جواب درس ۱ فصل دوم بخش سوم فرهنگ و هنر نهم ⭐️ جلدسازی سنتی (زیرلاکی با روش لایه‌های کاغذ)

جواب درس 1 فصل دوم بخش سوم فرهنگ و هنر نهم : در این نوشتار پاسخ سوالات و تمرینات صفحه ۱۲۱ ، ۱۲۲ ، ۱۲۳ و ۱۲۵ درس ۱ اول (جلدسازی سنتی (زیرلاکی با روش لایه‌های کاغذ)) فصل دوم (هنرهای زیرلاکی) بخش سوم (هنرهای سنتی) کتاب فرهنگ و هنر پایه نهم متوسطه اول را برایتان آماده کرده‌ایم. با بخش آموزش و پرورش ماگرتا همراه شوید.

همچنین بخوانید: گام به گام کتاب فرهنگ و هنر نهم متوسطه اول

جواب فکر کنید صفحه ۱۲۱ درس اول فصل دوم بخش سوم فرهنگ و هنر نهم

آیا تا به حال نسخه‌ای از کتاب‌های قدیمی را دیده‌اید؟ آیا می‌دانید در گذشته علاوه بر هنر خوشنویسی، از چه هنرهای دیگری برای تهیه انواع کتاب‌های خطی استفاده می‌شده است؟

پاسخ: بله، در گذشته پیش از اختراع دستگاه چاپ، تمام کتاب‌ها با دست نوشته و آماده می‌شدند. آماده‌سازی کتاب‌های خطی (کتاب‌آرایی) کارِ گروهیِ هنرمندان مختلفی بود و علاوه بر هنر خوشنویسی، هنرهای زیر نیز در تهیهٔ آن‌ها به کار می‌رفته است:

۱. تذهیب: تزیین حاشیه‌ها و سرلوحه‌ها با نقش‌های زرین، اسلیمی و ختایی.
۲. نگارگری (مینیاتور): تصویرگری داستان‌ها و صحنه‌های کتاب.
۳. تشعیر و تذهب: نقاشی گل و بوته یا حیوانات در حاشیهٔ صفحات.
۴. کاغذسازی سنتی: ساخت و آهارمهره کردن کاغذهای دست‌ساز باکیفیت و مقاوم.
۵. جلدسازی (تجلید) و صحافی سنتی: ساخت جلد کتاب با استفاده از چرم، مقوا، پارچه و هنرهایی مانند جلد سوخت، ضربی، طلاکوب یا زیرلاکی (روغنی) برای محافظت از صفحات کتاب.

جواب پرسش صفحه ۱۲۲ درس ۱ فصل دوم بخش سوم فرهنگ و هنر نهم

آماده‌سازی جلد دست‌ساز از مهم‌ترین بخش‌های تهیهٔ یک کتاب بود؛ زیرا علاوه بر زیبایی، صفحات خوشنویسی شده و هنرهای وابسته به آن را محافظت می‌کرد. به تصاویر زیر دقت و آن‌ها را با هم مقایسه کنید.

پاسخ: با دقت در چهار تصویر ارائه‌شده در کتاب، می‌توان این جلدها را از نظر جنس، روش ساخت، نوع تزیین و قدمت به صورت زیر با هم مقایسه کرد:

1. جلد چرمی قالب‌زده و طلاکوب با نقش گل‌وبوته:
   • جنس و تکنیک: ساخته‌شده از چرم طبیعی که با استفاده از قالب‌های فلزی و حرارت، نقش‌های برجسته (قالب‌زده) روی آن ایجاد شده و با لایه‌ای از طلا یا رنگ‌های زرین تزیین (طلاکوب) شده است.
   • ویژگی: ظاهری رسمی، منسجم و کلاسیک با حاشیه‌بندی هندسی و نقوش اسلیمی/ختایی دارد.
2. جلد کتاب با نقاشی نگارگری (مینیاتور):
   • جنس و تکنیک: این نوع جلدها که به «جلد روغنی یا زیرلاکی» معروف‌اند، با نقاشی‌های ظریف نگارگری (تصویر انسان، اسب، طبیعت و داستان‌ها) روی مقوا یا چوب کار شده و در نهایت با چند لایه روغن جلا (لاک) پوشانده شده‌اند تا براق، شفاف و ماندگار شوند.
   • ویژگی: سرشار از رنگ‌های شاد و زنده، پرتره‌ها و داستان‌های رزمی یا بزمی است.
3. جلد چرم و پارچه‌ای مثنوی معنوی مولوی (با نقش سیمرغ):
   • جنس و تکنیک: ترکیبی از هنر دوخت، پارچه‌آرایی و چرم‌دوزی سنتی است که متعلق به قرن ۸ و ۹ هجری قمری می‌باشد و نقش اسطوره‌ای «سیمرغ» روی آن کار شده است.
   • ویژگی: تلفیق لطافت پارچه و استحکام چرم با نقوش افسانه‌ای و اصیل ایرانی.
4. جلد چرمی معرق چرم (دیوان خجندی، قدمت حدود ۶۰۰ سال):
   • جنس و تکنیک: هنر «معرق چرم»؛ یعنی برش دادن قطعات چرم رنگی مختلف و چسباندن دقیق و هندسیِ آن‌ها در کنار یکدیگر برای ایجاد طرح‌های ترنج و سرترنجِ اسلیمی روی زمینهٔ چرمی تیره (معمولاً سرمه‌ای یا سبز).
   • ویژگی: بسیار ظریف، هندسی، دارای تقارن زیبا و قدمت تاریخی بالا (حدود ۶۰۰ سال).

