امیر مؤمنان در خطبه ۱۵۸ نهج البلاغه سرفصل های قرآن را بیان فرمودند. اولین بخش آن چه بود؟

خطبه ۱۵۸ نهج‌البلاغه از آن خطبه‌های گهربار امیر مؤمنان علیه‌السلام است که در آن، حضرت پس از توصیف عصر بعثت پیامبر خاتم صلی‌الله علیه و آله — عصرِ فترتِ رسولان و طول خواب غفلت امت‌ها — به اصل‌الاصول این دعوت یعنی قرآن کریم می‌پردازد. حضرت می‌فرماید خداوند پیامبرش را با تصدیق کتاب‌های پیشین و نوری که اقتدا به آن است، فرستاد و آن نور همان قرآن است. سپس جمله‌ای کوتاه و در عین حال پررمز و راز می‌گوید: «ذَلِكَ الْقُرْآنُ فَاسْتَنْطِقُوهُ وَلَنْ يَنْطِقَ وَلَكِنْ أُخْبِرُكُمْ عَنْهُ» — این همان قرآن است، از او سخن بخواهید ولی او سخن نخواهد گفت؛ اما من شما را از او خبر می‌دهم.

این جمله، کلید فهم خطبه است: قرآن کتابی است که زبان ندارد تا خودش را توضیح دهد؛ ناطقِ او باید انسانِ آگاه از مقاصدش باشد، و امیر مؤمنان خود را معرفی می‌کند که گویا و مترجم این کتاب ناطق است. در ادامه، حضرت به جای فصاحت قرآن، سرفصل‌ها و محورهای کلان آن را در چهار عنوان فشرده برمی‌شمارد: «أَلَا إِنَّ فِيهِ عِلْمَ مَا يَأْتِي وَالْحَدِيثَ عَنِ الْمَاضِي وَدَوَاءَ دَائِكُمْ وَنَظْمَ مَا بَيْنَكُمْ». پرسش این نوشتار آن است که نخستین بخش این سرفصل‌های چهارگانه چه بود و چه پیامی در خود دارد.

پاسخ کوتاه

نخستین سرفصلی که امیر مؤمنان علیه‌السلام برای قرآن برشمرد، «عِلْمُ مَا يَأْتِي» بود؛ یعنی علم و خبرِ آنچه خواهد آمد. حضرت فرمود: «أَلَا إِنَّ فِيهِ عِلْمَ مَا يَأْتِي» — آگاه باشید که در قرآن، دانستنیِ آینده هست. قرآن پیش از آنکه کتاب حکایت گذشته باشد، کتاب خبر آینده است: از سرنوشت امت‌ها و روز قیامت و نشانه‌های آن، تا وعده‌های قطعی خداوند درباره پیروزی حق و استقرار صالحان در زمین.

پاسخ بلند

چرایی تقدیم «علم ما یأتی»

جایگاه نخستِ این سرفصل تصادفی نیست. امیر مؤمنان قرآن را از دریچه آینده معرفی می‌کند، زیرا کارکرد بنیادین قرآن آن است که انسان را از غفلتِ «حال» بیرون آورده و به آینده‌ای که در پیش روی اوست متصل کند. انسانِ غافل در اسارتِ امروز خویش می‌ماند؛ قرآن با «علم ما یأتی» پرده از فردا برمی‌دارد: فردای نزدیک در تاریخ و فردای دور در آخرت. از این رو معرفی قرآن با این سرفصل آغاز می‌شود که پیوند انسان با آینده، شالوده ایمان و مسئولیت‌پذیری اوست.

