جواب فصل سوم علوم تکمیلی هشتم ؛ در این مقاله به جواب و حل سوال های فعالیت و خود را بیازمایید صفحه ۳۰ ، ۳۲ ، ۳۴ ، ۳۶ ، ۳۷ ، ۳۸ ، ۳۹ ، ۴۱ و ۴۲ فصل سوم «از درون اتم چهخبر» علوم تجربی تکمیلی (ویژه مدارس استعداد درخشان) پایه هشتم متوسطه اول پرداخته ایم. در ادامه با بخش آموزش و پرورش ماگرتا همراه ما باشید.
همچنین بخوانید: گام به گام کتاب علوم تجربی تکمیلی (ویژه مدارس استعداد درخشان) هشتم

جواب فعالیت صفحه ۳۰ فصل سوم علوم تکمیلی هشتم
نوترونها ذراتی خنثی و بدون بار الکتریکی هستند که جرمی نزدیک به جرم پروتونها دارند. با توجه به اینکه نوترونها نه در تعیین ماهیت اتمها تأثیرگذار هستند و نه در ویژگی شیمیایی آنها نقشی دارند، بررسی کنید که چه دلیل (یا دلایلی) برای حضور آنها در اتم وجود دارد؟

پاسخ کامل: پروتونها بار الکتریکی مثبت دارند و طبق قانون فیزیک، بارهای همنام همدیگر را بهشدت دفع میکنند. اگر فقط پروتونها در هسته جمع شوند، نیروی دفع الکتریکی بین آنها باعث متلاشی شدن هسته میشود. حضور نوترونها در هسته باعث میشود که نیروی جاذبهٔ بسیار قوی هستهای بین ذرات ایجاد شود و پروتونها را در کنار هم نگه دارد. در واقع، نوترونها مثل «چسب» یا «فاصلهگذار» در هسته عمل میکنند تا نیروی دفع پروتونها خنثی شده و هستهٔ اتم پایدار بماند. همچنین نوترونها در تعیین جرم اتم و پایداری ایزوتوپهای آن نقش کلیدی دارند.
پاسخ کامل خلاصه: چون پروتونها بار مثبت دارند و یکدیگر را دفع میکنند، نوترونها با ایجاد نیروی جاذبهٔ قوی در هسته، به کنار هم ماندن پروتونها و پایداری هسته کمک میکنند.
جواب خود را بیازمایید صفحه ۳۲ فصل ۳ علوم تکمیلی هشتم
معمولاً نماد شیمیایی عنصرها از یک یا دو حرف انگلیسی تشکیل میشود (که حتماً حرف اوّل آن را بزرگ مینویسند). تعداد زیادی از این نمادها از نام انگلیسی عنصرها گرفته شده است؛ اما برخی از آنها برگرفته از نام لاتین عنصرها میباشد. به عنوان مثال:
| اتم | نام انگلیسی | نماد شیمیایی |
|---|---|---|
| هیدروژن | Hydrogen | H |
| هلیم | Helium | He |
| نیتروژن | Nitrogen | N |
| نئون | Neon | Ne |
| اکسیژن | Oxygen | O |
| کلر | Chlorine | Cl |
| آهن | Iron | Fe |
| مس | Copper | Cu |
| سرب | Lead | Pb |
آ) به نظر شما کدامیک از نمادهای موجود در این جدول مربوط به نام انگلیسی عنصر مورد نظر است و کدامیک از نام لاتین آن برداشته شده است؟
پاسخ: از میان نمادهای جدول، H، He، N، Ne، O و Cl از نام انگلیسی عنصرها گرفته شدهاند. اما نمادهای Fe، Cu و Pb از نام لاتین آنها گرفته شدهاند:
سرب: Pb از نام لاتین Plumbum
آهن: Fe از نام لاتین Ferrum
مس: Cu از نام لاتین Cuprum
نکته: نماد مس Cu از نام لاتین آن گرفته شده است، نه از نام انگلیسی Copper.
