جواب فصل چهاردهم بخش پنجم علوم تکمیلی هفتم ؛ در این مقاله به جواب و حل سوال های فعالیت ، خود را بیازمایید ، پیشنهاد پژوهش صفحه ۱۰۴ ، ۱۰۵ ، ۱۰۶ ، ۱۰۷ ، ۱۰۸ و ۱۰۹ فصل چهاردهم «گردش مواد» بخش اول «دنیای درون من» علوم تجربی تکمیلی (ویژه مدارس استعداد درخشان) پایه هفتم متوسطه اول پرداخته ایم. در ادامه با بخش آموزش و پرورش ماگرتا همراه ما باشید.
همچنین بخوانید: گام به گام کتاب علوم تجربی تکمیلی (ویژه مدارس استعداد درخشان) هفتم

جواب فعالیت صفحه ۱۰۴ فصل چهاردهم بخش پنجم علوم تکمیلی هفتم
تخمین زده میشود که یک انسان بالغ معمولی، حدود ۷ میلیارد مویرگ داشته باشد. همچنین برآورد میشود که هر مویرگ، بهطور متوسط یک میلیمتر طول دارد. قطر هر مویرگ هم حدود ۸ میکرومتر است. با این دادهها گنجایش کلی مویرگهای بدن را بهطور تقریبی محاسبه کنید (برای سادگی در محاسبات، بهجای شبکهی مویرگی، تک مویرگها را در نظر گرفتهایم که باعث کاهش دقت محاسباتمان میشود).
پاسخ: برای محاسبهٔ گنجایش کلی مویرگها، هر مویرگ را به شکل یک استوانه در نظر میگیریم:
۱. مشخصات یک مویرگ:
- طول مویرگ (hhh یا LLL): (یا )
- قطر مویرگ (ddd): (میکرومتر)
- شعاع مویرگ (rrr): نصف قطر است، یعنی:
۲. محاسبهٔ حجم یک مویرگ (حجم استوانه):
فرمول حجم استوانه برابر است با:
با فرض :
(هر سانتیمتر مکعب معادل ۱ میلیلیتر یا 1mL است)
۳. محاسبهٔ گنجایش کل مویرگها:
تعداد کل مویرگها حدود ۷ میلیارد () است:
اگر عدد پی را به شکل تقریبی بگیریم:
بنابراین گنجایش کل مویرگهای بدن تقریباً بین ۳۳۶ تا ۳۵۲ میلیلیتر (حدود ۰٫۳۵ لیتر) تخمین زده میشود.
پاسخ خلاصه:
- حجم یک مویرگ: حدود سانتیمتر مکعب (میلیلیتر)
- تعداد کل مویرگها: ۷ میلیارد ()
- گنجایش کل مویرگهای بدن: حدود ۳۴۰ تا ۳۵۰ میلیلیتر (تقریباً ۰٫۳۵ لیتر یا اندکی بیش از یک لیوان آب).
جواب خود را بیازمایید صفحه ۱۰۵ فصل ۱۴ بخش ۵ علوم تکمیلی هفتم
میدانیم که گنجایش کلی رگهای یک فرد، بسیار بیشتر از ۵ لیتر خون موجود در بدن وی است.
با استفاده از شکل زیر و آنچه از ساختار سرخرگها، سیاهرگها و شبکههای مویرگی آموخته اید، توضیح دهید:

الف- با وجود اینکه حجم خون از گنجایش کلی رگها کمتر است، چگونه خون همچنان میتواند در سرخرگها و سیاهرگهای تمام اندامها جریان داشته باشد.
پاسخ خلاصه: همهٔ مویرگها همزمان کاملاً باز نیستند؛ اسفنکترها جریان خون را تنظیم میکنند و خون بهطور پیوسته در بدن گردش دارد.
پاسخ تشریحی: گنجایش کلی رگها، مجموع گنجایش آنها در حالتی است که همهٔ رگها کاملاً باز و پر باشند؛ اما در بدن همیشه همهٔ شبکههای مویرگی بهطور همزمان باز نیستند. اسفنکترهای ابتدای مویرگها باز و بستهشدن جریان خون در شبکههای مویرگی را تنظیم میکنند. بنابراین خون در سرخرگها و سیاهرگها جریان دارد، اما در هر زمان فقط بخشی از مویرگها خونرسانی بیشتری دریافت میکنند. خون نیز پیوسته در بدن گردش میکند و از قلب به اندامها میرود و دوباره بازمیگردد.