گستره این علم در قرآن

«علم ما یأتی» همه بخش‌های خبری و آینده‌نگر قرآن را در بر می‌گیرد. قرآن از مرگ و آنچه پس از مرگ است پرده برمی‌دارد و از قیامت با وصف تفصیلی یاد می‌کند؛ روزی که «يَوْمَ تُبَلَّى السَّرَائِرُ» (طارق: ۹) نهان‌ها آشکار می‌شود. قرآن نشانه‌های پایان و آغاز قیامت را برمی‌شمارد و از بهشت و دوزخ چنان با جزئیات سخن می‌گوید که گویی مأمورِ عیانِ آن سرای‌هاست: «وَمَا أَدْرَاكَ مَا جَهَنَّمُ» (مدثر: ۲۷). همچنین قرآن در تاریخ، خبر از آینده نیز می‌دهد؛ هم از سرنوشت امت‌ها پیش از وقوع («سَيَقُولُ السُّفَهَاءُ» [بقره: ۱۳] را پیش از آنکه منافقان بر زبان آورند، خبر می‌دهد) و هم از وعده‌های قطعی: «إِنَّا لَنَنصُرُ رُسُلَنَا» (غافر: ۵۱) و «إِنَّ الْأَرْضَ لِلَّهِ يُورِثُهَا عِبَادَهُ الصَّالِحِينَ» (اعراف: ۱۲۸). این همه، مصداق «علم ما یأتی» است: قرآن کتابی که رخداد‌های فردا را از ابدیت به امروز انسان پیام می‌دهد.

پیام کلام امیر مؤمنان

وقتی حضرت می‌فرماید «فِيهِ عِلْمَ مَا يَأْتِي»، در واقع انسان را به کتابی متعهد و رها‌ساز از غفلت فرا می‌خواند: تو با این کتاب به آینده‌ات آگاه می‌شوی، پس دیگر نه در گذشته ماندگار باش و نه در لذت‌های لحظه‌ای غرق. این علم، علمی نیست که فخر فروشی کند؛ علمی است که مسئولیت می‌سازد، چون هر خبر از آینده در قرآن، دعوتی به عمل در امروز است.

سه سرفصل دیگر به عنوان تصویر کامل

امیر مؤمنان پس از «علم ما یأتی»، سه محور دیگر را می‌افزاید تا پرتره قرآن کامل شود: «الْحَدِيثَ عَنِ الْمَاضِي» یعنی حکایت و درس گذشته‌ها و سرگذشت امت‌ها و انبیای پیشین؛ «دَوَاءَ دَائِكُمْ» یعنی درمان دردها و بیماری‌های شما؛ که بیماری اخلاقی و ایمانی و اغتشاش فکر و نفس را شفا می‌دهد؛ و «نَظْمَ مَا بَيْنَكُمْ» یعنی نظام‌بخشی و ترتیب و تنظیم روابط اجتماعی و حقوقی میان شما. این چهار عنوان، همه مقاصد و محورهای قرآن را در فشردگی کامل عرضه می‌کنند: آینده، گذشته، درون انسان، و جامعه.

نتیجه‌گیری

خطبه ۱۵۸ نهج‌البلاغه چکیده‌ای از معرفت‌شناسی قرآنی امیر مؤمنان علیه‌السلام است: قرآن را باید از ناطقِ آن خواند، و حضرت با اتکا به این معرفت، چهار سرفصل کلان قرآن را در یک جمله عرضه کرد. نخستین و بنیادی‌ترین سرفصل، «عِلْمُ مَا يَأْتِي» است: قرآن کتاب خبرِ آینده است که انسان را از حصر امروز خویش رها می‌کند و به سرنوشت خود و جهان پیوند می‌دهد. این بخش پیش از «حکایت گذشته»، «درمان دردها» و «نظم میان مردم» آمد، تا نشان دهد بنیاد معرفت دینی، آگاهی از آینده و قیامت است و از دل این آگاهی، درس گذشته، شفای درون و استوار جامعه برمی‌خیزد. پیام جاودان این خطبه آن است که هر کس می‌خواهد قرآن را بفهمد، نخست باید نگاهش را به آینده بگشاید؛ زیرا قرآن از همان جا سخن آغاز می‌کند که امیر مؤمنان آن را «علم ما یأتی» نامید.