جواب درس ۱ فصل سوم بخش سوم فرهنگ و هنر نهم 🪡 درویش دوزی

جواب درس 1 فصل سوم بخش سوم فرهنگ و هنر نهم : در این نوشتار پاسخ سوالات و تمرینات صفحه ۱۳۶ و ۱۳۹ درس ۱ اول (درویش دوزی) فصل سوم (سوزن دوزی‌های سنتی ایران) بخش سوم (هنرهای سنتی) کتاب فرهنگ و هنر پایه نهم متوسطه اول را برایتان آماده کرده‌ایم. با بخش آموزش و پرورش ماگرتا همراه شوید.

همچنین بخوانید: گام به گام کتاب فرهنگ و هنر نهم متوسطه اول

جواب فکر کنید صفحه ۱۳۶ درس اول فصل سوم بخش سوم فرهنگ و هنر نهم

آیا تا به حال به بقچه‌ها، جانمازها و سجاده‌ها، رومیزی‌ها، کیف‌های پارچه‌ای و کلاه و لباس‌های محلی که با انواع سوزن‌دوزی تزیین شده‌اند، توجه کرده‌اید؟

پاسخ: بله، در خانهٔ بیشتر ما ایرانی‌ها، موزه‌های مردم‌شناسی یا در سفر به شهرها و روستاهای مختلف، نمونه‌هایی از این دست‌بافته‌ها و رودوزی‌های سنتی ارزشمند دیده می‌شود. با دقت و توجه به این آثار می‌توان ویژگی‌های زیر را مشاهده کرد:

۱. تنوع و کاربرد در زندگی روزمره:
جانماز و سجاده‌ها: اغلب با دوخت‌های ظریفی مانند سرمه‌دوزی، ابریشم‌دوزی، ترمه‌دوزی یا پته‌دوزی تزیین شده‌اند که نقوش اسلیمی، محرابی، گل‌وبوته و بته‌جقه جلوه‌ای معنوی، آرامش‌بخش و پاکیزه به آن‌ها بخشیده است.
رومیزی‌ها و بقچه‌ها: با دوخت‌هایی مثل پته‌دوزیِ کرمان، قلاب‌دوزیِ رشت یا سوزن‌دوزی‌های اصیل آراسته شده‌اند که نه تنها به دکوراسیون خانه زیبایی و اصالت می‌بخشند، بلکه نشان‌دهندهٔ سلیقه و هنر دست زنان هنرمند ایرانی هستند.
لباس‌های محلی و کلاه‌ها: نمونه‌های بارز آن را در لباس‌های محلی زنان و مردان سیستان و بلوچستان (سوزن‌دوزی بلوچی)، کردستان، ترکمن‌صحرا، بختیاری و هرمزگان (خوس‌دوزی و گلابتون‌دوزی) می‌بینیم که سرآستین‌ها، دور یقه، پیش‌سینه و لبه‌های دامن و کلاه‌ها با ظرافت خارق‌العاده و نخ‌های رنگارنگ سوزن‌دوزی شده‌اند.

۲. ویژگی نقوش و طرح‌ها: بیشتر این طرح‌ها الهام‌گرفته از طبیعت پیرامون، باورها و فرهنگ بومی هر منطقه هستند؛ مانند نقش پرندگان، گل‌های چهارپر و هشت‌پر، شاخ‌وبرگ‌ها و اشکال منظم هندسی.

۳. هارمونی و هماهنگی رنگ‌ها: در این دوخت‌ها از نخ‌های رنگارنگ پنبه‌ای، پشمی، ابریشمی یا فلزی (گلابتون و نقده) استفاده می‌شود. استفادهٔ هوشمندانه از رنگ‌های شاد و زنده (مثل قرمز لاکی، نارنجی، سبز، فیروزه‌ای و سرمه‌ای) شادابی و طراوت ویژه‌ای به پارچه‌های ساده بخشیده است.

نتیجه‌گیری: توجه به این آثار نشان می‌دهد که سوزن‌دوزی فقط یک کار تزیینی ساده نیست، بلکه هویت فرهنگی، خلاقیت، صبر و ذوق بی‌نظیر مردم هر دیار است که پارچه‌های ساده و مصرفی را به یک اثر هنری ماندگار و ارزشمند تبدیل کرده‌اند.

