جواب فصل پانزدهم بخش پنجم علوم تکمیلی هفتم ؛ در این مقاله به جواب و حل سوال های آزمایش در آزمایشگاه و خود را بیازمایید صفحه ۱۱۱ ، ۱۱۲ و ۱۱۳ فصل پانزدهم «تبادل مواد با محیط» بخش پنجم «دنیای درون من» علوم تجربی تکمیلی (ویژه مدارس استعداد درخشان) پایه هفتم متوسطه اول پرداخته ایم. در ادامه با بخش آموزش و پرورش ماگرتا همراه ما باشید.
همچنین بخوانید: گام به گام کتاب علوم تجربی تکمیلی (ویژه مدارس استعداد درخشان) هفتم

جواب آزمایش در آزمایشگاه صفحه ۱۱۱ فصل پانزدهم بخش پنجم علوم تکمیلی هفتم
۱- یک ظرف شیشهای یا پلاستیکی ۴ لیتری انتخاب کنید. به یک طرف این ظرف از پایین تا بالا یک چسب کاغذی با پهنای ۱ الی ۳ سانتیمتر بچسبانید.
۲- استوانه مدرج ۲۵۰ میلیلیتری را مدام از آب پر کنید و به داخل ظرف خالی کنید. پس از هر بار آب ریختن، سطح آب را روی چسب کاغذی علامت بزنید. خطوط روی چسب در واقع مقادیر ۲۵۰ میلیلیتری خواهند بود. در شیشه را ببندید.
۳- یک لگن پلاستیکی یا حتی سینک ظرفشویی را تا نیمه پر از آب کنید. ظرف شیشهای را بهطور وارونه داخل لگن قرار دهید و در آن را باز کنید.
۴- از دوستتان بخواهید ظرف شیشهای را نگه دارد. دقت کنید که حباب هوا وارد ظرف شیشهای نشود.
۵- یک لوله لاستیکی به طول ۵۰ تا ۷۰ سانتیمتر را انتخاب کنید. یک انتهای آن را از محل دهانه ظرف شیشهای وارد ظرف کنید و انتهای دیگر آن را بیرون از آب نگه دارید. برای رعایت بهداشت، یک نی پلاستیکی کوچک در انتهای بیرونی لوله قرار دهید. میتوانید فاصله بین نی پلاستیکی و لوله را به طریقی پر کنید تا هوا خارج نگردد.
۶- نفس بکشید و از طریق نی پلاستیکی بازدم کنید. از روی علائم روی چسب کاغذی مقدار جابهجایی آب (هوای بازدمی خود) را ثبت کنید. این هوا را در اصطلاح هوای جاری میگویند.
۷- دوباره شیشه را با آب پر کنید. این بار، پس از یک دم عمیق، یک بازدم عمیق انجام دهید. سعی کنید تا تمام هوای موجود در ریههای خود را تخلیه کنید. این هوا را در اصطلاح ظرفیت حیاتی میگویند.
۸- افرادی با ویژگیهای جسمی مختلف را انتخاب کنید و مراحل فوق را برای آنها انجام دهید.
۹- سعی کنید رابطهای بین هوای جاری و ظرفیت حیاتی افراد با ویژگیهایی مانند سن، قد، وزن، چاقی، میزان ورزشکار بودن و سایر ویژگیها برقرار کنید.

پاسخ: در این آزمایش، هوای بازدمی وارد ظرف وارونه میشود و بهاندازهٔ حجم هوا، آب از ظرف جابهجا میشود. بنابراین از روی درجهبندی ظرف میتوان حجم هوای بازدمی را اندازه گرفت.
هوای جاری: حجم هوایی است که در یک بازدم معمولی از ریهها خارج میشود.
ظرفیت حیاتی: بیشترین حجمی از هواست که پس از یک دم عمیق، با یک بازدم عمیق از ریهها خارج میشود.
نتیجهگیری: با اندازهگیری افراد مختلف میتوان دید که حجم هوای جاری و ظرفیت حیاتی در همهٔ افراد یکسان نیست. معمولاً افراد قدبلندتر و بزرگسالتر ظرفیت حیاتی بیشتری از کودکان و افراد کوتاهقد دارند؛ زیرا ریهها و بدن آنها بزرگتر است. ورزشکار بودن و تمرین منظم نیز ممکن است به افزایش توان تنفسی کمک کند. در مقابل، چاقی میتواند حرکت قفسهٔ سینه و تنفس را دشوارتر کند. رابطهٔ وزن با حجم هوا همیشه یکسان نیست و به ویژگیهای دیگر فرد هم بستگی دارد.
برای مقایسهٔ درست، آزمایش باید در شرایط مشابه انجام شود؛ مثلاً افراد در حالت استراحت باشند و هرکس از نی جداگانه استفاده کند.