ب- گنجایش بسیار زیاد رگهای بدن و وجود اسفنکترها در ابتدای شبکههای مویرگی چه لزومی دارد؟
پاسخ خلاصه: گنجایش زیاد رگها و اسفنکترها کمک میکنند خونرسانی به اندامها بر اساس نیازشان تنظیم شود؛ اندامهای فعال خون بیشتری دریافت میکنند.
پاسخ تشریحی: گنجایش زیاد رگها به بدن کمک میکند خون را به بخشهایی برساند که در آن زمان به اکسیژن و مواد غذایی بیشتری نیاز دارند. اسفنکترها با باز و بستهکردن ورودی مویرگها، مقدار خونرسانی به اندامها را تنظیم میکنند. برای مثال، هنگام فعالیت ماهیچهها، مویرگهای آنها بازتر میشوند تا خون بیشتری به آنها برسد؛ در زمان استراحت، بخشی از مویرگها خون کمتری دریافت میکنند.
پاسخ خود را بیازمایید صفحه ۱۰۵ فصل چهاردهم بخش پنجم علوم تکمیلی هفتم
در جدول زیر، مراحل یک دورهی قلبی نشان داده شده است. وضعیت دریچهها را در هر مرحله مشخص کنید.
| نام مرحله | وضعیت دریچه های دو لختی و سه لختی | وضعیت دریچه های سینی |
|---|---|---|
| انقباض دهلیزها | باز | بسته |
| انقباض بطنها | بسته | باز |
| استراحت عمومی | باز | بسته |
پاسخ: هنگام انقباض دهلیزها و استراحت عمومی، دریچههای دولَختی و سهلَختی بازند و دریچههای سینی بستهاند. هنگام انقباض بطنها، برعکس، دریچههای دولَختی و سهلَختی بسته و دریچههای سینی بازند.
پاسخ خود را بیازمایید صفحه ۱۰۶ فصل ۱۴ بخش ۵ علوم تکمیلی هفتم
در شکل زیر، سمت راست، ساختمان تشریحی قلب یک مهرهدارِ غیرپستاندار و در سمت چپ، نمایی از گردش خون در همان جانور را میبینید.
توضیح ۱: منظور از گردش بزرگ، همان گردش عمومی خون و گردش کوچک، همان گردش ششی است.
توضیح ۲: در این جانور، اتصالی بین رگها در خارج از قلب وجود ندارد. تصویر، خواسته نشان بدهد که رگها از روی هم عبور کردهاند.

پرسش: مهمترین شباهت و مهمترین تفاوت گردش خون این جانور با پستانداران (مثل انسان) را بنویسید.
پاسخ: مهمترین شباهت: مانند پستانداران، این جانور هم گردش خون کوچک و گردش خون بزرگ دارد؛ بنابراین خون در یک دور کامل، دوبار از قلب عبور میکند.
مهمترین تفاوت: قلب این جانور سه حفره دارد: دو دهلیز و یک بطن. در بطن، خونِ دارای اکسیژن و خونِ کماکسیژن تا اندازهای با هم مخلوط میشوند. اما قلب پستانداران چهار حفره دارد و این دو نوع خون کاملاً از هم جدا هستند.
جواب فعالیت صفحه ۱۰۶ فصل چهاردهم بخش پنجم علوم تکمیلی هفتم
دستگاه گردش مواد در ارتباط نزدیک با سایر دستگاههای بدن است. این دستگاه مواد لازم را در بدن توزیع میکند. بنابراین، باید این دستگاه با سایر دستگاهها از طریق رگها ارتباط برقرار کند. شما تا اینجا دربارهی دستگاه گوارش و خود دستگاه گردش مواد مطالبی آموختهاید. همچنین با مفهوم گردش خون عمومی و ششی بدن آشنا هستید. با توجه به آموختههایتان و نکات کلیدی که در متن کتاب، فعالیتها، آزمایشها و سایر بخشها ذکر شدهاست، سعی کنید یک نقشهی جامع از رگهای اصلی بدن (سیاهرگها و سرخرگها) که ارتباط بین سه دستگاه گوارش، تنفسی و گردش مواد را برقرار میسازند، تهیه کنید. در این نقشه، اندامهای اصلی بدن مانند قلب، ششها، روده، کبد و در صورت امکان کلیه نشان داده شود. از نکات مهم مثل جملهی صفحهی ۱۱۶ کتاب استفاده کنید: «خون موجود در رگهای اطراف رودهی باریک سرشار از مواد مغذی است. این خون ابتدا وارد کبد میشود». نقشهتان طوری باشد که در نهایت به رگهای اصلی قلب مانند آئورت و رگهای ششی یا بزرگسیاهرگها ختم شوند. نحوهی انجام این فعالیت توانایی شما را در ترکیب مفاهیمی که در فصلهای مختلف آموختهاید، نشان میدهد.