ب) با جستجو در منابع مختلف، نام لاتین عناصری که نماد آنها از نام انگلیسیشان گرفته شده است را مشخص کنید.
پاسخ: در جدول زیر نوشتهایم:
| عنصر | نماد | نام لاتین |
|---|---|---|
| هیدروژن | H | Hydrogenium |
| هلیم | He | Helium |
| نیتروژن | N | Nitrogenium |
| نئون | Ne | Neon |
| اکسیژن | O | Oxygenium |
| کلر | Cl | Chlorum |
پ) به نظر شما چه دلیلی برای استفاده از نماد He (بهجای H) برای هلیم وجود دارد؟ در مورد نماد Ne (بهجای N) برای نئون چه نظری دارید؟ چند مورد مشابه دیگر در بین عناصر با چنین شرایطی معرفی کنید.
پاسخ: چون حرف H نماد هیدروژن و حرف N نماد نیتروژن است. بنابراین برای اینکه نماد هلیم با هیدروژن و نماد نئون با نیتروژن اشتباه نشود، یک حرف دیگر به نماد آنها اضافه میکنند: He و Ne. در نمادهای دوحرفی، حرف اول بزرگ و حرف دوم کوچک نوشته میشود.
نمونههای مشابه:
کربن C و کلسیم Ca
گوگرد S و سیلیسیم Si
فسفر P و سرب Pb
پاسخ خود را بیازمایید صفحه ۳۴ فصل سوم علوم تکمیلی هشتم
با تهیهٔ یک جدول و نوشتن ویژگی نظریههای اتمی دالتون، تامسون، رادرفورد و بور در آنها، شباهتها و تفاوتهای موجود بین هر نظریه را با نظریهٔ قبلی خود بیان کنید. کمترین و بیشترین تفاوت بین کدام نظریهها (با نظریههای قبلیشان) وجود دارد؟ دلیل این موضوع را چه میدانید؟

پاسخ: ۱. جدول ویژگیها، شباهتها و تفاوتهای مدلهای اتمی
| نام دانشمند (سال) | ویژگیهای مدل اتمی | شباهت با مدل قبلی | تفاوت با مدل قبلی |
|---|---|---|---|
| دالتون (۱۸۰۳) | اتمها ذرههای کرویشکل، بسیار کوچک و تکپارچه (تجزیهناپذیر) هستند. | ـ (به عنوان اولین مدل علمی) | ـ (پایهگذار نخستین دیدگاه علمی درباره اتم) |
| تامسون (۱۹۰۴) | اتم کرهای با بار الکتریکی مثبت است که الکترونهای منفی مانند کشمشهای درون کیک در آن پخش شدهاند. | کروی بودن اتم | تفاوت مهم: اتم برخلاف نظر دالتون تجزیهپذیر است و از ذرات کوچکتر (بار مثبت و منفی) تشکیل شده است. |
| رادرفورد (۱۹۱۱) | بار مثبت اتم در هستهای کوچک و فشرده در مرکز متمرکز است و الکترونها در فضای خالی پیرامون آن قرار دارند (مدل هستهدار). | وجود بار مثبت و منفی درون اتم | تفاوت مهم: متمرکز شدن بار مثبت در یک هستهٔ مرکزی و وجود فضای خالی وسیع در اتم، برخلاف پخش بودن بار مثبت در مدل تامسون. |
| بور (۱۹۱۳) | الکترونها در مدارهای معین و دایرهایشکل (شبیه منظومه شمسی) پیرامون هسته در حال چرخش هستند. | وجود هسته در مرکز و الکترون در اطراف آن | تفاوت مهم: تعیین مسیر مشخص (مدارهای الکترونی) برای چرخش الکترونها، برخلاف مدل رادرفورد که مسیر حرکت الکترونها مشخص نبود. |
۲. کمترین و بیشترین تفاوت بین کدام نظریههاست؟
- بیشترین تفاوت: بین نظریه دالتون و تامسون است.