جواب خود را بیازمایید صفحه ۱۱۲ فصل ۱۵ بخش ۵ علوم تکمیلی هفتم
برخی بیمهرگان دارای تنفس پوستیاند و ماهیها نیز آبشش دارند. با توجه به آنچه درباره سطوح تنفسی آموختید، ویژگیهای سطح تنفسی و تغییرات آن را در این دو گروه از جانداران توضیح دهید.
پاسخ خلاصه: ویژگیهای مشترک سطوح تنفسی: نازک بودن، مرطوب بودن، داشتن سطح تماس وسیع و خونرسانی فراوان.
بیمهرگان با تنفس پوستی: پوست نازک، مرطوب و پر از مویرگ دارند که مستقیماً با محیط تبادل گاز انجام میدهد؛ به دلیل کوچک بودن سطح نسبت به حجم، برای جانوران کوچک یا باریک مناسب است.
ماهیها (آبشش): به دلیل کمبود اکسیژن در آب، سطح تنفسی به شکل رشتهها و تیغکهای پرچینوچروکِ آبشش تغییر شکل یافته تا مساحت تماس را چندین برابر کند و تبادل اکسیژن با بازدهی بالا انجام شود.
پاسخ تشریحی: سطوح تنفسی در همهٔ جانداران برای اینکه بتوانند گازهای تنفسی (اکسیژن و کربندیاکسید) را بهخوبی مبادله کنند، باید چند ویژگی مشترک و مهم داشته باشند:
۱. بسیار نازک باشند تا گازها بتوانند بهراحتی از آنها عبور کنند.
۲. مرطوب باشند چون گازهای تنفسی برای انتشار باید در آب یا رطوبت حل شوند.
۳. مساحت و سطح تماس زیادی داشته باشند تا تبادل گازها سریعتر و به مقدار کافی انجام شود.
۴. شبکهٔ مویرگی و خونرسانی فراوان داشته باشند تا اکسیژن دریافتی را فوراً به بخشهای دیگر بدن برسانند.
بر همین اساس، ویژگیهای سطح تنفسی و تغییرات آن در این دو گروه جاندار عبارتاند از:
- بیمهرگان با تنفس پوستی (مانند کرم خاکی): سطح تنفسی این جانداران همان پوست بدن آنهاست. پوست آنها بسیار نازک، دارای مویرگهای فراوان در زیر لایهٔ سطحی، و همواره مرطوب است (از طریق ترشح مادهٔ مخاطی یا زندگی در خاک مرطوب). از آنجا که پوست چینخوردگیهای پیچیده برای افزایش سطح ندارد، مساحت سطح نسبت به حجم بدن محدود است؛ به همین دلیل این نوع تنفس ویژهٔ جاندارانی است که بدن نسبتاً کوچک یا باریک و کشیدهای دارند.
- ماهیها (تنفس با آبشش): چون مقدار اکسیژن حلشده در آب بسیار کمتر از هواست، ماهیها برای زنده ماندن به سطح تنفسی بسیار وسیعتری نیاز دارند. آبششها از ساختارهای برگیشکل و رشتههای بسیار پرچینوچروک و ظریف به نام تیغکها یا رشتههای آبششی تشکیل شدهاند. این تیغکها:
- با چینخوردگیهای متعدد خود، مساحت سطح تنفسی را تا حد فوقالعاده زیادی افزایش دادهاند.
- دیوارهای بسیار نازک دارند که آبِ جاری در روی آن با خون درون شبکهٔ گستردهٔ مویرگها مجاورت پیدا میکند و تبادل گازها را با بازدهی بسیار بالا ممکن میسازد.
- همواره به دلیل زندگی در محیط آبی، مرطوب باقی میمانند.
پاسخ خود را بیازمایید صفحه ۱۱۲ فصل پانزدهم بخش پنجم علوم تکمیلی هفتم
انتقال گازهای تنفسی بین خون و شش و همچنین بین خون و بافتها بر اساس انتشار صورت میگیرد. با این حساب:
الف- آیا میتوان گفت چون خون در شش تصفیه میشود و کربن دی اکسید از طریق بازدم خارج میشود در خون سیاهرگ ششی، دیگر کربن دی اکسید وجود ندارد؟
پاسخ خلاصه: خیر؛ چون انتقال گازها با انتشار و تا رسیدن به حالت تعادل انجام میشود، نه تخلیهٔ کامل. بنابراین همیشه مقداری کربندیاکسید در خون سیاهرگ ششی باقی میماند که برای تنظیم کار بدن هم ضروری است.
