جواب درس ۳ فصل دوم بخش سوم فرهنگ و هنر نهم 📍 اشیای روغنی (زیرلاکی روی چوب)
گام به گام درس 3 سوم فصل دوم بخش سوم کتاب فرهنگ و هنر پایه نهم متوسطه اول صفحه 130 و 133
جواب درس 3 فصل دوم بخش سوم فرهنگ و هنر نهم : در این نوشتار پاسخ سوالات و تمرینات صفحه ۱۳۰ و ۱۳۳ درس ۳ سوم (اشیای روغنی (زیرلاکی روی چوب)) فصل دوم (هنرهای زیرلاکی) بخش سوم (هنرهای سنتی) کتاب فرهنگ و هنر پایه نهم متوسطه اول را برایتان آماده کرده‌ایم. با بخش آموزش و پرورش ماگرتا همراه شوید.
همچنین بخوانید: گام به گام کتاب فرهنگ و هنر نهم متوسطه اول
جواب فکر کنید صفحه ۱۳۰ درس سوم فصل دوم بخش سوم فرهنگ و هنر نهم
آیا می‌دانید از روش زیرلاکی برای تزیین چه اشیای دیگری استفاده شده است؟
پاسخ: بله، علاوه بر قلمدان و جعبه‌های جواهرات، هنرمندان ایرانی از نقاشی زیرلاکی (پاپیه ماشه روغنی) برای تزیین اشیای متنوع و کاربردی دیگری نیز استفاده می‌کرده‌اند؛ از جمله:
۱. جلد کتاب‌های ارزشمند و قرآن‌های خطی: برای محافظت از صفحات و زیبایی نسخه‌های خطی.
۲. قاب آینه و درپوش آینه‌های دستی: که از اشیای بسیار محبوب و پرکاربرد در هنر زیرلاکی دوره‌های صفوی و قاجار بودند.
۳. رحل قرآن: پایه‌های چوبی یا مقوایی مخصوص نگهداری کتاب آسمانی.
۴. جعبهٔ آرایش، وسایل خیاطی و جعبهٔ جواهرات.
۵. جعبه و مهره‌های شطرنج و تخته نرد.
۶. کاسه‌ها، بشقاب‌ها و سینی‌های تزیینی.
۷. عصا، جالباسی و حتی دستگیره و پنکه یا بادبزن‌های تزیینی سنتی.
آیا می‌دانید هنرمندان غیر از کاغذ از چه زمینه‌های دیگری برای نقاشی زیرلاکی استفاده کرده‌اند؟
پاسخ: بله، هنرمندان علاوه بر لایه‌ها یا خمیر کاغذ (پاپیه ماشه)، از زمینه‌های متنوع دیگری نیز برای نقاشی و لاکی‌کاری استفاده می‌کردند:
۱. چوب: یکی از رایج‌ترین زیرساخت‌ها بود؛ انواع چوب‌های مرغوب مانند گردو و گلابی را تراشیده، کاملاً سنباده می‌زدند و پس از زمینه‌سازی، روی آن نقاشی زیرلاکی می‌کردند.
۲. چرم و پوست: برای ساخت جلدهای کتاب چرمی، کیسه‌ها یا جعبه‌های خاص به روش زیرلاکی به کار می‌رفت.
۳. فلزات: گاهی روی اشیای فلزی (به‌ویژه برنج یا مس) پس از آماده‌سازی سطح، نقاشی و سپس لایه‌های روغن جلا کشیده می‌شد.
۴. عاج و استخوان: در ساخت اشیای کوچک، قاب‌های نفیس یا دسته‌های ظریف که زمینهٔ بسیار مستحکم و زیبایی برای رنگ و لاک فراهم می‌کرد.
۵. پارچه و بوم‌های آغشته به سریش و گچ: در دوره‌هایی از پارچه‌های کتان فشرده با آستر گچی نیز به عنوان زیرساخت استفاده می‌شد.
جواب اشیای چوبی را زیرلاکی کنید صفحه ۱۳۳ درس ۳ فصل دوم بخش سوم فرهنگ و هنر نهم
یک قطعه چوب تهیه کنید. آن را سنباده بزنید تا کاملاً صاف و صیقلی شود. سپس آینه‌ای کوچک‌تر از قطعه چوب تهیه کنید و روی قطعه چوب بچسبانید. سپس نقش دلخواه خود را روی حاشیه‌های چوبی اجرا کنید.
