرایط محلول ایجاد می‌شود؟
مقیاس pH\text{pH} یک مقیاس لگاریتمی در پایه ۱۰ است؛ یعنی تغییر هر یک واحد در pH\text{pH} به این معنا نیست که میزان اسیدی بودن یا بازی بودن یک واحد تغییر کرده، بلکه غلظت یون‌های هیدروژن (H+\text{H}^+) به میزان ۱۰ برابر تغییر می‌کند!

مثال: محلولی با pH=۳\text{pH} = ۳ دقیقا ۱۰ برابر اسیدی‌تر از محلولی با pH=۴\text{pH} = ۴ است. همچنین محلولی با pH=۲\text{pH} = ۲ به میزان ۱۰۰ برابر (۱۰×۱۰۱۰ \times ۱۰) اسیدی‌تر از محلولی با pH=۴\text{pH} = ۴ خواهد بود.

پاسخ خلاصه: مبنای pH: اندازه‌گیری غلظت یون‌های هیدروژن (H+\text{H}^+) در آب برای تشخیص اسیدی، بازی یا خنثی بودن محلول (از ۰ تا ۱۴).

معنی اعداد:

  • زیر ۷ = اسید (هرچه کمتر، اسیدی‌تر)
  • ۷ = خنثی
  • بالای ۷ تا ۱۴ = باز (هرچه بیشتر، بازی‌تر)

معنی تغییر هر واحد: از آنجا که مقیاس pH\text{pH} لگاریتمی است، با تغییر هر یک واحد pH\text{pH}، میزان اسید یا باز بودن محلول ۱۰ برابر تغییر می‌کند (افزایش یا کاهش می‌یابد).

جواب فعالیت صفحه فصل ۱۲ علوم تکمیلی هشتم

🔴 یکی از روش‌های جداسازی مواد موجود در یک مخلوط، تبلور است. تحقیق کنید که مبنای جداسازی مواد در این روش چیست و امکان جدا کردن چه موادی از یکدیگر با این روش وجود دارد.

جواب فعالیت صفحه فصل ۱۲ علوم تکمیلی هشتم

پاسخ تشریحی: مبنای جداسازی در روش تبلور (کلوخه‌شدن و بلورسازی): مبنای این روش، تفاوت در میزان انحلال‌پذیری مواد جامد در یک حلال (معمولاً آب) در دماهای مختلف است. در این روش، ابتدا مادهٔ جامد ناخالص را در دمای بالا در حلال حل می‌کنند تا محلول سیرشده (اشباع) به دست آید. سپس با سرد کردن تدریجی محلول یا تبخیر بخشی از حلال، انحلال‌پذیری مادهٔ مورد نظر کاهش یافته و به صورت بلورهای خالص از محلول جدا می‌شود، در حالی که ناخالصی‌ها در محلول (پس‌اب) باقی می‌مانند.

چه موادی با این روش جدا می‌شوند؟ این روش برای جداسازی و خالص‌سازی مواد جامد محلول در مایع کاربرد دارد؛ به‌ویژه برای جدا کردن نمک‌های مختلف از یکدیگر (مانند خالص‌سازی نمک طعام یا تهیه بلورهای زیبای کات کبود CuSO4\text{CuSO}_4​ مطابق شکل یا جداسازی مواد جامدی که انحلال‌پذیری‌شان وابستگی زیادی به دما دارد.

پاسخ خلاصه: مبنای جداسازی: تفاوت در انحلال‌پذیری مواد جامد در حلال در دماهای مختلف (سرد کردن محلول داغ و سیرشده). کاربرد: خالص‌سازی و جداسازی مواد جامد از محلول‌های مایع (مانند خالص‌سازی نمک‌ها و تهیه بلورها).