پاسخ تشریحی: خیر، نمیتوان چنین گفت. تبادل گازها بر اساس پدیدهٔ انتشار رخ میدهد. در انتشار، مولکولهای یک گاز از جایی که غلظت (فشار) بیشتری دارند به جایی که غلظت کمتری دارند حرکت میکنند تا زمانی که تقریباً بین دو محیط تعادل برقرار شود.
غلظت کربندیاکسید در خونی که وارد ششها میشود بیشتر از هوای داخل کیسههای حبابکی است، بنابراین مقداری از آن وارد کیسههای حبابکی شده و خارج میشود؛ اما این خروج تا جایی ادامه دارد که فشار و غلظت آن به تعادل نزدیک شود، نه اینکه تمام کربندیاکسید خون تخلیه شود. از طرفی، وجود مقداری کربندیاکسید در خون برای تنظیم اسیدیته (pH) خون، تحریک مرکز تنفس در مغز و عملکرد طبیعی بدن ضروری است.
ب- آیا میتوان گفت چون بافتها اکسیژن خون را دریافت کرده اند، دیگر در خونی که اندامها را ترک میکند اکسیژن وجود ندارد؟
پاسخ خلاصه: خیر؛ خروج اکسیژن با پدیدهٔ انتشار صورت میگیرد و بافتها فقط بخشی از اکسیژن خون را برمیدارند؛ بنابراین در خونی که اندامها را ترک میکند همواره مقدار مناسبی اکسیژن باقی میماند.
پاسخ تشریحی: خیر، نمیتوان چنین گفت. در مویرگهای بافتی نیز خروج اکسیژن از خون و ورود آن به یاختهها بر اساس پدیدهٔ انتشار صورت میگیرد. هموگلوبینِ گویچههای قرمز همهٔ اکسیژنِ متصل به خود را در بافتها رها نمیکند؛ بلکه بافتها تنها بخشی از اکسیژن مورد نیاز خود را برداشت میکنند تا بین خون و مایع بینیاختهای تعادل غلظتی ایجاد شود.
به همین دلیل، خونی که اندامها را ترک میکند و وارد سیاهرگها میشود (خون تیرهرنگ یا کربندیاکسیددار) هنوز مقدار قابل توجهی اکسیژن (حدود ۷۰ تا ۷۵ درصد در حالت استراحت) همراه خود دارد و کاملاً بدون اکسیژن نیست.
پاسخ خود را بیازمایید صفحه ۱۱۳ فصل ۱۵ بخش ۵ علوم تکمیلی هفتم
در جدول زیر، با استفاده از کلمههای بیشتر و کمتر تعیین کنید که در بدن شما، ترکیب خون سیاهرگ خارج شده از هر اندام، نسبت به خون وارد شده به آن اندام، چگونه تغییر کرده است. کبد، بهعنوان نمونه نوشته شده است.
| ماده \ اندام | CO۲ | O۲ | اوره | گلوکز |
|---|---|---|---|---|
| کبد | بیشتر | کمتر | بیشتر | کمتر |
| کلیه | بیشتر | کمتر | کمتر | کمتر |
| شش | کمتر | بیشتر | بدون تغییر | بدون تغییر |
توضیح و پاسخ تشریحی و تکمیل جدول: خونی که از قلب به اندامهای مختلف بدن (مانند کبد، کلیه و ششها) میرود، مواد غذایی و اکسیژن را به یاختهها میرساند و مواد زاید و کربندیاکسید را از آنها دریافت میکند. به همین دلیل، ترکیب خونِ خارجشده (سیاهرگ) نسبت به خونِ واردشده به هر اندام تغییر میکند:
- کبد (نمونهٔ کتاب):
- کربندیاکسید (CO2): بیشتر میشود (چون یاختههای کبد تنفس سلولی انجام داده و تولید میکنند).
- اکسیژن (O2): کمتر میشود (چون یاختهها برای فعالیت خود اکسیژن مصرف کردهاند).
- اوره: بیشتر میشود (چون کبد محل ساخت اوره و تبدیل مواد سمی به اوره است).
- گلوکز: کمتر میشود (چون کبد قند خون را ذخیره یا مصرف میکند).
- کلیه:
- کربندیاکسید (CO2): بیشتر میشود (بهدلیل فعالیت و تنفس یاختههای کلیه).
- اکسیژن (O2): کمتر میشود (مصرف اکسیژن توسط یاختههای کلیه).
- اوره: کمتر میشود (چون وظیفهٔ اصلی کلیه، تصفیه خون و جدا کردن مواد زاید و اوره از آن است).
- گلوکز: کمتر (یا ثابت) است؛ زیرا کلیه برای فعالیت خود به قند نیاز دارد، اما گلوکز را تصفیه نمیکند بلکه بازجذب میکند (در کتاب درسی معمولاً در مقایسه خروجی کلیه، مقدار اوره کمتر و بقیه متناسب با فعالیت بافت است؛ بر اساس استاندارد کتاب، اوره کلیه کمتر میشود).