لایه‌های روغن را با دقت و یکدست، روی نقاشی بمالید تا ارتفاع همه قسمت‌ها یکسان شود و بگذارید تا خشک شود.
مراحل گام‌به‌گام ساخت قاب آینهٔ چوبی به روش زیرلاکی:
- انتخاب و آماده‌سازی چوب (سنباده‌زنی):
- یک تکه چوب با ابعاد مناسب (تخته سه لایی، چوب گردو، روسی یا ام‌دی‌اف خام) انتخاب می‌کنیم.
- ابتدا با سنبادهٔ زبر ناهمواری‌ها و زبری‌های سطح و لبه‌ها را از بین می‌بریم و سپس با سنبادهٔ نرم سطح آن را کاملاً صاف و صیقلی می‌کنیم تا هیچ پستی و بلندی یا پُرز چوب باقی نماند. در پایان با یک دستمال خشک، گرد و غبار چوب را پاک می‌کنیم.
- نصب آینه:
- یک آینه با ابعادی کوچک‌تر از چوب (مثلاً دایره‌ای، مربعی یا مستطیلی) تهیه می‌کنیم تا فضای کافی در حاشیه‌ها برای نقاشی باقی بماند.
- آینه را دقیقاً در مرکز تخته قرار داده و با چسب مناسب (مثل چسب آکواریوم یا چسب چوب قوی) می‌چسبانیم. برای جلوگیری از رنگی یا کثیف شدن سطح آینه در مراحل بعدی، روی شیشهٔ آینه را با چسب کاغذی می‌پوشانیم.
- زمینه‌سازی و اجرای طرح و نقاشی:
- برای اینکه چوب رنگ را بیش از حد به خود جذب نکند، ابتدا یک لایه نازک چسب چوب رقیق‌شده یا آستر رنگی (مانند رنگ مشکی، قهوه‌ای سوخته یا طلایی) روی حاشیه‌ها می‌زنیم.
- با مداد کم‌رنگ، طرح سنتی دلخواه خود (مانند گل‌ومرغ، اسلیمی، ختایی یا اشکال هندسی سنتی) را روی حاشیهٔ چوبی پیاده می‌کنیم.
- با قلم‌موهای ظریف و رنگ‌های مناسب (گواش غلیظ یا اکریلیک) شروع به رنگ‌آمیزی و قلم‌گیری ظریف نقوش می‌کنیم و اجازه می‌دهیم رنگ کاملاً خشک شود.
- روغن‌کاری (لاکی‌کردن و براق‌سازی سطح):
- با یک قلم‌موی نرم، یک لایهٔ یکنواخت و بدون حباب از روغن جلا (وارنیش، کیلر یا روغن کمان) روی سطح نقاشی می‌کشیم.
- برای رسیدن به سبک اصیل زیرلاکی، باید چند بار این کار را تکرار کنیم؛ یعنی بعد از خشک شدن کامل لایه اول، لایه دوم و در صورت نیاز لایه سوم را می‌مالیم تا سطحی شفاف، براق، شیشه‌ای و هم‌سطح به دست آید و از نقاشی در برابر رطوبت و سایش محافظت شود.
- اثر را در محیطی بدون گرد و غبار قرار می‌دهیم تا کاملاً خشک شود؛ سپس چسب کاغذی روی آینه را جدا می‌کنیم.
آثار خود را به هم‌کلاسی‌هایتان نشان دهید و در مورد تنوع نمونه‌ها، شباهت‌ها و تفاوت‌های آن‌ها با هم گفت‌وگو کنید.
نمایش آثار در کلاس و گفت‌وگو دربارهٔ تنوع، شباهت‌ها و تفاوت‌ها:
پس از پایان کار، با آوردن آینه‌های سنتی ساخته‌شده به کلاس و مقایسهٔ آن‌ها با کارهای هم‌کلاسی‌ها، به نکات زیر پی می‌بریم:
- شباهت‌ها:
- در تمامی آثار از ترکیب چوب، آینه، نقاشی و لایهٔ شفاف محافظ (روغن جلا) استفاده شده است.
- زیرسازی و صاف بودن چوب در همهٔ آثار نقش مهمی در زیبایی نقاشی داشته است.