نتیجه‌گیری کلی:
تمامی این جلدها هدف مشترکی داشتند: حفاظت از صفحات ارزشمند درون کتاب و نشان دادنِ ذوق، هنر و مهارت هنرمندان ایرانی؛ اما هنرمندان از مصالح مختلفی مثل چرم، پارچه، مقوا، طلا، رنگ‌های نگارگری و روغن جلا استفاده می‌کردند و روش‌های گوناگونی (مانند قالب‌زنی، معرق‌کاری، نگارگری و طلاکوب) را به کار می‌بستند.

پاسخ جلد روغنی بسازید صفحه ۱۲۳ درس اول فصل دوم بخش سوم فرهنگ و هنر نهم

برای نگهداری نمونه‌های خوشنویسی خود جلد روغنی با روش لایه‌های کاغذی تهیه کنید. ابتدا کاغذ یا مقواهای باطله (مانند جعبه مقوایی، جعبه کفش و…)، چسب چوب، لاک الکل، روغن جلا، قلم مو، آبرنگ، قلم‌موی آبرنگ، تخته‌رنگ (پالت) و ظرف آب را آماده کنید.

کاغذهای خوشنویسی شده را روی هم بچینید. کاغذها یا مقواهایی را که برای ساخت رویه و زیر جلد آماده کرده‌اید در اندازه‌های مناسب (به اندازهٔ کاغذهای خوشنویسی شده) برش دهید.

ابتدا تمام سطح دو لایه از کاغذهای برش خورده را به چسب چوب آغشته کنید و به هم بچسبانید. این لایه‌های به هم چسبیده را با ابزار و وسایل سنگین

در دسترس فشار دهید تا هوای میان آن‌ها از بین برود و دو سطح کاملاً به هم بچسبند.

ضخامت جلد، متناسب با تعداد کاغذهایی است که برای کتاب خود در نظر گرفته‌اید. بنابراین اگر به جلد ضخیم برای کارهای خود نیاز دارید می‌توانید چندین لایه به آن اضافه کنید تا به ضخامت لازم برسد.

پس از چسباندن هر لایهٔ جدید، سطح جلد را بکوبید تا الیاف کاغذها در هم فرو روند. دو بخش رویه و زیر جلد آماده شده را با مقوا یا نوار پارچه‌ای از داخل به هم متصل کنید.

پس از خشک شدن دو قسمت جلد، سطح آن‌ها را به‌صورت زمینهٔ مناسبی برای نقاشی زیرلاکی آماده کنید. با دو روش ساده می‌توانید این کار را انجام دهید، سطح جلدها را با قلم‌موی بزرگ یک لایه رنگ پلاستیک بمالید تا صاف شوند. سپس بر روی سطح رنگ شده سنباده بکشید تا نرم شود و پس از آن روی سطح را لاک الکل بزنید. حال می‌توانید نقش‌های دلخواه خود را با گواش نقاشی کنید.

در آخرین مرحلهٔ تهیهٔ جلد زیرلاکی، پس از کامل شدن نقاشی لایه‌ای لاک روی آن بمالید. پس از خشک شدن لاک یک‌بار دیگر روی سطح قبلی روغن بمالید. هنرمندان سنتی در گذشته برای ساخت این نوع از جلدها یا لایه‌های کاغذ را به هم می‌چسباندند و مقوای ضخیمی تهیه می‌کردند یا از خمیر کاغذ استفاده می‌کردند. مقوایی که با این روش‌ها آماده می‌شد «زمینه» مناسبی برای کار نقاش بود تا نقش‌های دلخواه خود را روی آن اجرا کند.