جواب پرسش صفحه ۱۳۹ درس ۱ فصل سوم بخش سوم فرهنگ و هنر نهم

در گذشته از این دوخت برای کلاه و قبای دراویش استفاده می‌شده است و به همین دلیل به آن درویش‌دوزی گفته می‌شود. در دوران معاصر از این نوع دوخت برای تزیین چادر شب، پرده، رو کرسی، بقچه و… استفاده می‌شده است و امروزه در تزیین لباس، حاشیه پرده، رومیزی و … متداول است.
مشابه این نقش‌ها را در کدام‌یک از هنرهای ایران دیده‌اید؟

پاسخ: مشابه نقوش هندسی، منظم و متقارنِ به‌کاررفته در «درویش‌دوزی» (که معمولاً به صورت خطوط شکسته، لوزی‌ها و هندسه‌های دقیق با کوک‌های ریز روی پارچه دوخته می‌شوند) را می‌توان در بسیاری دیگر از هنرهای اصیل و سنتی ایران مشاهده کرد؛ از جمله:

۱. گلیم‌بافی و جاجیم‌بافی: بیشتر نقوش درویش‌دوزی از خطوط هندسی، مربعات و لوزی‌های متوالی تشکیل شده است که شباهت بسیار زیادی به نقوش هندسی و خطوط شکسته در گلیم‌ها و دست‌بافته‌های عشایری و روستایی ایران (مانند گلیم‌های خراسان، فارس و شاهسون) دارد.

۲. معماری و کاشی‌کاری سنتی (گره‌چینی): طرح‌های هندسی تکرارشونده و منظم که در کاشی‌کاری مساجد، مدارس تاریخی و ارسی‌ها دیده می‌شوند، دارای همان نظم ریاضی و تقارنی هستند که در سوزن‌دوزی‌ها و درویش‌دوزی به چشم می‌خورد.

۳. آجرکاری‌های سنتی و سفالینه‌های کهین: نقوش هندسی ساده و خطوط زاویه‌داری که روی بدنهٔ سفال‌های باستانی یا نماهای آجری بناهای تاریخی ایران حک شده یا کار شده‌اند، همگی از یک ریشه و تفکر هنری (الهام از هندسه و طبیعت انتزاعی) سرچشمه می‌گیرند.

نتیجه‌گیری: این هماهنگی نشان می‌دهد که هنرمندان ایرانی در بخش‌های مختلف صنایع دستی (مانند بافتنی‌ها، دوختنی‌ها و معماری) از زبان مشترک «هندسه و نظم» برای خلق آثار زیبا استفاده می‌کرده‌اند.

پاسخ خودارزیابی صفحه ۱۳۹ درس اول فصل سوم بخش سوم فرهنگ و هنر نهم

به تصاویر زیر دقت کنید. کدام‌یک از نمونه‌ها دروی‌شدوزی است؟

پاسخ: تصویر سمت راست (نمونه‌ای که با کوک‌های ریز، منظم، هندسی و به رنگ تیره روی پارچه‌ی روشن دوخته شده است و طرح‌های لوزی و خطوط شکسته دارد) «دوخت درویش‌دوزی» است.

توضیح و دلیل انتخاب: درویش‌دوزی نوعی سوزن‌دوزی سنتی و اصیل ایرانی است که ویژگی اصلی آن استفاده از کوک‌های ریز هندسی، خطوط زاویه‌دار، طرح‌های متقارن و تکرار اشکال ساده‌ی هندسی (مثل لوزی و مربّع) است که معمولاً به صورت تک‌رنگ یا با خطوط منظم روی پارچه اجرا می‌شود؛ دقیقاً همان ویژگی‌هایی که در تصویر سمت راست دیده می‌شود.

(تصویر وسط مربوط به رودوزی‌های گل‌وبوته‌دار و تصویر سمت چپ مربوط به پارچه‌های دستباف سنتی یا پته/گلیم است).

پاسخ تجربیات بیشتر صفحه ۱۳۹ درس ۱ فصل سوم بخش سوم فرهنگ و هنر نهم

برای تهیهٔ یک جانماز، دو تکه از یک پارچه ساده را برش دهید. دور تا دور آن را با نخ‌های رنگی متناسب با رنگ پارچه، درویش‌دوزی کنید.

پاسخ (مراحل گام‌به‌گام و عملی تهیهٔ جانماز با درویش‌دوزی):
وسایل لازم: دو تکه پارچه ساده نخی یا کتان (یکی بزرگ‌تر مثلاً ۳۵×۳۵ سانتی‌متر برای جانماز اصلی و یکی کوچک‌تر مثلاً ۲۰×۲۰ سانتی‌متر برای جای مُهر)، نخِ دمسه یا ابریشمی (با رنگ متناسب و دارای تضاد ملایم با زمینه، مثلاً نخ قهوه‌ای/سبز تیره روی پارچه کِرِم)، سوزن مخصوص سوزن‌دوزی (شماره ۲۴ یا ۲۶)، قیچی و خط‌کش.

مراحل انجام کار:

۱. برش و آماده‌سازی پارچه:
ابتدا دو قطعه پارچه را در ابعاد مساوی یا دو اندازه (بزرگ و کوچک) به شکل مربع دقیق برش زده و لبه‌های آن را صاف می‌کنیم. برای تمیزی کار، لبه‌های پارچه را حدود نیم سانتی‌متر به داخل تا کرده و با اتو یا کوکِ ساده تثبیت می‌کنیم (یا پس‌دوزی می‌کنیم).