- دلیل: دالتون اتم را ذرهای توپر، ساده و تجزیهناپذیر میدانست، اما تامسون برای اولین بار ثابت کرد که اتم خود از ذرات کوچکتر (الکترونهای منفی و زمینه مثبت) ساخته شده و درون آن بار الکتریکی وجود دارد. این تغییر نگرش، انقلابی بزرگ در علم شیمی ایجاد کرد.
- کمترین تفاوت: بین نظریه رادرفورد و بور است.
- دلیل: رادرفورد وجود هستهٔ مرکزیِ مثبت را اثبات کرده بود؛ بور نیز همین اصل (هستهٔ مرکزی) را پذیرفت و فقط یک گام به جلو برداشت و برای توجیه پایداری اتم، مدارهای الکترونی مشخصی را به آن اضافه کرد. در نتیجه، ساختار کلی مدل بور شباهت بسیار زیادی به مدل رادرفورد دارد.
پاسخ خود را بیازمایید صفحه ۳۶ فصل ۳ علوم تکمیلی هشتم
با توجه به شباهتها و تفاوتهای موجود در بین ایزوتوپهای یک اتم، به نظر شما برای جدا کردن ایزوتوپهای یک عنصر از یکدیگر، استفاده از روشهای فیزیکی مناسبتر است یا روشهای شیمیایی؟ چرا؟
پاسخ کامل: برای جدا کردن ایزوتوپهای یک عنصر از یکدیگر، استفاده از روشهای فیزیکی بسیار مناسبتر است.
دلیل این موضوع:
شباهت در رفتار شیمیایی: ایزوتوپهای یک عنصر چون تعداد الکترون و پروتون کاملاً برابری دارند، رفتار و واکنشهای شیمیاییشان بسیار به هم شبیه است. روشهای شیمیایی بر اساس تفاوت در رفتار شیمیایی مواد عمل میکنند، بنابراین نمیتوانند ایزوتوپها را از هم تفکیک کنند.
تفاوت در جرم (ویژگی فیزیکی): ایزوتوپها تنها در تعداد نوترونها و در نتیجه در جرم خود با یکدیگر تفاوت دارند. این تفاوت جرمی، ویژگیهای فیزیکی آنها (مانند سرعت انتشار، چگالی یا جرم اتمی) را کمی متفاوت میکند.
به همین دلیل، دانشمندان برای جداسازی ایزوتوپها (مثل غنیسازی اورانیوم) از دستگاهها و روشهای فیزیکی مبتنی بر اختلاف جرم (مانند سانتریفیوژ یا طیفسنج جرمی) استفاده میکنند.
پاسخ خلاصه: استفاده از روشهای فیزیکی مناسبتر است.
دلیل: ایزوتوپهای یک عنصر چون تعداد الکترون و پروتون یکسانی دارند، رفتار شیمیایی کاملاً مشابهی دارند و روشهای شیمیایی قادر به جداسازی آنها نیستند. اما چون ایزوتوپها در تعداد نوترون و جرم با هم تفاوت دارند، از روشها و ابزارهای فیزیکیِ مبتنی بر تفاوت جرم (مانند سانتریفیوژ) برای جداسازی آنها استفاده میشود.
جواب خود را بیازمایید صفحه ۳۷ فصل سوم علوم تکمیلی هشتم
با کمک یکی از دوستان خود تحقیق کنید که برای جداسازی ایزوتوپهای یک عنصر از چه دستگاههایی استفاده میشود. نتیجهٔ تحقیق خود را به طور خلاصه برای دانشآموزان کلاس ارائه دهید.

پاسخ کامل: برای جدا کردن ایزوتوپهای یک عنصر از یکدیگر (چون ویژگیهای شیمیایی آنها کاملاً شبیه هم است و فقط جرمشان با هم فرق دارد)، از دستگاههایی استفاده میشود که برمبنای تفاوت جرم ذرات کار میکنند. مهمترین این دستگاهها عبارتند از:
- دستگاه سانتریفیوژ (Centrifuge):
- نحوه کار: سانتریفیوژ دستگاهی است که با سرعت بسیار زیادی میچرخد (نیروی گریز از مرکز ایجاد میکند). وقتی مخلوطی از ایزوتوپهای یک گاز یا مایع (مانند گاز هگزافلوراید اورانیوم) درون آن قرار میگیرد، ذرات سنگینتر به سمت دیوارهها پرتاب میشوند و ذرات سبکتر در بخشهای مرکزیتر جمع میشوند. این روش بهطور گسترده در غنیسازی اورانیوم کاربرد دارد.
