جواب فصل ششم بخش سوم علوم تکمیلی هفتم ؛ در این مقاله به جواب و حل سوال های فعالیت ، خود را بیازمایید و بیشتر بدانید صفحه ۴۵ و ۴۷ فصل ششم «سفر آب در روی زمین» بخش سوم «منابع خدادادی در خدمت ما» علوم تجربی تکمیلی (ویژه مدارس استعداد درخشان) پایه هفتم متوسطه اول پرداخته ایم. در ادامه با بخش آموزش و پرورش ماگرتا همراه ما باشید.
همچنین بخوانید: گام به گام کتاب علوم تجربی تکمیلی (ویژه مدارس استعداد درخشان) هفتم
جواب فعالیت صفحه ۴۵ فصل ششم بخش سوم علوم تکمیلی هفتم
مرداب و باتلاق در اثر جمع شدن آب روی سطح زمین به وجود می‌آیند و تفاوت زیادی با دریاچه دارند. هر دوی این‌ها زیستگاه گیاهان و جانوران‌اند اما تفاوت‌های زیادی با هم دارند. در کشور ما تالاب انزلی و باتلاق گاوخونی خیلی معروف‌اند. علاوه بر این هور یا مانداب نیز از دیگر عارضه‌های طبیعی‌اند که توسط آب به وجود می‌آیند.
با جست‌وجو در منابع مختلف تفاوت‌های باتلاق، مرداب، هور و دیگر عارضه‌های این چنینی را پیدا کنید.
پاسخ خلاصه: مرداب: بخش کم‌عمقی از آب‌های راکد است که روی سطح آن گیاهان آبزی (مثل نیلوفر آبی) و جلبک فراوان دیده می‌شود.
باتلاق: منطقه‌ای است که خاک آن پر از آب (اشباع) است، سطح زمین گل‌آلود و باتلاقی است و گیاهان خاصی در آن می‌رویند، اما لایه‌ای از آبِ آزادِ وسیع روی آن دیده نمی‌شود.
هور (مانداب): آب‌گیر وسیع و کم‌عمقی در مناطق پست و هموار (مثل جنوب کشور) است که با نی‌زارها پوشیده شده و معمولاً رودخانه‌ای به آن می‌ریزد.
تفاوت کلی با دریاچه: دریاچه‌ها عمق زیاد و آب آزاد و وسیع دارند، اما این عارضه‌ها بسیار کم‌عمق، لجن‌زار و پر از گیاه هستند.
پاسخ مشروح (کامل): برای شناخت دقیق‌تر این عارضه‌های طبیعی و تفاوت‌های آنها، هر کدام را به زبان ساده بررسی می‌کنیم:
۱. مرداب:
ویژگی: محیطی آبی و کم‌عمق است که آبِ آن راکد یا بسیار کم‌حرکت است. روی سطح مرداب‌ها پر از گیاهان آبزی، جلبک و لجن است.
مثال: مرداب انزلی در شمال ایران.
۲. باتلاق:
ویژگی: جایی است که خاک آن کاملاً از آب اشباع شده و گل‌ولای زیادی دارد. در باتلاق‌ها برعکس دریاچه یا مرداب، ممکن است حوضچه‌ی وسیعی از آبِ آزاد دیده نشود؛ بلکه زمینِ نرم و لجن‌آلودی است که اگر روی آن پا بگذارید، فرو می‌روید.
مثال: باتلاق گاوخونی در اصفهان.
۳. هور (یا مانداب):
ویژگی: به دریاچه‌ها یا تالاب‌های بسیار وسیع، پهناور و کم‌عمقی گفته می‌شود که در مناطق هموار و جلگه‌ای (مانند استان خوزستان) تشکیل می‌شوند. درون هورها پر از نی‌زارهای بلند است و معمولاً آب رودخانه‌ها به آنها می‌ریزد.