- استفاده از روغن جلا باعث شده سطح همهٔ کارها براق، شفاف و شبیه به آثار سنتی پاپیه ماشه و لاکی تاریخی شود.
- تفاوت‌ها و تنوع نمونه‌ها:
- تنوع در طرح‌ها و نقوش: برخی دانش‌آموزان از نقوش سنتی اسلیمی و ختایی یا گل و مرغ استفاده کرده‌اند، در حالی که برخی دیگر طرح‌های هندسی، بته‌جقه یا حتی طرح‌های ساده‌تر نوگرایانه را روی حاشیه کشیده‌اند.
- تنوع در رنگ‌آمیزی: رنگ زمینه در کارها متفاوت است (برخی رنگ طبیعی چوب را حفظ کرده‌اند و برخی زمینهٔ مشکی، لاجوردی یا قرمز لاکی کار کرده‌اند).
- شکل هندسی قاب و آینه: برخی قاب‌ها گرد و برخی مستطیل یا لوزی هستند و پهنای حاشیه نقاشی در کارهای مختلف متفاوت است.
- میزان درخشش و ضخامت لاک: کارهایی که دفعات بیشتری روغن‌کاری شده‌اند، عمق و براقی شیشه‌ای زیباتری پیدا کرده‌اند.
پاسخ خودارزیابی صفحه ۱۳۳ درس سوم فصل دوم بخش سوم فرهنگ و هنر نهم
از میان وسایل و لوازم چوبی خود مانند رحل قرآن، خط‌کش چوبی، شانه چوبی، جعبه‌های کوچک چوبی، سینی چوبی و… یک نمونه را انتخاب و روی آن نقاشی زیرلاکی کنید.
گزارش گام‌به‌گام و ثبت مراحل اجرای فعالیت:
- شیء انتخابی: یک جعبهٔ کوچک چوبی (یا خط‌کش چوبی / شانهٔ چوبی) خام و ساده.
- طرح انتخابی: نقوش اصیل ایرانی شامل گل و بوته (گل‌ومرغ ساده) و پیچک‌های اسلیمی در لبه‌ها.
مراحل انجام کار:
- آماده‌سازی و صیقلی کردن سطح چوب: ابتدا سطح و لبه‌های جعبه را با سنبادهٔ نرم به‌دقت سنباده زدیم تا هیچ‌گونه زبری یا پرزی باقی نماند؛ سپس با یک دستمال تمیز و خشک، گردوغبار سنباده را پاک کردیم تا چوب کاملاً صاف، یکدست و آمادهٔ رنگ‌پذیری شود.
- زمینه‌سازی و آستر: برای اینکه رنگ به خورد بافت چوب نرود و جلوهٔ بهتری پیدا کند، یک لایهٔ بسیار نازک از چسب چوب رقیق‌شده یا رنگ زمینهٔ مات (مثلاً رنگ قهوه‌ای تیره یا مشکی) روی سطح جعبه اجرا کردیم و اجازه دادیم کاملاً خشک شود.
- پیاده‌کردن طرح و نقاشی:
- طرح گل و شاخ‌وبرگ را با مداد کم‌رنگ روی درِ جعبه رسم کردیم.
- با استفاده از قلم‌موی ظریف و رنگ‌های پوشاننده (گواش غلیظ یا رنگ اکریلیک)، گلبرگ‌ها، برگ‌ها و خطوط ظریف را رنگ‌آمیزی و قلم‌گیری کردیم.
- صبر کردیم تا نقاشی در هوای آزاد کاملاً خشک و ثابت شود.
- مرحلهٔ زیرلاکی (روغن‌کاری و ایجاد پوشش شیشه‌ای):
- برای ایجاد حالت شیشه‌ای و براقِ هنر زیرلاکی، از روغن جلا (وارنیش یا کیلر براق) استفاده کردیم.
- لایهٔ اول روغن را با قلم‌موی نرم و تمیز، در یک جهت و به‌صورت یکدست روی تمام سطح نقاشی کشیدیم و جعبه را در محلی دور از گردوغبار گذاشتیم تا خشک شود.
- پس از خشک شدن کامل لایهٔ اول، لایهٔ دوم روغن جلا را نیز با دقت مالیدیم تا ضخامت لاکی مناسبی ایجاد شود، نقاشی عمق پیدا کند و شیء در برابر رطوبت و خط‌وخش کاملاً مقاوم شود.