🔴 کروماتوگرافی از جدیدترین روش‌های جداسازی است که دارای انواع مختلفی می‌باشد. در یک کار گروهی چگونگی انجام جداسازی در این روش را مشخص کنید. خلاصه‌ای از انواع روش‌های کروماتوگرافی و موادی که به‌وسیلهٔ این روش‌ها از یکدیگر جدا می‌شوند را تهیه کرده و به‌صورت پوستر یا روزنامه‌دیواری ارائه دهید. در شکل زیر نمونه‌هایی از کروماتوگرافی کاغذی را مشاهده می‌کنید.

جواب فعالیت صفحه فصل ۱۲ علوم تکمیلی هشتم

پاسخ تشریحی: چگونگی انجام جداسازی در کروماتوگرافی: در این روش، مخلوطی از مواد را روی یک فاز ساکن (مانند کاغذ یا ژل) قرار می‌دهند و فاز متحرک (حلال یا مایع حل‌کننده) از روی آن عبور می‌کند. اجزای مختلف مخلوط به دلیل تفاوت در سرعت حرکت و میزان جذب توسط فاز ساکن و حل شدن در فاز متحرک، با سرعت‌های متفاوتی روی کاغذ جابه‌جا شده و از یکدیگر جدا می‌شوند (مانند جدا شدن رنگ‌های مختلف موجود در یک ماژیک یا جوهر روی کاغذ طبق شکل.

انواع روش‌های کروماتوگرافی و کاربرد آن‌ها:

۱. کروماتوگرافی کاغذی (Paper Chromatography): فاز ساکن کاغذ است؛ برای جداسازی رنگ‌ها، جوهرها، عصارهٔ گیاهان و رنگدانه‌های برگ (مثل کلروفیل) استفاده می‌شود.

۲. کروماتوگرافی لایه نازک (TLC): فاز ساکن لایه‌ای از پودر روی شیشه یا پلاستیک است؛ برای بررسی خلوص داروها و ترکیبات آلی کاربرد دارد.

۳. کروماتوگرافی گازی (GC): فاز متحرک گاز است؛ برای جداسازی و شناسایی گازها و مواد فرار (مانند عطرها و آلاینده‌های هوا) استفاده می‌شود.

۴. کروماتوگرافی مایع با کارایی بالا (HPLC): فاز متحرک مایع تحت فشار است؛ در صنایع داروسازی، پزشکی و آزمایشگاه‌های پیشرفته برای جداسازی دقیق ترکیبات پیچیده کاربرد دارد.

پاسخ خلاصه: مبنای جداسازی: تفاوت در سرعت حرکت ذرات مخلوط به دلیل تفاوت در میزان جذب توسط فاز ساکن و انحلال در فاز متحرک.
انواع مهم: کروماتوگرافی کاغذی، لایه نازک (TLC\text{TLC})، گازی (GC\text{GC}) و مایع (HPLC\text{HPLC}).
کاربرد: جداسازی رنگ‌ها، جوهرها، مواد دارویی، عصاره‌های گیاهی و ترکیبات پیچیده شیمیایی.

پاسخ خود را بیازمایید صفحه ۱۳ فصل اول علوم تکمیلی هشتم

۱- کدام‌یک از ویژگی‌های زیر برای یک ماده خاصیتی فیزیکی بوده و کدام‌یک جزو خواص شیمیایی است؟

آ) رنگ
ب) انعطاف‌پذیری
پ) گرمای آزادشده در هنگام سوختن
ت) نقطهٔ ذوب
ث) سرعت انجام واکنش با آب
ج) اشتعال‌پذیری (تمایل برای آتش‌گرفتن)
چ) شفافیت
ح) گران‌روی (مقاومت مایعات در برابر جاری‌شدن)
خ) pH
د) نیروی جاذبه یا دافعهٔ مغناطیسی

پاسخ: پ) گرمای آزادشده در هنگام سوختن
ث) سرعت انجام واکنش با آب
ج) اشتعال‌پذیری (تمایل برای آتش‌گرفتن)

۲- هریک از موارد زیر در کدام گروه از طبقه‌بندی مواد (همگن، ناهمگن و …) قرار می‌گیرند؟