به این ترتیب، هم زیبایی رنگ‌ها و نقش‌ها بیشتر می‌شد و هم لایهٔ روغن، محافظ مناسبی برای نقاشی بود.

پاسخ: این فعالیت عملی به شما آموزش می‌دهد که چگونه با روش «لایه‌های کاغذی» و هنر سنتی «زیرلاکی»، یک جلد کتاب دست‌ساز برای نگهداری نمونه‌های خوشنویسی خود بسازید.

۱) مواد و ابزار مورد نیاز:

• کاغذ یا مقواهای باطله (مثل جعبه کفش، مقوای ضخیم و…)
• چسب چوب
• الکل و روغن جلا
• قلم‌مو (در اندازه‌های مختلف) و پالت (تخته‌رنگ)
• آبرنگ یا گواش
• ظرف آب و سنباده

۲) مراحل ساخت جلد روغنی (گام‌به‌گام):

1. برش لایه‌های مقوایی: کاغذهای خوشنویسی‌شده را اندازه‌گیری کنید. سپس مقواها یا کاغذهای باطله را دقیقا در اندازه‌های متناسب با کاغذهای خوشنویسی (برای روی جلد و پشت جلد) برش دهید.
2. چسباندن لایه‌ها به هم: تمام سطح دو لایه از مقواهای برش‌خورده را به چسب چوب آغشته کنید و روی هم بچسبانید. برای اینکه هوا بین لایه‌ها نماند و کاملاً فشرده شوند، آن‌ها را زیر یک وسیلهٔ سنگین قرار دهید.
3. تنظیم ضخامت جلد: چون جلد کتاب باید ضخامت مناسبی داشته باشد، می‌توانید چندین لایه مقوا را به همین ترتیب روی هم بچسبانید تا به ضخامت دلخواه برسید. پس از چسباندن هر لایه جدید، سطح آن را بکوبید تا الیاف کاغذها کاملاً در هم فرو روند.
4. اتصال رویه و زیر جلد: دو بخش آماده‌شدهٔ روی جلد و پشت جلد را از داخل با استفاده از مقوای انعطاف‌پذیر یا نوار پارچه‌ای محکم به هم متصل کنید.
5. آماده‌سازی سطح (زمینه‌سازی): پس از خشک شدن کامل جلد، برای اینکه سطح آن صاف و یکدست شود، با یک قلم‌موی بزرگ یک لایه رنگ پلاستیک روی آن بمالید. بعد از خشک شدن رنگ، روی آن سنباده بکشید تا کاملاً نرم شود، سپس مقداری الکل روی سطح بزنید.
6. نقاشی زیرلاکی: حالا روی این زمینهٔ آماده و صاف می‌توانید با استفاده از گواش نقش‌های سنتی دلخواه خود (مانند گل‌وبوته، اسلیمی یا ترنج) را نقاشی کنید.
7. لاک و روغن‌کاری (مرحلهٔ پایانی): پس از اتمام نقاشی، ابتدا لایه‌ای الکل روی کار بمالید. پس از خشک شدن الکل، در آخرین مرحله برای محافظت از نقاشی و ایجاد براقیت زیبا، یک‌بار دیگر روی سطح را با روغن جلا چرب کنید.

هدف این روش در گذشته: هنرمندان سنتی با این کار هم یک مقوای بسیار محکم و دست‌ساز برای جلد کتاب می‌ساختند، و هم با زدن لایهٔ روغن جلا روی نقاشی، مانع از خراب شدن رنگ‌ها در اثر رطوبت و سایش می‌شدند.

پاسخ خودارزیابی صفحه ۱۲۵ درس ۱ فصل دوم بخش سوم فرهنگ و هنر نهم

با استفاده از روش روغنی یا زیرلاکی که آموخته‌اید چه اشیای دیگری را می‌توانید تزیین کنید؟ یک نمونه را اجرا کنید.