- طیفسنج جرمی (Mass Spectrometer):
- نحوه کار: در این دستگاه، ابتدا اتمهای نمونه باردار (یونیزه) میشوند و با عبور از صفحات الکتریکی شتاب میگیرند. سپس این پرتوهای یوندار از میدان مغناطیسی (آهنربا) عبور داده میشوند. از آنجا که ایزوتوپهای سبکتر و سنگینتر جرم متفاوتی دارند، میزان انحراف مسیر آنها در میدان مغناطیسی متفاوت خواهد بود (ایزوتوپ سبکتر بیشتر منحرف میشود). در نهایت، این ذرات روی صفحهٔ نمایش یا آشکارساز در نقاط جداگانهای فرود آمده و از هم تفکیک میشوند.
نحوه ارائه خلاصه در کلاس:
«دوستان عزیز! ایزوتوپهای یک عنصر چون از نظر شیمیایی کاملاً شبیه هم هستند، با روشهای شیمیایی جدا نمیشوند. اما چون تعداد نوترونها و در نتیجه جرم آنها با هم فرق دارد، ما از دستگاههایی مثل سانتریفیوژ (با سرعت چرخش بالا) و طیفسنج جرمی (با استفاده از میدان مغناطیسی و انحراف متفاوت ذرات سبک و سنگین) استفاده میکنیم تا آنها را بر اساس تفاوت جرمیشان از هم جدا کنیم.»
پاسخ: دستگاههای اصلی جداسازی:
- سانتریفیوژ: جداسازی بر اساس نیروی گریز از مرکز و تفاوت جرم (پرکاربرد در غنیسازی اورانیوم).
- طیفسنج جرمی: جداسازی با یونیزه کردن ذرات و عبور از میدان مغناطیسی (ایزوتوپ سبکتر بیشتر از ایزوتوپ سنگینتر منحرف میشود).
متن ارائه در کلاس: ایزوتوپها رفتارهای شیمیایی یکسانی دارند، پس برای جداسازی آنها به سراغ تفاوت جرم میرویم. دستگاههایی مثل سانتریفیوژ و طیفسنج جرمی با استفاده از چرخش سریع یا میدان مغناطیسی، ایزوتوپهای سبک و سنگین را از یکدیگر جدا میکنند.
جواب خود را بیازمایید صفحه ۳۸ فصل ۳ علوم تکمیلی هشتم
به ذرههای سازندهٔ یک اتم (الکترون، پروتون و نوترون) «ذرههای زیر اتمی» گفته میشود. با توجه به عدد اتمی و عدد جرمی عنصرها میتوان تعداد این ذرهها را مشخص کرد.

آ) تعداد ذرههای زیر اتمی سازندهٔ هریک از عنصرهای زیر را مشخص کنید:

پاسخ: در جدول زیر نوشتهایم:
| نام و نماد عنصر | عدد اتمی (پروتون / الکترون) |
عدد جرمی (پروتون + نوترون) |
تعداد پروتون | تعداد الکترون | تعداد نوترون (اختلاف) |
|---|---|---|---|---|---|
| هیدروژن 11H | ۱ | ۱ | ۱ | ۱ | ۰ |
| گوگرد 3216S | ۱۶ | ۳۲ | ۱۶ | ۱۶ | ۱۶ |
| قلع 11950Sn | ۵۰ | ۱۱۹ | ۵۰ | ۵۰ | ۶۹ |
| اورانیوم 23892U | ۹۲ | ۲۳۸ | ۹۲ | ۹۲ | ۱۴۶ |
ب) با توجه به قسمت قبل، رابطهٔ ریاضی بین عدد اتمی و عدد جرمی چگونه است (بزرگتر، کوچکتر یا مساوی)؟
پاسخ: عدد اتمی کوچکتر یا مساوی عدد جرمی است. در هیدروژن-۱، عدد اتمی و عدد جرمی مساویاند؛ اما در سه عنصر دیگر، عدد اتمی کوچکتر از عدد جرمی است.