آ) برنز
ب) آب نمک
پ) طلا
ت) نشاسته
ث) آجیل
ج) شن و ماسه
چ) هوا
ح) گازوییل
خ) اورانیم
د) روغن زیتون

پاسخ: آ) برنز: مخلوط همگن (آلیاژ جامد در جامد)
ب) آب نمک: مخلوط همگن (محلول)
پ) طلا: مادهٔ خالص (عنصر)
ت) نشاسته: مادهٔ خالص (ترکیب)
ث) آجیل: مخلوط ناهمگن
ج) شن و ماسه: مخلوط ناهمگن
چ) هوا: مخلوط همگن (گاز در گاز)
ح) گازوییل: مخلوط ناهمگن (امولسیون مایع در مایع)
خ) اورانیم: مادهٔ خالص (عنصر)
د) روغن زیتون: مخلوط همگن (در صورت خالص بودن به عنوان یک مخلوط همگن از تری‌گلیسریدها در نظر گرفته می‌شود، یا در حالت کلی محلول همگن محسوب می‌شود).

۳- سه مخلوط را نام برده و با مشخص کردن اجزای سازندهٔ آنها بیان کنید (که قبل و بعد از مخلوط شدن آنها با یکدیگر) چه تفاوتی در خواص این اجزا ایجاد می‌شود؟

پاسخ خود را بیازمایید صفحه ۱۳ فصل ۱ علوم تکمیلی هشتم

پاسخ تشریحی: ۱. سالاد شیرازی (مخلوط ناهمگن از خیار، گوجه و پیاز):
خواص اجزا قبل از مخلوط شدن: هر یک از اجزا (خیار، گوجه، پیاز) طعم، رنگ، بو و بافت مستقل و مشخصی دارند.
خواص پس از مخلوط شدن: پس از مخلوط شدن، اجزا ترکیب شیمیایی جدیدی تشکیل نمی‌دهند و هر ذره ویژگی‌های اولیهٔ خود (مثل طعم خیار یا ترشی آبلیمو اگر اضافه شود) را حفظ می‌کند؛ تنها در کنار هم قرار می‌گیرند.

۲. آب نمک (مخلوط همگن یا محلول):
خواص اجزا قبل از مخلوط شدن: نمک جامدی سفیدرنگ و شور است؛ آب مایعی بی‌رنگ است.
خواص پس از مخلوط شدن: ذرات نمک به‌طور یکنواخت در میان مولکول‌های آب پخش می‌شوند. نقطه‌جوش محلول بالاتر از آب خالص و نقطهٔ انجماد آن پایین‌تر می‌آید، اما نمک همچنان خواص شوری خود را حفظ کرده و با تبخیر آب می‌توان آن را بازیابی کرد.

۳. شیر (مخلوط ناهمگن از نوع کلوئید):
خواص اجزا قبل از مخلوط شدن: چربی‌ها و پروتئین‌ها ویژگی‌های فیزیکی خاص خود را دارند.
خواص پس از مخلوط شدن: ذره‌های چربی در آب معلق می‌مانند و نور را پخش می‌کنند (پدیدهٔ تیندال)، اما پیوند شیمیایی جدیدی بین آب و چربی برقرار نمی‌شود.

پاسخ خلاصه: در تمامی مخلوط‌ها، اجزا پیوند شیمیایی تشکیل نمی‌دهند؛ بنابراین خواص فردی و اولیهٔ خود را حفظ می‌کنند و تنها با روش‌های فیزیکی قابل جداسازی هستند.

۴- با جستجو در میان منابع مختلف، اجزای سازندهٔ هریک از آلیاژهای زیر را مشخص کنید.