پاسخ: با استفاده از هنر و روش «زیرلاکی» (یا روغنی) می‌توان علاوه بر جلد کتاب، بسیاری از اشیای کاربردی و دکوریِ مقوایی یا چوبی را تزیین کرد؛ از جمله:

1. قاب عکس: ساخت قاب عکس دست‌ساز با لایه‌های کاغذی و تزیین آن با نقش‌های گل‌وبوته و روغن جلا.
2. جلد آلبوم عکس یا دفتر خاطرات: ساخت جلد مقاوم و زیبا با مقوا و لایه‌های کاغذ و نقاشی سنتی روی آن.
3. جعبه‌های کادویی و جعبه جواهرات: تزیین جعبه‌های مقوایی یا چوبی ساده با نقوش اسلیمی و رنگ‌آمیزی زیرلاکی.
4. رحل قرآن کریم و جعبهٔ قلمدان: تزیین وسایل چوبی و مذهبی با تکنیک زیرلاکی و لاک‌الکل.
5. زیرلیوانی، جعبه دستمال کاغذی و ظروف دکوری مقوایی.

نمونه‌ی اجرایی پیشنهادی (ساخت و تزیین قاب عکس):

• عنوان نمونه: ساخت قاب عکس دست‌ساز با روش لایه‌های کاغذی و نقاشی زیرلاکی.
• مراحل اجرای کار:
  1. چند لایه مقوای باطله را با چسب چوب به هم بچسبانید و زیر وسایل سنگین قرار دهید تا مقوای ضخیمی برای قاب عکس به دست آید.
  2. وسط مقوا را به اندازهٔ عکس دلخواه برش دهید و به شکل قاب درآورید.
  3. سطح قاب را با یک لایه رنگ پلاستیک بپوشانید، سنباده بکشید تا کاملاً صاف شود و الکل بزنید.
  4. با استفاده از گواش، نقش‌های سادهٔ گل و بوته (یا اسلیمی) را روی لبه‌های قاب نقاشی کنید.
  5. پس از خشک شدن نقاشی، برای محافظت و براق شدن قاب، روی آن را با روغن جلا پوشش دهید تا کار شما کاملاً حرفه‌ای و ماندگار شود.

جواب تجربیات بیشتر صفحه ۱۲۵ درس اول فصل دوم بخش سوم فرهنگ و هنر نهم

🔸 با روش لایه‌های کاغذ یک قاب عکس زیبا بسازید و به روش نقاشی زیرلاکی آن را تزیین کنید.

پاسخ: برای ساخت قاب عکس، ابتدا چند کاغذ یا مقوای باطله را در اندازهٔ دلخواه (مثلاً به اندازهٔ ۱۵×۲۰ سانتی‌متر) برش می‌زنیم. سپس همهٔ سطح لایه‌ها را با چسب چوب آغشته می‌کنیم و آن‌ها را روی هم می‌چسبانیم تا مقوایی ضخیم و محکم به دست آید. برای اینکه هوا بین لایه‌ها نماند، مقوا را زیر چند کتاب سنگین قرار می‌دهیم تا کاملاً صاف و فشرده شود.

پس از خشک شدن، وسط مقوا را به اندازهٔ عکس‌مان خالی می‌کنیم تا به شکل قاب درآید. حالا نوبت آماده‌سازی سطح است: روی قاب یک لایه رنگ پلاستیک می‌کشیم تا صاف شود، بعد با سنباده آن را نرم می‌کنیم و کمی الکل روی آن می‌زنیم.

در مرحلهٔ آخر با گواش نقش‌های دلخواه (گل‌وبوته، اسلیمی یا طرح‌های هندسی) را روی قاب نقاشی می‌کنیم و بعد از خشک شدن، روی آن یک لایه الکل و سپس روغن جلا می‌مالیم. به این ترتیب قابی زیبا، براق و مقاوم به دست می‌آید که هم مثل جلد کتاب می‌درخشد و هم از نقاشی آن محافظت می‌کند.

🔸 نسخه‌های کتاب‌های خطی را در موزه‌ها و کتابخانه‌ها مشاهده کنید. در گروه‌های کوچک تحقیق کنید چه هنرهایی در تهیه و ساخت این کتاب‌ها به کار رفته است؟ تنوع جلدها را از نظر شکل، اندازه، نقش‌های تزیینی و روش ساخت با یکدیگر مقایسه کنید. نتایج یافته‌های خود را به هم‌کلاسی‌هایتان ارائه کنید.