🌟 نتیجه و ارزیابی نهایی:
با انجام این کار آموختیم که هنر زیرلاکی تنها مخصوص ظروف قدیمی موزه‌ای نیست، بلکه می‌توان با اجرای این روش سنتی روی وسایل کاربردی و سادهٔ امروزی، به آن‌ها اصالت و زیبایی چشم‌نوازی بخشید. همچنین متوجه شدیم که دقت در صاف بودن زیرساز چوبی و یکنواختی لایه‌های روغن جلا، کلید اصلی درخشش و ماندگاری آثار زیرلاکی است.
پاسخ تجربیات بیشتر صفحه ۱۳۳ درس ۳ فصل دوم بخش سوم فرهنگ و هنر نهم
🔸 در منطقه محل زندگی خود خانه‌های قدیمی را جست‌وجو کنید و نمونه‌های در و پنجره و سقف چوبی نقاشی شده را بیابید. سپس گزارشی دربارهٔ این خانه‌ها و نوع تزیینات به کار رفته در آن‌ها، تنوع و ظرافت طرح‌ها و نقش‌های زیرلاکی به هم‌کلاسی‌هایتان ارائه دهید.
پاسخ: عنوان گزارش: بررسی هنر نقاشی روی چوب و پوشش‌های لاکی در معماری سنتی و خانه‌های قدیمی
مکان‌های مورد بررسی: خانه‌های تاریخی و سنتی (مانند خانه‌های قدیمی شهرهای کاشان، اصفهان، یزد، شیراز یا خانه‌های قاجاری تهران و عمارت‌های چوبی شمال کشور)
متن گزارش برای ارائه در کلاس:
- سقف‌های چوبی نقاشی‌شده (مرجوک یا لمه‌کوبی): در سقف اتاق‌های پذیرایی (شاه‌نشین و طنبی)، تخته‌ها و تیرهای چوبی سقف به زیبایی قاب‌بندی شده‌اند. هنرمندان قاجار و صفوی ابتدا سطح تیرها و تخته‌کوبی‌ها را بتونه و بسترسازی می‌کردند و سپس با رنگ‌های طبیعی روی آن‌ها نقاشی می‌کشیدند. روی بیشتر این سقف‌ها نقوش گل‌وبوته، ترنج‌های مرکزی، پرندگان خوش‌آواز (گل‌ومرغ) و شاخه‌های درهم‌پیچیدهٔ اسلیمی دیده می‌شود. در نهایت، با استفاده از روغن کمان یا روغن جلا سطحی براق و لاکی روی آن‌ها ایجاد می‌کردند تا چوب از گزند رطوبت و موریانه حفظ شود و رنگ‌ها برای قرن‌ها درخشان بمانند.
- درها و ارسی‌ها (در و پنجره‌های چوبی):
- لنگهٔ درها: لنگه‌های ورودی اتاق‌ها یا درِ گنجه‌های دیواری غالباً دارای قاب‌بندی‌های ظریف هستند. در میان قاب‌ها، نقاشی‌های لاکی با طرح‌های پرکارِ شاخ‌وبرگ گیاهی و گاه تصویر مناظر طبیعی دیده می‌شود که با لایه‌های ضخیم روغن شفاف محافظت شده‌اند.
- گره‌چینی و پنجره‌های ارسی: اگرچه پنجره‌های ارسی بیشتر با شیشه‌های رنگی تزیین شده‌اند، اما لچکی‌ها، کتیبه‌های بالایی و قطعات چوبی اطراف آن‌ها نیز گاهی با نقاشی‌های لاکی و طلاکاری تزیین شده‌اند که جلوه‌ای بسیار فاخر و چشم‌نواز دارند.
- نتیجه‌گیری و ارزیابی ظرافت تزیینات: هنر نقاشی روی چوب و زیرلاکی در معماری بومی ایران نشان‌دهندهٔ پیوند عمیق صنعتگری چوب با نقاشی اصیل ایرانی است. استفاده از روغن‌های محافظ باعث شده علاوه بر ایجاد شفافیت شیشه‌ای و چشم‌نوازی در بازتاب نور، این چوب‌های کهن در گذر زمان دوام بسیار بالایی در برابر فرسایش محیطی داشته باشند.
🔸 در یک فعالیت گروهی شیء چوبی قدیمی (صندلی، میز، در چوبی و…) را که مورد استفاده قرار نمی‌گیرد بیابید. سطوح مختلف آن را سنباده بزنید و با همفکری هم روی آن نقاشی زیرلاکی اجرا کنید.