۴. سایر عارضه‌های مشابه:
تالاب: نام کلی و عمومی برای تمام این محیط‌ها (مرداب، باتلاق و هور) است که حد فاصل بین خشکی و آبِ عمیق هستند و پناهگاه مهمی برای پرندگان مهاجر به حساب می‌آیند.
برکه (آب‌بندان): حوضچه‌ی کوچک و طبیعیِ آب است که معمولاً به صورت فصلی یا دائمی در اثر بارندگی یا چشمه‌ها به وجود می‌آید.
تفاوت اصلی این عارضه‌ها با دریاچه: دریاچه‌ها عمق زیاد، بستر سنگی یا خاکیِ پایدار و حجم زیادی از آبِ آزاد دارند؛ اما باتلاق‌ها، مرداب‌ها و هورها بسیار کم‌عمق، پر از رسوب، لجن‌زار و زیستگاه انحصاری گیاهان آبزی هستند.
جواب خود را بیازمایید صفحه ۴۵ فصل ۶ بخش ۳ علوم تکمیلی هفتم
آب‌های سطحی در اثر تبخیر ناشی از گرمای نور خورشید وارد جوّ می‌شوند؛ سپس به‌صورت نزولات جوی مانند برف، باران و تگرگ به زمین باز می‌گردند و به منابع آبی روی زمین می‌پیوندند و دوباره در معرض گرمای خورشید قرار می‌گیرند تا تبخیر شوند و به جو بروند و این چرخه همین‌طور ادامه پیدا می‌کند.
چرا آب تبخیر شده از حد معینی بالاتر نمی‌رود و از جو خارج نمی‌شود؟
پاسخ خلاصه: به دو دلیل اصلی:
۱- کاهش دما در لایه‌های بالایی هوا کره که باعث متراکم شدن بخار آب و تبدیل آن به ابر و بارش می‌شود،
و ۲- نیروی گرانش (جاذبهٔ) زمین که مولکول‌های آب و هوا را به سمت خود نگه می‌دارد و اجازهٔ خروج از جو را به آنها نمی‌دهد.
پاسخ مشروح (کامل و علمی):
کاهش دما و میعان (تراکم): هر چه از سطح زمین بالاتر می‌رویم (در لایهٔ تروپوسفر)، دمای هوا کاهش می‌یابد و بسیار سرد می‌شود. بخار آب وقتی بالا می‌رود، در اثر این سرمای شدید گرمای خود را از دست می‌دهد، متراکم می‌شود و به قطره‌های ریز آب یا بلورهای یخ (ابرها) تبدیل می‌گردد؛ سپس با سنگین شدن این قطره‌ها، به‌صورت باران یا برف دوباره به زمین سقوط می‌کند و فرصت بالاتر رفتن پیدا نمی‌کند.
نیروی گرانش زمین: نیروی جاذبهٔ زمین بر تمام ذرات گاز و مولکول‌های موجود در هوا اثر می‌گذارد و مانع از آن می‌شود که این ذرات جوّ زمین را ترک کرده و وارد فضای بیرونی شوند.
تغییرات که در این چرخه رخ می‌دهد، شیمیایی است یا فیزیکی؟
پاسخ خلاصه: تغییر فیزیکی؛ زیرا در تمام مراحل چرخهٔ آب، فقط حالت ماده تغییر می‌کند و جنس یا ساختار مولکولی آب () هیچ تغییری نمی‌کند.
پاسخ مشروح (کامل و علمی): تمام پدیده‌هایی که در چرخهٔ آب رخ می‌دهند شامل تغییر حالت‌های ماده هستند:
تبخیر: تبدیل آب مایع به بخار آب (مایع به گاز)
میعان: تبدیل بخار آب به ابر و قطره‌های باران (گاز به مایع)
انجماد: تبدیل آب به برف و تگرگ (مایع به جامد)
ذوب: ذوب شدن برف‌ها و یخ‌ها (جامد به مایع)
در هیچ‌یک از این مراحل مادهٔ جدیدی به وجود نمی‌آید و ساختار شیمیایی مولکول‌های آب حفظ می‌شود؛ از این رو، تمام تغییرات رخ‌داده در چرخهٔ آب فیزیکی هستند.