۲. طراحی و شمارش تاروپود:
چون درویش‌دوزی بر اساس تاروپود پارچه و نظم کوک‌ها دوخته می‌شود، با مداد کم‌رنگ خیاطی یا با کمک شمارش تاروپود، مسیر حاشیهٔ دور پارچه را مشخص می‌کنیم تا خطوط کج نشوند.

۳. اجرای درویش‌دوزی در حاشیه:
با استفاده از نخ انتخابی، دور تا دور پارچه‌ها را با کوک‌های ریز، منظم و پیوسته به‌صورت طرح‌های هندسی تکراری (مثل زنجیره‌ای، خطوط دندانه‌موشی یا نقوش زیگزاگ و لوزی‌های پیوسته) می‌دوزیم.

۴. پایان کار و اتوکشی:
سرنخ‌ها را در پشت کار محکم کرده و اضافهٔ آن را قیچی می‌کنیم. در پایان، پارچه را از پشت با حرارت ملایم اتو می‌کشیم تا دوخت‌ها کاملاً تخت و یکدست شوند.

از انواع سوزندوزی‌های در دسترس عکاسی کنید و به همکلاسی‌هایتان نشان دهید. دربارهٔ شباهت‌ها و تفاوت‌های آنها با هم گفت‌وگو کنید.

پاسخ: در محیط اطراف ما (خانه، لباس‌های اقوام، سجاده‌ها و رومیزی‌ها) نمونه‌های متنوعی از رودوزی‌های اصیل سنتی وجود دارد؛ از جمله: پته‌دوزی (کرمان)، سوزن‌دوزی بلوچی، سرمه‌دوزی، ترمه‌دوزی و درویش‌دوزی.

۱. شباهت‌های سوزن‌دوزی‌ها:
ریشه و هدف مشترک: تمام این هنرها با هدف زیبایی‌بخشی و تزیین وسایل کاربردی زندگی (مانند لباس، سجاده، پرده، بقچه و رومیزی) خلق شده‌اند.
ابزار کار مشترک: در همهٔ آن‌ها از سوزن، نخ‌های الوان (رنگی) و پارچه‌های زمینه استفاده می‌شود.
الهام از طبیعت و فرهنگ بومی: نقش‌مایه‌ها در بیشتر آن‌ها ریشه در اقلیم و باورهای مردم ایران دارند (مانند گل‌ها، درخت زندگی، پرندگان و نقوش هندسی انتزاعی).
دقت و ظرافت دست: همهٔ این رودوزی‌ها نیازمند صبر، تقارن و دقت بسیار بالای هنرمند هستند.

۲. تفاوت‌های سوزن‌دوزی‌ها:
تفاوت در نوع نقوش: برخی سوزن‌دوزی‌ها کاملاً هندسی و خطی هستند (مانند درویش‌دوزی و سوزن‌دوزی بلوچی)، در حالی که برخی دیگر دارای نقوش منحنی، گیاهی و اسلیمی هستند (مانند پته‌دوزی کرمان و قلاب‌دوزی رشت).
تفاوت در جنس پارچه و نخ: در پته‌دوزی از پارچه و نخ پشمی استفاده می‌شود، در سرمه‌دوزی و ملیله‌دوزی از مفتول‌های فلزی و نخ‌های طلا/نقره روی پارچه‌های مخمل یا ترمه استفاده می‌گردد، و در درویش‌دوزی معمولاً از نخ‌های دمسه و الیاف کتان/نخی روی پارچه‌های تاروپوددار استفاده می‌شود.
تفاوت در تکنیک دوخت: در درویش‌دوزی و شماره‌دوزی، شمارش تاروپود و کوک‌های هندسی اهمیت دارد؛ اما در سوزن‌دوزی‌هایی مانند پته‌دوزی، ساقه‌دوزی و پردوزی روی خطوط چاپ‌شدهٔ پارچه اجرا می‌شود.

نتیجه‌گیری گفت‌وگو: تنوع سوزن‌دوزی‌ها نشان‌دهندهٔ گستردگی سلیقه و خلاقیت اقوام مختلف ایرانی در پاسخ به شرایط اقلیمی و امکانات بومی هر منطقه است.

پاسخ درس بعدی: جواب درس ۲ فصل سوم بخش سوم فرهنگ و هنر نهم

پاسخ درس قبلی: جواب درس ۳ فصل دوم بخش سوم فرهنگ و هنر نهم

✅ در این مطلب گام به گام درس ۱ اول فصل سوم بخش سوم فرهنگ و هنر پایه نهم متوسطه اول را مرور کردیم. جهت مشاهده گام به گام سایر دروس کافیست نام آن را به همراه عبارت ماگرتا در گوگل جست و جو نمایید. همچنین اگر سوالی دارید آن را از قسمت دیدگاه با سایر دانش آموزان به اشتراک بگذارید.