پاسخ (طرح پروژه و مراحل گام‌به‌گام فعالیت گروهی):
- شیء انتخابی گروه: یک چهارپایهٔ چوبی قدیمی (یا صندلی تک‌نفره / میز کوچک پایه چوبی) مستعمل و از کار افتاده.
- نقوش انتخابی: نقوش تزیینی سنتی ایرانی شامل بته‌جقّه در مرکز و حاشیهٔ اسلیمی و ختایی در اطراف سطح نشیمن‌گاه.
مراحل اجرای پروژهٔ گروهی:
- تقسیم کار و آماده‌سازی اولیه (سنباده‌زنی و ترمیم):
- گروه ابتدا شیء را کاملاً تمیز کرد. با کمک سنباده‌های زبر (شماره ۱۰۰ یا ۱۲۰)، لایه‌های رنگ کهنه، پوسته‌پوسته‌شده و چربی‌های سطح چوب را به‌طور کامل پاک کردیم.
- سپس با استفاده از بتونهٔ چوب، ترک‌ها، شکستگی‌ها و سوراخ‌های ریز را پر کردیم و پس از خشک شدن، با یک سنبادهٔ نرم (شماره ۲۲۰ یا ۳۲۰) تمام سطح را کاملاً صیقلی و یکنواخت نمودیم تا زمینهٔ بدون ایرادی به دست آید.
- بسترسازی و رنگ زمینه (آستر):
- برای جلوگیری از نفوذ زیاد رنگ نقاشی به منافذ چوب و ایجاد کنتراست زیبا، یک لایه رنگ آستر مات (رنگ قهوه‌ای سوخته، سرمه‌ای یا مشکی) روی کل چهارپایه اجرا کردیم و منتظر ماندیم تا کاملاً خشک شود.
- پیاده‌کردن طرح و رنگ‌آمیزی نقوش (فعالیت مشترک گروهی):
- با استفاده از کاغذ کالک، طرح سنتی آماده‌شده (بته‌جقه و گل‌ها) را در مرکز سطح بالایی میز/چهارپایه منتقل کردیم.
- اعضای گروه با قلم‌موهای شمارهٔ صفر و یک و با رنگ‌های اکریلیک یا گواش باکیفیت، شروع به رنگ‌آمیزی گلبرگ‌ها، برگ‌ها و قلم‌گیری خطوط بیرونی کردند. ترکیب رنگ‌های شاد (مانند قرمز لاکی، فیروزه‌ای، اخرایی و طلایی) در کنار رنگ تیرهٔ زمینه جلوه‌ای ویژه به کار بخشید.
- مرحلهٔ زیرلاکی (اعمال روغن محافظ و جلا):
- پس از خشک شدن نهایی نقاشی، لایهٔ اول روغن جلا (کیلر یا وارنیش مایع مخصوص چوب) را با قلم‌موی پهن و نرم به آرامی و بدون ایجاد حباب روی سطح مالیدیم.
- شیء را ۲۴ ساعت در فضایی سرپوشیده و به دور از گردوغبار گذاشتیم تا خشک شود. سپس لایهٔ دوم را نیز اضافه کردیم تا درخشندگی شیشه‌ای و برجستگی چشم‌گیری شبیه به آثار سنتی زیرلاکی پیدا کند و سطحی ضدآب و مقاوم برای نشستن یا استفادهٔ مجدد ایجاد شود.
نتیجهٔ کار: یک شیء چوبی قدیمی و دورریختنی با هنر دست و کار گروهی به اثری هنری، کاربردی و الهام‌گرفته از میراث صنایع دستی ایران تبدیل شد.
پاسخ درس بعدی:
پاسخ درس قبلی: جواب درس ۲ فصل دوم بخش سوم فرهنگ و هنر نهم
✅ در این مطلب گام به گام درس ۳ سوم فصل دوم بخش سوم فرهنگ و هنر پایه نهم متوسطه اول را مرور کردیم. جهت مشاهده گام به گام سایر دروس کافیست نام آن را به همراه عبارت ماگرتا در گوگل جست و جو نمایید. همچنین اگر سوالی دارید آن را از قسمت دیدگاه با سایر دانش آموزان به اشتراک بگذارید.