پاسخ خود را بیازمایید صفحه ۴۷ فصل ششم بخش سوم علوم تکمیلی هفتم
با یک تجربۀ ساده در خانه می‌توانید به یکی از ویژگی آب پی ببرید این ویژگی سبب می‌شود دریاچه‌ها باعث تعدیل دمای هوا شوند.
ابتدا یک قابلمه را وزن کنید و سپس معادل وزن قابلمه آب درون آن بریزید و روی اجاق گاز بگذارید تا بجوشد. بلافاصله بعد از شروع جوشیدن آن را از روی اجاق بردارید و آب آن را درون لیوان یا پارچ شیشه‌ای خالی کنید. قابلمه داغ و ظرف آب را کنار هم روی میز قرار دهید و هر پنج دقیقه دمای آنها را اندازه بگیرید.
براساس مشاهدات خود سعی کنید توضیح دهید که چطور دریاچه‌ها باعث تعدیل دمای هوا می‌شوند.
پاسخ خلاصه: در این آزمایش می‌بینیم که ظرف آب داغ بسیار دیرتر از قابلمهٔ فلزی خالی سرد می‌شود و دمای خود را مدت بیشتری نگه می‌دارد. علت این است که آب، ظرفیت گرمایی (گرمای ویژه) بالایی دارد و برای گرم یا سرد شدنش به انرژی گرمایی (گرما) زیادی نیاز دارد. به همین دلیل، دریاچه‌ها آهسته گرم و آهسته سرد می‌شوند و نقش «تنظیم‌کنندهٔ دمای هوا» را ایفا می‌کنند.
پاسخ مشروح (کامل و علمی):
در آزمایش چه می‌بینیم؟
قابلمهٔ خالی داغ، به‌سرعت گرمای خود را از دست می‌دهد و زود خنک می‌شود.
اما آب داغِ درون ظرف، خیلی دیرتر سرد می‌شود و دمای آن برای مدت طولانی‌تری بالا باقی می‌ماند.
چرا؟
علت این تفاوت، ظرفیت گرمایی زیاد آب است؛ یعنی آب برای اینکه دمایش یک درجه بالاتر یا پایین‌تر برود، به انرژی گرمایی (گرما) بسیار زیادی نیاز دارد.
به بیان ساده‌تر، آب مانند یک «انبار ذخیرهٔ گرما» عمل می‌کند؛ گرمای زیادی را جذب می‌کند، ولی خودش دیرتر گرم یا سرد می‌شود.
چطور این خاصیت به تعدیل دمای هوا کمک می‌کند؟
۱. در تابستان و روزهای گرم: دریاچه مقدار زیادی از گرمای هوا را جذب می‌کند تا دمایش بالا برود، در نتیجه هوای اطراف خنک‌تر و مطبوع‌تر می‌شود.
۲. در زمستان و شب‌های سرد: آب گرمای ذخیره‌شده را بسیار آهسته از دست می‌دهد و آن را به هوای سرد پس می‌دهد، در نتیجه هوای اطراف دریاچه دیرتر سرد می‌شود.
نتیجه کلی: به همین دلیل می‌گویند وجود دریاچه‌ها (و آب‌های بزرگ) باعث می‌شود دمای هوا در آن منطقه «تعدیل» (متعادل) شود؛ یعنی نه زود خیلی گرم و نه زود خیلی سرد شود، و آب‌وهوای اطراف آنها در تابستان ملایم‌تر و در زمستان گرم‌تر محسوس می‌شود.
