براساس آیه ۶ سوره فاطر شیطان به سراغ چه کسانی می رود؟

یکی از پرسش‌های بنیادین در آموزه‌های قرآنی این است که شیطان چه کسانی را هدف قرار می‌دهد و به سراغ چه گروهی می‌رود؟ قرآن کریم در آیه ۶ سوره فاطر پاسخی صریح به این پرسش داده است:
«إِنَّ الشَّيْطَانَ لَكُمْ عَدُوٌّ فَاتَّخِذُوهُ عَدُوًّا إِنَّمَا يَدْعُو حِزْبَهُ لِيَكُونُوا مِنْ أَصْحَابِ السَّعِيرِ»

«به‌راستی که شیطان دشمن شماست، پس او را دشمن خود بدانید (و بگیرید)؛ او تنها حزب و پیروان خود را فرا می‌خواند تا از همراهان آتش سوزان (جهنم) باشند.»
این آیه هم هشداری عمومی به همه انسان‌هاست و هم معیاری برای شناخت کسانی که در دام شیطان گرفتار می‌شوند. در این نوشتار، ابتدا پاسخی کوتاه و سپس پاسخی تفصیلی به این پرسش ارائه می‌شود.

پاسخ کوتاه

بر اساس آیه ۶ سوره فاطر، شیطان به سراغ «حزب خود» می‌رود؛ یعنی کسانی که او را دشمن خود نمی‌دانند و دعوت، وسوسه و فرمان او را می‌پذیرند و از پیروی‌اش رویگردان نیستند. فراخوان شیطان تنها شامل این گروه می‌شود و سرانجام آنان نیز به همراهی در عذاب «سعیر» (آتش سوزان) است.

پاسخ بلند و تحلیلی

برای فهم دقیق‌تر این آیه، شایسته است جمله‌بندی آن را مورد بررسی قرار دهیم:

یکم؛ اعلام دشمنی: آیه با جمله «إِنَّ الشَّيْطَانَ لَكُمْ عَدُوٌّ» آغاز می‌شود؛ یعنی دشمنی شیطان با انسان، حقیقتی انکارناپذیر و همیشگی است. این دشمنی از روز نخست آفرینش آدم و سوگند شیطان در برابر خداوند پابرجا شده است. پس نخستین گام برای مصون ماندن، آگاهی از این دشمنی است.

دوم؛ وظیفه انسان در برابر این دشمن: خداوند فرمود «فَاتَّخِذُوهُ عَدُوًّا»؛ یعنی صرفِ دانستن کافی نیست، بلکه باید شیطان را عملاً دشمن گرفت. بشر لازم است همچون سربازی هوشیار در برابر دشمن، موقعیت دفاعی اتخاذ کند و از تله‌ها و نقشه‌های او که همان وسوسه‌ها و تزئین گناهان است، دور بماند. مفسران از این تعبیر دریافتند که هرکس شیطان را دشمن نگیرد، به‌تدریج به صف حزب او می‌پیوندد.

سوم؛ محدوده دعوت شیطان: عبارت «إِنَّمَا يَدْعُو حِزْبَهُ» نشان می‌دهد که فراخوان شیطان، عمومیت مؤثر ندارد. «حِزب» یعنی گروه، جمعیت و پیروانی که خود را در صف کسی قرار داده‌اند. حزب شیطان کسانی هستند که با گام گذاشتن در مسیر نافرمانی خدا، پیروی از هوای نفس و دل بستن به وسوسه‌ها، به میدان دعوتشیطان پاسخ مثبت داده‌اند. به بیان دیگر، شیطان همه را صدا می‌زند، اما تنها کسانی به سراغش می‌روند و در شمار حزبیان او درمی‌آیند که دشمنی او را باور نکرده یا در عمل نادیده گرفته‌اند.

چهارم؛ پایان راه حزب شیطان: آیه با جمله «لِيَكُونُوا مِنْ أَصْحَابِ السَّعِيرِ» به سرانجام این هم‌نشینی هشدار می‌دهد. «سعیر» آتشی سوزان است و «اصحاب» یعنی کسانی که رسیده و همراهِ دائمی آن گشته‌اند؛ گویی پیروی از شیطان در دنیا، به رفاقت جاودان با آتش در آخرت می‌انجامد.

بنابراین از مجموع آیه چنین به دست می‌آید که شیطان به سراغ کسانی می‌رود که از وسوسه‌هایش پیروی می‌کنند، در برابر گناهان تزئین‌شده مقاومت نمی‌کنند، او را دشمن خود نمی‌گیرند و با آگاهی یا ناآگاهی خود را در صف حزب او قرار می‌دهند.

نتیجه‌گیری

آیه ۶ سوره فاطر با بیانی رسا مرز میان دو گروه را ترسیم می‌کند: کسانی که شیطان را دشمن می‌گیرند و در پناه خدا از دام او حفظ می‌شوند، و کسانی که دعوت او را می‌پذیرند و به «حزب شیطان» می‌پیوندند و سرانجام به همراهان آتش سوزان بدل می‌شوند. پیام عملی این آیه آن است که ایمان صرف به دشمنی شیطان کافی نیست؛ مگر آنکه انسان با هوشیاری و تقوا، این دشمنی را در عمل نشان دهد و از فرمان‌ها و وسوسه‌هایشیطان فاصله بگیرد. تنها در این صورت است که انسان از شمار کسانی که شیطان به سراغشان می‌رود بیرون می‌آید و به نجات و رستگاری می‌رسد.