پاسخ خود را بیازمایید صفحه ۱۳ فصل ۱ علوم تکمیلی هشتم

آ) برنج ب) مفرغ
پ) فولاد مارجینگ
ت) آمالگام
ث) فولاد ضد زنگ
ج) برنز
چ) چدن

پاسخ: آ) برنج: مس (Cu) و روی (Zn)
ب) مفرغ (برنز باستانی): مس (Cu) و قلع (Sn)
پ) فولاد مارجینگ: آهن، نیکل، کبالت و مولیبدن (یک فولاد بسیار مقاوم و سخت)
ت) آمالگام: جیوه (Hg) به همراه نقره، قلع و مس (آلیاژی که در دندانپزشکی کاربرد دارد)
ث) فولاد ضد زنگ (استنسیل استیل): آهن، کروم (Cr)، نیکل (Ni) و کربن
ج) برنز: مس (Cu) و قلع (Sn) (یا سایر فلزات مانند آلومینیم و فسفر)
چ) چدن: آهن (Fe) و کربن (C) (با درصد کربن بیشتر از فولاد)

پاسخ خود را بیازمایید صفحه ۱۴ فصل ۱ علوم تکمیلی هشتم

۵- کدام‌یک از شکل‌های زیر نشان‌دهندهٔ یک محلول است؟ کدام‌یک مربوط به سوسپانسیون بوده و کدام‌یک می‌تواند یک امولسیون را نشان دهد؟ دلیل انتخاب خود را توضیح دهید.

پاسخ خود را بیازمایید صفحه ۱۴ فصل ۱ علوم تکمیلی هشتم

پاسخ: شکل (پ): محلول
دلیل: ذرات حل‌شونده به‌طور بسیار ریز و یکنواخت در میان ذره‌های حلال (در ابعاد نانومتر یا اتمی/مولکولی) پخش شده‌اند و ذره‌ها ته‌نشین نمی‌شوند.

شکل (ب): سوسپانسیون (تعلیق)
دلیل: اندازهٔ ذرات جامد معلق در مایع بزرگ‌تر است و ذره‌ها در حال معلق بودن دیده می‌شوند و پس از مدتی ته‌نشین خواهند شد (مانند گل‌ولای در آب).

شکل (آ): امولسیون
دلیل: ذره‌های مایعی در درون مایع دیگر به صورت قطرات درشت‌تر و پراکنده معلق شده‌اند (مانند امولسیون روغن در آب).

۶- همان‌طور که می‌دانید برای تشخیص اسیدی یا بازی بودن یک ماده می‌توان از شناساگرها استفاده کرد. برخی از شناساگرها از مواد طبیعی تهیه می‌شوند و برخی دیگر مواد شیمیایی هستند:

آ) از کلم قرمز به عنوان یک شناساگر طبیعی برای تشخیص اسیدها و بازها استفاده می‌شود. تحقیق کنید که رنگ این شناساگر در محیط‌های اسیدی و بازی چه تفاوتی با یکدیگر دارد.

پاسخ: در محیط اسیدی: رنگ عصارهٔ کلم قرمز به سمت قرمز، صورتی یا سرخابی تغییر می‌کند.
در محیط بازی: رنگ آن به سمت سبز، زرد یا آبی تیره تغییر می‌کند.

ب) با جستجو در منابع اینترنتی، رنگ شناساگرهای شیمیایی زیر را در هریک از محیط‌های اسیدی و بازی مشخص کنید:
لیتموس (تورنسل)، نارنجی متیل (متیل اورانژ)، فنل فتالین، زرد آلیزارین، آبی برمو تیمول

پاسخ: لیتموس (تورنسل): در محیط اسیدی به رنگ قرمز و در محیط بازی به رنگ آبی درمی‌آید.
نارنجی متیل (متیل اورانژ): در محیط اسیدی به رنگ قرمز یا نارنجی و در محیط بازی به رنگ زرد است.
فنل فتالئین: در محیط اسیدی بی‌رنگ و در محیط بازی به رنگ سرخ ارغوانی (صورتی تیره) درمی‌آید.
زرد آلیزارین: در محیط اسیدی به رنگ زرد و در محیط بازی به رنگ قرمز-قهوه‌ای تبدیل می‌شود.
آبی برمو تیمول: در محیط اسیدی به رنگ زرد و در محیط بازی به رنگ آبی درمی‌آید.