پاسخ: برای رسم یا نوشتن این نقشهٔ جامع، مسیر گردش خون را از قلب شروع کرده و نحوهٔ پیوند دستگاه گردش مواد با دستگاههای تنفس (ششها)، گوارش (روده و کبد) و دفع (کلیهها) را قدمبهقدم دنبال میکنیم:
۱. گردش ششی یا کوچک (ارتباط با دستگاه تنفس):
- مبدأ: بطن راست قلب
- مسیر: خون کماکسیژن (تیره) از طریق سرخرگ ششی به سمت ششها میرود.
- در ششها: تبادل گازها انجام میشود؛ کربندیاکسید به هوای ششها داده شده و اکسیژن وارد خون میشود (خون روشن و پر از اکسیژن میشود).
- مقصد: خون روشن از طریق سیاهرگهای ششی به دهلیز چپ قلب بازمیگردد و سپس وارد بطن چپ میشود.
۲. گردش عمومی یا بزرگ (ارتباط با دستگاه گوارش و کلیهها):
- مبدأ: بطن چپ قلب
- شاهرگ اصلی: خون روشن و پر از اکسیژن از طریق سرخرگ آئورت خارج شده و به بخشهای مختلف منشعب میشود:
- ارتباط با دستگاه گوارش (روده و کبد – گردش باب):
- شاخهای از سرخرگ آئورت به روده باریک خونرسانی میکند.
- در روده باریک، مواد مغذی جذب خون میشوند.
- نکتهٔ کلیدی متن درس: خونی که از روده خارج میشود مستقیماً به قلب نمیرود، بلکه از طریق سیاهرگ باب ابتدا وارد کبد میشود تا مواد غذایی پردازش و ذخیره شوند.
- سپس خون از طریق سیاهرگ فوقکبدی وارد بزرگسیاهرگ زیرین میشود.
- ارتباط با کلیهها (دستگاه دفع):
- شاخهای از آئورت تحت عنوان سرخرگ کلیوی خون را برای تصفیه اوره و مواد زائد به کلیهها میبرد.
- خون پس از تصفیه، از طریق سیاهرگ کلیوی به بزرگسیاهرگ زیرین میریزد.
- خونرسانی به سایر اندامها (مغز، دستها و پاها):
- خون روشن توسط شاخههای دیگر آئورت به اندامهای بالایی و پایینی میرسد.
- خون تیرهٔ اندامهای بالایی (سر و دستها) به بزرگسیاهرگ زبرین میریزد.
- خون تیرهٔ اندامهای پایینی به بزرگسیاهرگ زیرین میریزد.
- مقصد نهایی: هر دو بزرگسیاهرگ (زبرین و زیرین) خون کماکسیژن را به دهلیز راست قلب بازمیگردانند تا چرخه دوباره تکرار شود.
نمودار شماتیک مسیر جریان (خلاصهٔ زنجیرهای برای کشیدن در دفتر):

نمودار شماتیک مسیر گردش خون
پیکانها مسیر حرکت خون را نشان میدهند. هر مسیر را از سمت راست به چپ بخوانید.
گردش شُشی و رسیدن خون به آئورت
شاخهٔ آئورت به روده و کبد
شاخهٔ آئورت به کلیهها
رگهای سایر اندامها و بازگشت خون به قلب
جواب پیشنهاد پژوهش صفحه ۳ فصل ۱۴ بخش ۵ علوم تکمیلی هفتم
عوامل محیطی میتوانند روی اتفاقات درون بدن انسان اثر بگذارند. یکی از عوامل محیطی روزمرهی انسان، رنگهای مختلف موجود در محیط هستند. حتماً مطالبی دربارهی اثر رنگها روی وضعیت عصبی و روانی افراد خوانده یا شنیدهاید. بهعنوان مثال، در بسیاری از کتابهای روانشناسی، رنگ آبی را آرامش بخش فرض میکنند.
سؤال:
ـ آیا ارتباطی بین رنگ و فشار خون یا تعداد ضربان قلب افراد وجود دارد؟
پاسخ: ممکن است دیدن رنگهای مختلف بر آرامش یا هیجان افراد اثر بگذارد و در نتیجه فشار خون یا تعداد ضربان قلب آنها کمی تغییر کند. برای اطمینان، باید این موضوع را با آزمایش بررسی کنیم.