پاسخ خلاصه: عدد اتمی ≤ عدد جرمی.
پاسخ فعالیت صفحه ۳۹ فصل سوم علوم تکمیلی هشتم
با جستوجو در منابع کتابخانهای و اینترنتی، کاربردهای مختلف ایزوتوپهای ناپایدار در صنعت کشاورزی، پزشکی، باستانشناسی و… را مشخص کرده و نتایج تحقیق خود را بهصورت روزنامهدیواری در مدرسه نمایش دهید.
پاسخ کامل: ایزوتوپهای ناپایدار یا رادیوایزوتوپها هستههای ناپایداری دارند و با پرتوپراکنی به عنصر دیگری تبدیل میشوند. این پرتوها کاربردهای بسیار مهمی در زندگی روزمره، صنعت و علم دارند که مهمترین آنها در حوزههای زیر خلاصه میشود:
- پزشکی و درمان:
- درمان سرطان: استفاده از ایزوتوپ ناپایدار کبالت-۶۰ (=) برای پرتوتابی و از بین بردن تومورهای سرطانی و متوقف کردن رشد سلولهای سرطانی.
- تشخیص بیماریها: تزریق مقدار کمی از ایزوتوپهای رادیواکتیو به بدن بیمار برای بررسی مسیر حرکت مواد در بدن، تشخیص لختههای خونی یا بررسی عملکرد غدهٔ تیروئید (با استفاده از ید-۱۳۱).
- استریل کردن تجهیزات پزشکی: استفاده از پرتوهای گسیلشده از رادیوایزوتوپها برای ضدعفونی کردن و استریل کردن وسایل جراحی یکبار مصرف و سرنگها.
- کشاورزی و صنایع غذایی:
- افزایش ماندگاری مواد غذایی: پرتوپراکنی به مواد غذایی (مثل سیزمینی یا پیاز) برای جلوگیری از جوانه زدن و خراب شدن آنها.
- مبارزه با آفات: استفاده از پرتوها برای استریل کردن حشرات نر آفت، بهطوریکه با تولید مثل نکردن آنها، جمعیت آفات کنترل شود.
- ردیابی کودها: استفاده از ایزوتوپهای رادیواکتیو برای بررسی میزان جذب کودهای شیمیایی توسط گیاهان و بهینهسازی روشهای کشاورزی.
- باستانشناسی و زمینشناسی:
- تعیین سن آثار باستانی (تاریخگذاری کربن-۱۴): با استفاده از ایزوتوپ ناپایدار کربن-۱۴ ()، باستانشناسان میتوانند عمر بقایای گیاهی، جانوری و استخوانهای انسانهای باستانی را با دقت بالایی محاسبه کنند.
- صنعت:
- بازرسی جوشکاری و قطعات فلزی: استفاده از پرتوهای گسیلشده برای پیدا کردن ترکها یا حفرههای پنهان در لولههای نفت، گاز و قطعات حساس صنعتی بدون نیاز به باز کردن آنها.
- تشخیص نشت: ردیابی مسیر حرکت مایعات یا گازها در لولههای زیرزمینی برای پیدا کردن محل دقیق نشتی.
پاسخ خلاصه:
پزشکی: درمان سرطان (کبالت-۶۰)، تشخیص بیماریها (بررسی لختهٔ خون و تیروئید) و استریلکردن وسایل پزشکی.
کشاورزی و غذا: جلوگیری از فساد و جوانه زدن مواد غذایی، از بین بردن آفات گیاهی و مطالعهٔ میزان جذب کود.