- شش:
- کربندیاکسید (CO2): کمتر میشود (چون کربندیاکسید خون وارد کیسههای حبابکی شش شده و با بازدم خارج میشود).
- اکسیژن (O2): بیشتر میشود (چون اکسیژن هوای دمشده وارد خون ششی میشود).
- اوره: بدون تغییر (ششها نقش اصلی را در دفع اوره ندارند، کار دفع اوره با کلیه است).
- گلوکز: بدون تغییر (یا بسیار جزئی تغییر میکند؛ چون ششها نقش عمدهای در مصرف یا ذخیرهٔ قند ندارند).
جواب خود را بیازمایید صفحه ۱۱۳ فصل پانزدهم بخش پنجم علوم تکمیلی هفتم
کلیه انسان، غلیظترین ادراری که میتواند تولید کند ۶ گرم در لیتر سدیم دارد. آب دریا بهطور متوسط ۱۲ گرم در لیتر سدیم دارد. توضیح دهید اگر فردی که در دریا گرفتار شده، از زور تشنگی از آب دریا بنوشد در کلیههایش چه اتفاقی میافتد و چه سرنوشتی خواهد داشت؟
پاسخ تشریحی: کلیههای انسان حداکثر توانایی غلیظ کردن ادرار را تا ۶ گرم در لیتر نمک (سدیم) دارند، در حالی که آب دریا دارای غلظت نمک بسیار بالاتری، یعنی ۱۲ گرم در لیتر سدیم است.
اگر فردی از آب دریا بنوشد، اتفاقات زیر رخ میدهد:
۱. نیاز به آب بیشتر برای دفع نمک: وقتی فرد یک لیتر آب دریا مینوشد، ۱۲ گرم سدیم وارد بدنش میشود. از آنجا که کلیه در هر لیتر ادرار حداکثر میتواند ۶ گرم سدیم دفع کند، برای بیرون راندن این ۱۲ گرم سدیم، مجبور است حداقل ۲ لیتر ادرار تولید و دفع کند:
۲. کمآبی شدید بدن (دهیدراتاسیون): فرد با نوشیدن یک لیتر آب، دو لیتر آب از دست میدهد (یک لیتر کمبود خالص آب بدن). در نتیجه نه تنها تشنگی او برطرف نمیشود، بلکه آبِ یاختههای بدن و خون کشیده شده و کلیهها برای دفع نمک اضافی، ذخایر آب بدن را مصرف میکنند.
۳. سرنوشت نهایی: یاختههای بدن دچار کمآبی شدید و چروکیدگی میشوند، غلظت خون بالا میرود، فشار زیادی به کلیهها وارد شده و دچار نارسایی کلیه میشوند؛ در نهایت با ادامهٔ این کار، فرد سریعتر از حالت عادی به دلیل کمآبی شدید و از کار افتادن اندامهای حیاتی جان خود را از دست میدهد.
پاسخ خلاصه: اتفاقی که در کلیهها میافتد: غلظت نمک آب دریا (۱۲ گرم در لیتر) دو برابر حداکثر توان کلیه برای دفع نمک (۶ گرم در لیتر) است؛ بنابراین کلیه برای دفع هر یک لیتر آب دریایی که نوشیده شده، باید دو لیتر آب از بدن دفع کند.
سرنوشت فرد: بدن آب بیشتری نسبت به آنچه نوشیده از دست میدهد، سلولها به شدت بیآب میشوند و فرد بسیار سریعتر دچار کمآبی شدید (دهیدراتاسیون)، از کار افتادن کلیهها و مرگ میشود.
توجه: شما دانش آموز پایه هفتم متوسطه اول می توانید برای دسترسی سریع و آسان تر به معنی مطالب آموزشی و جواب سوالات درس های کتاب علوم تجربی تکمیلی (ویژه مدارس استعداد درخشان) پایه هفتم متوسطه اول ، در انتهای عنوان خود عبارت «ماگرتا» را نیز در گوگل جستجو کنید.
پاسخ فصل قبلی: جواب فصل چهاردهم بخش پنجم علوم تکمیلی هفتم
📝 در انتها امیدواریم که مقاله جواب فعالیت ها و تمرین های فصل پانزدهم بخش پنجم کتاب علوم تجربی تکمیلی ویژه استعداد درخشان پایه هفتم متوسطه اول، برای شما دانش آموزان عزیز مفید بوده باشد و توانسته باشید تا از آن استفاده و بهره برده باشید.