پاسخ: در ساخت کتاب‌های خطی قدیمی فقط خوشنویسی به کار نمی‌رفت؛ بلکه چند هنر دست‌به‌دست هم می‌دادند تا یک کتاب کامل و زیبا پدید بیاید. مهم‌ترین این هنرها عبارت‌اند از:

• کاغذسازی و رنگ‌آمیزی کاغذ: کاغذسازان با موادی مانند کاغذ و رنگ‌های طبیعی، کاغذهای مرغوب و خوش‌رنگ می‌ساختند.
• خوشنویسی: نوشتن متن کتاب با خط‌های زیبای نستعلیق، ثلث یا کوفی.
• تذهیب: آراستن حاشیه و کناره‌های صفحه با نقش‌های طلایی و لاجوردی.
• نگارگری: کشیدن تصویرهای رنگ‌آمیزی‌شده در متن یا آغاز کتاب.
• تجلید (جلدسازی): ساخت جلد و پوشش کتاب با چرم، پارچه، مقوا و روش‌های زیرلاکی.
• لاکی‌کاری و روغنی‌کاری: پوشاندن سطح جلد با روغن جلا برای محافظت و براقی.

مقایسهٔ جلدها از نظر شکل، اندازه، نقش و روش ساخت:

به این ترتیب فهمیدیم که تنوع جلدها به تنوع هنرها و روش‌های ساخت آن‌ها در دوره‌های مختلف بستگی داشته است.

🔸 با استفاده از مواد در دسترس یک جلد زیبا برای آلبوم عکس‌های خود یا تصاویر آثار هنری که جمع‌آوری کرده‌اید، بسازید.

پاسخ: برای این کار به مقوا یا کاغذ باطله، چسب چوب، پارچه یا نوار چسب، رنگ پلاستیک، گواش و روغن جلا نیاز داریم. مراحل کار مانند جلد کتاب است:

۱. دو مقوای ضخیم به اندازهٔ آلبوم (برای روی جلد و پشت جلد) برش می‌زنیم.
۲. با چسب چوب چند لایه کاغذ روی آن‌ها می‌چسبانیم تا ضخیم و محکم شود.
۳. دو مقوا را از داخل با نوار پارچه‌ای به هم متصل می‌کنیم تا لولای آلبوم شکل بگیرد.
۴. سطح جلد را با رنگ پلاستیک صاف می‌کنیم، سنباده می‌کشیم و سپس نقش‌های دلخواه را با گواش نقاشی می‌کنیم.
۵. در پایان با روغن جلا روی نقاشی را می‌پوشانیم تا براق و مقاوم شود.

در پایان، با چسباندن عکس‌هایمان در آلبوم، آلبومی با جلدی دست‌ساز و زیبا خواهیم داشت.

🔸 اشیای چوبی در دسترس (رحل قرآن، قاب عکس ساده، خط‌کش چوبی، جعبهٔ چوبی و…) را به روش نقاشی زیرلاکی تزیین کنید.

پاسخ: روش کار روی اشیای چوبی کمی با مقوا تفاوت دارد، چون سطح چوب صاف‌تر است:

۱. آماده‌سازی: ابتدا سطح چوب را با سنباده خوب می‌ساییم تا کاملاً صاف شود و پرزهای ریز آن از بین برود.
۲. زمینه‌سازی: روی چوب یک لایه رنگ‌زمینهٔ سفید یا کرم می‌زنیم تا نقش‌های بعدی بهتر روی آن بنشیند.
۳. نقاشی: بعد از خشک شدن رنگ، با گواش یا رنگ روغنی، نقش‌های سنتی مثل گل‌وبوته، اسلیمی یا نقش گل و مرغ را روی آن نقاشی می‌کنیم.
۴. لاک و روغن: پس از خشک شدن نقاشی، روی آن را با روغن جلا می‌پوشانیم. این لایه همان‌طور که در درس خواندیم، هم براقیت کار را بیشتر می‌کند و هم مانند یک محافظ از نقش‌ها در برابر رطوبت و سایش نگه‌داری می‌کند.

نتیجهٔ این کار، تزیین یک شیء سادهٔ چوبی مانند رحل قرآن، جعبهٔ چوبی یا قاب عکس به یک اثر هنری با روش سنتی زیرلاکی است که هم کاربردی است و هم زیبا.

پاسخ درس بعدی: جواب درس ۲ فصل دوم بخش سوم فرهنگ و هنر نهم

پاسخ درس قبلی: جواب درس ۳ فصل اول بخش سوم فرهنگ و هنر نهم

✅ در این مطلب گام به گام درس ۱ اول فصل دوم بخش سوم فرهنگ و هنر پایه نهم متوسطه اول را مرور کردیم. جهت مشاهده گام به گام سایر دروس کافیست نام آن را به همراه عبارت ماگرتا در گوگل جست و جو نمایید. همچنین اگر سوالی دارید آن را از قسمت دیدگاه با سایر دانش آموزان به اشتراک بگذارید.