باستانشناسی: تعیین سن و قدمت آثار باستانی و اجساد قدیمی با استفاده از کربن-۱۴.
صنعت: بازرسی لولههای نفت و گاز برای یافتن ترکها و نشتیها.
پاسخ خود را بیازمایید صفحه ۴۱ فصل ۳ علوم تکمیلی هشتم
۱- تئوری «عناصر اربعه» (چهارگانه) توسط چه کسی عنوان شد و هریک از این چهار عنصر (!) به چه دلیلی به عنوان عنصر سازنده مواد دیگر انتخاب شده بودند؟

پاسخ تشریحی: تئوری عناصر اربعه توسط ارسطو (فیلسوف بزرگ یونان باستان) و پیش از او امپدوکلس مطرح شد. آنها بر این باور بودند که تمام مواد جهان از ترکیب چهار عنصر اصلی یعنی آب، باد (هوا)، خاک و آتش ساخته شدهاند.
دلیل انتخاب: این چهار عنصر به این دلیل انتخاب شدند که بیشترین و ملموسترین پدیدههای طبیعی در اطراف انسانها بودند؛ انسانها آب را برای نوشیدن، باد را در حرکت هوا، خاک را به عنوان بستر زندگی و آتش را به عنوان منبع گرما و انرژی در اطراف خود به وضوح میدیدند و حس میکردند.
پاسخ خلاصه: توسط ارسطو مطرح شد. این چهار عنصر (آب، باد، خاک، آتش) به دلیل اهمیت، فراوانی و نقش ملموسشان در زندگی روزمره به عنوان سازندهٔ تمام مواد انتخاب شده بودند.
۲- تحقیق کنید که کدامیک از ذرههای سازندهٔ اتم (الکترون، پروتون و نوترون) زودتر کشف شد و شناسایی کدامیک دیرتر از بقیه صورت گرفت. به نظر شما دلیل این موضوع چه بوده است؟

پاسخ تشریحی: زودترین کشف: الکترون (در سال ۱۸۹۷ میلادی توسط جی.جی. تامسون) زودتر از بقیه کشف شد.
دیرترین کشف: نوترون (در سال ۱۹۳۲ میلادی توسط جیمز چادویک) دیرتر از بقیه کشف شد.
دلیل این موضوع: الکترونها ذراتی با بار منفی و در فضای بیرونی هسته قرار دارند و نسبت به پروتون و نوترون بسیار سبکترند؛ به همین دلیل زودتر با کمک لولههای پرتوی کاتدی شناسایی شدند. اما نوترون چون بار الکتریکی خثی (صفر) دارد، به راحتی تحت تأثیر میدانهای الکتریکی و مغناطیسی قرار نمیگیرد و به همین خاطر شناسایی و اثبات وجود آن بسیار دشوارتر بود و خیلی دیرتر کشف شد.
پاسخ خلاصه: الکترون زودتر (به دلیل بار منفی و سبک بودن) و نوترون دیرتر (به دلیل خنثی بودن و نداشتن بار الکتریکی) کشف شد.
۳- نام یا نماد شیمیایی هریک از عنصرهای داده شده در جدول زیر را بنویسید:
| نام عنصر | نماد شیمیایی | نام عنصر | نماد شیمیایی |
|---|---|---|---|
| سدیم | Na | نئون | Ne |
| فسفر | P | کلر | Cl |
| روی | S | روی | S |
| مس | Cu | سرب | Pb |
۴- به نظر شما نقش کدامیک از پیشنهاد دهندگان مدلهای اتمی (دالتون، تامسون، رادرفورد و بور) در تغییر نگرش ما نسبت به ماهیت اتم از اهمیت بیشتری برخوردار است؟ دلیل انتخاب شما چیست؟
پاسخ تشریحی: این یک پرسش تحلیلی است و پاسخ آن میتواند با استدلال علمی درست متفاوت باشد، اما معمولاً رادرفورد یا دالتون نقطهعطف محسوب میشوند:
اگر رادرفورد انتخاب شود: دلیل آن این است که او با انجام آزمایش مشهور خود (پخش ذرات آلفا به ورق طلا) ثابت کرد که اتم برخلاف تصور تامسون، توپر نیست؛ بلکه بیشتر فضای آن خالی است و در مرکز آن هستهای کوچک، متراکم و با بار مثبت قرار دارد. این کشف، نگرش بشریت را نسبت به ساختار درون ماده کاملاً متحول کرد.