۷- با افزودن آب به محلول ساخته‌شده از هر ماده‌ای، محلول رقیق‌تری ساخته می‌شود؛ چرا که نسبت مقدار مادهٔ حل‌شده به آب موجود در محلول کم‌تر خواهد شد. حال تصور کنید یک محلول آب‌لیمو با ۲=pH و یک محلول آمونیاک با ۱۱=pH را در اختیار دارید. اگر با اضافه کردن آب به هر دو محلول آنها را رقیق‌تر کنید، چه تغییری در مقدار pH آنها ایجاد می‌شود (بیشتر شده و یا کمتر خواهد شد)؟ چرا؟

پاسخ کامل: در مورد محلول آب‌لیمو (محیط اسیدی با pH=2): با اضافه کردن آب، غلظت یون‌های هیدرونیوم (H+ یا H3O+\text{H}^+\text{ یا H}_3\text{O}^+) کاهش می‌یابد؛ در نتیجه محلول به سمت خنثی شدن میل می‌کند و مقدار pH آن افزایش یافته و به سمت عدد ۷ نزدیک‌تر می‌شود.


در مورد محلول آمونیاک (محیط بازی با pH=11): با اضافه کردن آب، غلظت یون‌های هیدروکسید (OH−\text{OH}^-) کاهش می‌یابد؛ در نتیجه باز رقیق‌تر شده و خاصیت بازی آن کم می‌شود، بنابراین مقدار pH آن کاهش یافته و به سمت عدد ۷ نزدیک‌تر می‌شود.

پاسخ خلاصه: با رقیق کردن با آب، قدرت اسیدی یا بازی کاهش می‌یابد؛ بنابراین pH اسید افزایش می‌یابد (به ۷ نزدیک می‌شود) و pH باز کاهش می‌یابد (به ۷ نزدیک می‌شود).

۸- کدام روش می‌تواند ذره‌های ریزتری را از میان تمام ذره‌های یک مخلوط جدا کند؟

آ) دیالیز ب) تقطیر پ) فیلتر کردن

پاسخ: گزینه «الف) دیالیز»
دلیل علمی: در روش دیالیز (مانند غشاهای نیمه‌تراوای کلیه)، جداسازی در ابعاد مولکولی و یون‌ها انجام می‌شود که بسیار ریزتر از اندازه‌ای است که فیلترهای معمولی (کاغذ صافی) یا حتی تقطیر می‌توانند جدا کنند. کاغذ صافی (فیلتر کردن) ذرات درشت سوسپانسیون را جدا می‌کند و تقطیر برای جداسازی مایعات بر اساس نقطه‌جوش است، اما دیالیز به دلیل استفاده از غشای با منافذ بسیار ریز (در حد نانومتر)، توانایی جداسازی کوچک‌ترین ذرات حل‌شده (مانند مولکول‌ها و یون‌ها از کلوئیدها) را دارد.

توجه: شما دانش آموز پایه هشتم متوسطه اول می توانید برای دسترسی سریع و آسان تر به معنی مطالب آموزشی و جواب سوالات درس های کتاب علوم تجربی تکمیلی (ویژه مدارس استعداد درخشان) پایه هشتم متوسطه اول ، در انتهای عنوان خود عبارت «ماگرتا» را نیز در گوگل جستجو کنید.

پاسخ فصل بعدی:

📝 در انتها امیدواریم که مقاله جواب فعالیت ها و تمرین های فصل اول کتاب علوم تجربی تکمیلی ویژه استعداد درخشان پایه هشتم متوسطه اول، برای شما دانش آموزان عزیز مفید بوده باشد و توانسته باشید تا از آن استفاده و بهره برده باشید.

زنجیران

هم‌بنیانگذار ماگرتا ، عاشق دنیای وب و ۷ سالی ست که فعالیت جدی در حوزه اینترنت دارم. تخصص من تولید محتوایی‌ست که مورد نیاز مخاطبان است. مدیر ارشد تیم شبکه های اجتماعی سایت هستم. به قول ماگرتایی‌ها وقت بروز شدنه !

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

چهارده − یک =