ـ هرکدام از رنگها چه تأثیری روی فشار خون یا تعداد ضربان قلب دارند؟
پاسخ: پیشبینی میکنیم رنگهایی مانند آبی و سبز ممکن است به آرامش کمک کنند و رنگهایی مانند قرمز و نارنجی ممکن است در بعضی افراد هیجان را بیشتر کنند؛ اما اینها فقط فرضیه هستند و باید با اندازهگیری آزمایش شوند. ممکن است اثر رنگها در افراد مختلف یکسان نباشد.
ـ آیا میتوان رنگها را بر اساس اثری که بر روی فشار خون یا تعداد ضربان قلب دارند، طبقهبندی کرد؟
پاسخ: بله. پس از انجام آزمایش و بررسی نتیجهها، میتوان رنگها را به سه گروه تقسیم کرد:
رنگهایی که فشار خون یا ضربان قلب را کاهش میدهند؛
رنگهایی که آنها را افزایش میدهند؛
رنگهایی که تغییر چشمگیری ایجاد نمیکنند.
شما میتوانید با یک طرح پژوهشی ساده و دقیق به این سؤالها پاسخ دهید. بهعنوان مثال میتوان از افراد خواست تا برای مدت مشخصی به صفحهی مانیتور که کاملاً یک رنگ خاص را نمایش میدهد نگاه کنند. در حالتی دیگر، میتوان صفحات رنگی یا کارتنهای رنگی تهیه کرد که افراد به آنها خیره شوند یا سر خود را برای مدت خاصی داخل کارتنها قرار دهند. شما میتوانید برای این منظور از لامپهای رنگی نیز استفاده کنید. شما برای این طرح به فشارسنج پزشکی و افرادی با جنسیتها و سنهای مختلف نیاز خواهید داشت. مدت زمان نگاهکردن به رنگها میتواند متغیر باشد؛ ولی از ۲۰ دقیقه تا ۱ ساعت توصیه میشود. برای هر فرد میتوانید یک استراحت کوتاه ۱۰ دقیقهای بین رنگها در نظر بگیرید.

طرح پیشنهادی آزمایش: از چند فرد با سنها و جنسیتهای مختلف کمک میگیریم. ابتدا هر فرد چند دقیقه در آرامش مینشیند و فشار خون و ضربان قلبش اندازهگیری و ثبت میشود. سپس برای مدت زمانی یکسان، مثلاً ۲۰ دقیقه، به یک رنگ نگاه میکند. بعد دوباره فشار خون و ضربان قلب او را اندازه میگیریم. میان دیدن رنگها ۱۰ دقیقه استراحت میدهیم و آزمایش را برای رنگهای دیگر نیز تکرار میکنیم.
برای دقیقبودن آزمایش، بهتر است نور و فاصله از صفحه، زمان نگاهکردن و وضعیت نشستن در همهٔ نوبتها یکسان باشد. نتیجهها را در جدولی مینویسیم و با هم مقایسه میکنیم. اندازهگیری فشار خون باید با کمک یک بزرگسال انجام شود.
نتیجهگیری: تنها پس از انجام آزمایش میتوان گفت هر رنگ چه اثری داشته است؛ نباید پیشبینی را بهجای نتیجهٔ آزمایش بنویسیم.
پاسخ خود را بیازمایید صفحه ۱۰۸ فصل چهاردهم بخش پنجم علوم تکمیلی هفتم
نمودار زیر تفاوت توزیع خون در اندامهای مختلف در زمان استراحت و ورزش کردن را نشان میدهد. واحد اعداد نشان داده شده «میلی لیتر در دقیقه» است.

الف- چرا هنگام ورزش کردن، خون مورد نیاز ماهیچهها تا این اندازه افزایش مییابد؟ چگونه این تفاوت بارز را توجیه میکنید؟
پاسخ خلاصه: ماهیچهها هنگام ورزش برای تولید انرژی، حرکت سریع و کارکرد شدید به اکسیژن و مواد غذایی بسیار بیشتری نیاز دارند؛ به همین دلیل خونرسانی به آنها به شدت زیاد میشود.
پاسخ تشریحی: هنگام ورزش، سلولهای ماهیچهای برای فعالیت شدید و انقباظهای سریع، به انرژی بسیار زیادی نیاز دارند. این انرژی از طریق سوختوساز (اکسایش مواد غذایی) در سلولها تولید میشود. بنابراین، ماهیچهها برای کارکرد درست به مقدار زیادی اکسیژن و مواد مغذی نیاز دارند و در عین حال باید مواد زاید (مانند کربندیاکسید) را سریعتر دفع کنند. به همین دلیل، خونرسانی به ماهیچهها تا این اندازه افزایش مییابد تا نیازهای حیاتی آنها را در زمان فعالیت تأمین کند.