پاسخ پرسش بیشتر بدانید صفحه ۴۷ فصل ۶ بخش ۳ علوم تکمیلی هفتم
هنگامی که آب‌های جاری روی زمین حرکت می‌کنند، با مواد جامد زیادی مواجه می‌شوند خیلی از این مواد ممکن است به ظاهر مانع عبور آب باشند امّا آب به راحتی از میان آنها عبور می‌کند. آب و مولکول‌های آن چه ویژگی‌ای دارند که سنگ‌های سخت و جامد را از پیش روی خود بر می‌دارند یا آنها را صاف و صیقلی می‌کنند؟
پاسخ: آب به دلیل
۱- جاری بودن و انرژی جنبشی بالا (که سنگ‌ریزه‌ها را با فشار به سنگ‌های دیگر می‌کوبد و آنها را می‌ساید)،
۲- قطبی بودن مولکول‌ها و قدرت حل‌کنندگی بالا (که پیوند بین ذرات سنگ را سست و حل می‌کند)،
و ۳- نفوذپذیری بالا (ورود به ریزترین درزها و شکستن سنگ با یخ‌زدگی) می‌تواند حتی سخت‌ترین سنگ‌ها را خرد، جابه‌جا و صاف و صیقلی کند.
پاسخ مشروح (کامل و علمی): این پدیده نتیجهٔ ترکیب ویژگی‌های فیزیکی و شیمیایی مولکول‌های آب است:
۱. انرژی حرکتی (جنبشی) و سایش فیزیکی:
آب ماده‌ای روان (سیال) است. وقتی آب جاری می‌شود، انرژی حرکتی پیدا می‌کند و با سرعت حرکت می‌کند.
آب در مسیر خود ماسه و سنگ‌ریزه‌ها را با خود حمل می‌کند. بر اثر برخورد مداوم این ذرات ریز معلق در آب با سنگ‌های بستر رود، سطح سنگ‌ها تراشیده شده و درست مثل سمباده عمل می‌کند؛ در نتیجه در گذر زمان سطح سنگ‌ها صاف و صیقلی می‌شود.
۲. قدرت حل‌کنندگی فوق‌العاده (حلالیت بالا): مولکول‌های آب قطبی هستند (سر مثبت و منفی دارند) و پیوندهای بسیار محکمی تشکیل می‌دهند. این ویژگی باعث می‌شود آب کانی‌ها و املاح تشکیل‌دهندهٔ سنگ‌ها را کم‌کم در خود حل کند. با حل شدن این مواد چسباننده، ساختار سنگ متلاشی و سست می‌شود.
۳. روان بودن و نفوذ در شکاف‌های بسیار ریز: مولکول‌های آب به دلیل اندازه‌ی بسیار کوچک و کشش سطحی خاص، به راحتی به داخل کوچک‌ترین روزنه‌ها و ترک‌های سنگ نفوذ می‌کنند. وقتی دمای هوا پایین می‌آید و این آب یخ می‌زند، حجم آن زیاد شده (انبساط آب هنگام انجماد) و سنگ را از درون متلاشی و خرد می‌کند.
نتیجه‌گیری: جاری بودن مداوم، همراه با سایش ذراتِ همراه آب و حل کردن تدریجی کانی‌های سنگ، سبب می‌شود آب بتواند در طول زمان سخت‌ترین موانع سنگی را از پیش رو بردارد و آنها را گرد و صیقلی نماید.
توجه: شما دانش آموز پایه هفتم متوسطه اول می توانید برای دسترسی سریع و آسان تر به معنی مطالب آموزشی و جواب سوالات درس های کتاب علوم تجربی تکمیلی (ویژه مدارس استعداد درخشان) پایه هفتم متوسطه اول ، در انتهای عنوان خود عبارت «ماگرتا» را نیز در گوگل جستجو کنید.
پاسخ فصل بعدی:
پاسخ فصل قبلی: جواب فصل پنجم بخش سوم علوم تکمیلی هفتم
📝 در انتها امیدواریم که مقاله جواب فعالیت ها و تمرین های فصل ششم بخش سوم کتاب علوم تجربی تکمیلی ویژه استعداد درخشان پایه هفتم متوسطه اول، برای شما دانش آموزان عزیز مفید بوده باشد و توانسته باشید تا از آن استفاده و بهره برده باشید.