اگر دالتون انتخاب شود: چون او برای نخستین بار اتم را به صورت یک مدل علمی مطرح کرد و ثابت کرد که مواد از ذرات کوچکی به نام اتم ساخته شدهاند.
پاسخ خلاصه: پاسخ انتخابی (مثلاً رادرفورد): به این دلیل که با اثبات وجود هسته در مرکز اتم و فضای خالی اطراف آن، مدلهای قبلی (که اتم را توپر میدانستند) را کنار گذاشت و دیدگاه جدیدی از ساختار اتم ایجاد کرد.
جواب خود را بیازمایید صفحه ۴۲ فصل سوم علوم تکمیلی هشتم
۵- کدامیک از موارد زیر نشاندهندهٔ هستهٔ ایزوتوپهای یک عنصر هستند؟ چرا؟ (دایرههای تو خالی نشاندهندهٔ نوترون بوده و دایرههای دارای علامت + پروتونها را نشان میدهند.)

پاسخ: مورد (ب) نشاندهندهٔ هستهٔ ایزوتوپهای یک عنصر است.
دلیل: طبق تعریف، ایزوتوپها اتمهایی از یک عنصر هستند که تعداد پروتونهای یکسان (عدد اتمی یکسان)، اما تعداد نوترونهای متفاوت (عدد جرمی متفاوت) دارند.
اگر ذرات درون هستهها را در هر مورد بشماریم:
در مورد (آ): هستهٔ سمت راست ۷ پروتون و ۸ نوترون دارد، اما هستهٔ سمت چپ ۶ پروتون و ۸ نوترون دارد (تعداد پروتونها برابر نیست، پس مربوط به دو عنصر متفاوتاند).
در مورد (ب): هر دو هسته دقیقاً ۶ پروتون دارند؛ اما هستهٔ سمت چپ دارای ۹ نوترون و هستهٔ سمت راست دارای ۸ نوترون است. بنابراین چون تعداد پروتونها یکسان و تعداد نوترونها متفاوت است، این دو هسته ایزوتوپ یکدیگرند.
در مورد (پ): هستهٔ سمت چپ ۷ پروتون و ۸ نوترون دارد، در حالی که هستهٔ سمت راست ۶ پروتون و ۹ نوترون دارد (پروتونها برابر نیستند).
پاسخ خلاصه: مورد (ب)؛ زیرا هر دو هسته دارای ۶ پروتون یکسان هستند، ولی تعداد نوترونهای آنها با یکدیگر فرق دارد (یکی ۹ نوترون و دیگری ۸ نوترون دارد).
۶- اگر اتمی یک یا چند الکترون خود را از دست بدهد به همان مقدار بار الکتریکی مثبت پیدا میکند، چرا که تعداد پروتونهای آن بیشتر از تعداد الکترونها خواهد بود؛ اما درصورت بهدست آوردن الکترون، به دلیل بیشتر شدن الکترونها، اتم دارای بار الکتریکی منفی خواهد شد. مقدار بار مثبت یا منفی ذرّهٔ بهدست آمده را در کنار نماد شیمیایی آن مینویسند. با توجه به این موضوع، تعداد ذرّههای زیر اتمی (الکترون، پروتون و نوترون) را در هریک از گونههای زیر تعیین کنید:

پاسخ: برای محاسبهٔ ذرات زیراتمی از رابطههای زیر استفاده میکنیم:
- تعداد پروتونها (ppp) = عدد اتمی (عدد پایین سمت چپ)
- تعداد نوترونها (nnn) = عدد جرمی (عدد بالا سمت چپ) − عدد اتمی (A−Z)
- تعداد الکترونها (eee) = در اتم خنثی برابر با تعداد پروتونها؛ در کاتیون (بار مثبت) به اندازه بار از الکترونها کم میشود و در آنیون (بار منفی) به اندازه بار به الکترونها اضافه میشود.
| ردیف | گونه | تعداد پروتون (p) | تعداد الکترون (e) | تعداد نوترون (n) |
|---|---|---|---|---|
| آ | 3919K | ۱۹ | ۱۹ | ۲۰ = ۱۹ – ۳۹ |
| ب | 12752Te2- | ۵۲ | ۵۴ = ۲ + ۵۲ | ۷۵ = ۵۲ – ۱۲۷ |
| پ | 13355Cs+ | ۵۵ | ۵۴ = ۱ – ۵۵ | ۷۸ = ۵۵ – ۱۳۳ |
| ت | 22789Ac | ۸۹ | ۸۹ | ۱۳۸ = ۸۹ – ۲۲۷ |
| ث | 8035Br– | ۳۵ | ۳۶ = ۱ + ۳۵ | ۴۵ = ۳۵ – ۸۰ |
| ج | 20481Tl | ۸۱ | ۸۱ | ۱۲۳ = ۸۱ – ۲۰۴ |
| چ | 15062Sm3+ | ۶۲ | ۵۹ = ۳ – ۶۲ | ۸۸ = ۶۲ – ۱۵۰ |
| ح | 262103Lr | ۱۰۳ | ۱۰۳ | ۱۵۹ = ۱۰۳ – ۲۶۲ |
۷- یکی از ویژگیهای ترکیبهای یونی شکنندگی آنها بر اثر وارد کردن ضربه است. با توجه به شکل داده شده، این ویژگی را چگونه توجیه میکنید؟

پاسخ تشریحی: در شبکهٔ بلوری ترکیبهای یونی، یونهای مثبت و منفی بهصورت منظم و یکدرمیان در کنار هم قرار گرفتهاند و جاذبهٔ قوی بین بارهای ناهمنام ساختار را پایدار نگه میدارد.
هنگامی که به بلور یک ترکیب یونی ضربه وارد میشود، یک لایه از یونها روی لایهٔ دیگر میلغزد و جابهجا میشود. در اثر این جابهجایی، یونهای دارای بار همنام (مثبت کنار مثبت و منفی کنار منفی) در مقابل یکدیگر قرار میگیرند. قرار گرفتن بارهای همنام در کنار هم باعث ایجاد نیروی دافعهٔ شدید الکتریکی میشود و همین نیروی دافعه، پیوند بلور را در آن قسمت شکسته و سبب خرد شدن و شکستن بلور میگردد.
پاسخ خلاصه: با وارد شدن ضربه، لایههای یونی جابهجا شده و یونهای همنام در کنار یکدیگر قرار میگیرند. نیروی دافعهٔ شدیدی که بین بارهای همنام ایجاد میشود، ساختار بلور را از هم میپاشد و باعث شکستن آن میشود.
توجه: شما دانش آموز پایه هشتم متوسطه اول می توانید برای دسترسی سریع و آسان تر به معنی مطالب آموزشی و جواب سوالات درس های کتاب علوم تجربی تکمیلی (ویژه مدارس استعداد درخشان) پایه هشتم متوسطه اول ، در انتهای عنوان خود عبارت «ماگرتا» را نیز در گوگل جستجو کنید.
پاسخ فصل بعدی:
پاسخ فصل قبلی: جواب فصل دوم علوم تکمیلی هشتم
📝 در انتها امیدواریم که مقاله جواب فعالیت ها و تمرین های فصل سوم کتاب علوم تجربی تکمیلی ویژه استعداد درخشان پایه هشتم متوسطه اول، برای شما دانش آموزان عزیز مفید بوده باشد و توانسته باشید تا از آن استفاده و بهره برده باشید.

