ب- به روشنی میتوان دید که هنگام ورزش، خون فرستاده شده به ماهیچهها بسیار بیشتر از مجموع خون کاهش یافته از اندامهای دیگر است. این «خون اضافه» از کجا آمده؟ اصلاً خون اضافهای در کار هست؟
پاسخ خلاصه: خون اضافهای در کار نیست؛ بلکه با افزایش تعداد و قدرت ضربانهای قلب در هنگام ورزش، حجم کل خون پمپشده در هر دقیقه بسیار بیشتر میشود تا هم نیاز ماهیچهها تأمین شود و هم خون سایر اندامها مدیریت گردد.
پاسخ تشریحی: خیر، هیچگونه «خون اضافهای» تولید نمیشود و حجم کل خون بدن ثابت است. این تفاوت بزرگ به این دلیل توجیه میشود که قلب با قدرت و سرعت بیشتری میتپد (برونده قلبی به شدت بالا میرود). در حالت استراحت، قلب تعداد دفعات کمتری در دقیقه میتپد و حجم کمی از خون را پمپ میکند، اما هنگام ورزش، تعداد و قدرت ضربانهای قلب به شدت افزایش مییابد تا همزمان با کاهش خونرسانی به برخی اندامها (مانند دستگاه گوارش و کلیهها)، حجم بسیار عظیمی از خون تازه را به سمت ماهیچهها روانه کند.
پاسخ خود را بیازمایید صفحه ۱۰۸ فصل ۱۴ بخش ۵ علوم تکمیلی هفتم
شکل زیر دریچههای قلبی را از بالا نشان میدهد. دریچههای سینی را از دریچههای دهلیزی-بطنی تشخیص دهید و در شکل مشخص کنید. برای تشخیص، میتوانید به جهت باز شدن دریچهها دقت کنید.

پاسخ: در شکل، دو دریچهٔ بالایی که به سرخرگها راه دارند، دریچههای سینی هستند؛ پس الف و ب دریچههای سینیاند.
دو دریچهٔ پایینی که بین دهلیزها و بطنها قرار دارند، دریچههای دهلیزیـبطنی هستند؛ پس پ و ت دریچههای دهلیزیـبطنیاند.
برای تشخیص، به شکل دریچهها توجه میکنیم: دریچههای سینی مانند جیبهای کوچکاند و دریچههای دهلیزیـبطنی لتهایی دارند که با رشتههایی به دیوارهٔ بطن وصل شدهاند.
جواب خود را بیازمایید صفحه ۱۰۹ فصل چهاردهم بخش پنجم علوم تکمیلی هفتم
جدول زیر، برخی ویژگیهای مهم چند جاندار خونگرم را نشان میدهد.
| جاندار | وزن (گرم) | تعداد ضربان قلب (در دقیقه) | طول عمر (سال) | تعداد کل ضربان قلب در طول عمر (میلیارد ضربان) |
|---|---|---|---|---|
| انسان | ۹۰۰۰۰ | ۶۰ | ۷۰ | ۲/۲۱ |
| همستر | ۶۰ | ۴۵۰ | ۳ | ۰/۷۱ |
| سگ کوچک | ۲۰۰۰ | ۱۰۰ | ۱۰ | ۰/۵۳ |
| اسب | ۱۲۰۰۰۰۰ | ۴۴ | ۴۰ | ۰/۹۳ |
| فیل | ۵۰۰۰۰۰۰ | ۳۰ | ۷۰ | ۱/۱ |
| نهنگ بزرگ | ۱۲۰۰۰۰۰۰۰ | ۲۰ | ۸۰ | ۰/۸۴ |
سؤال:
۱- چه اصول کلیای را میتوان از این اعداد استخراج کرد؟
بین تعداد ضربان قلب با طول عمر
بین تعداد ضربان قلب با وزن
بین وزن با طول عمر
پاسخ: الف) رابطهٔ تعداد ضربان قلب با طول عمر:
در این جدول، جاندارانی که قلبشان در هر دقیقه تندتر میزند، معمولاً عمر کوتاهتری دارند؛ برای نمونه، همستر با ۴۵۰ ضربان در دقیقه حدود ۳ سال عمر میکند، اما نهنگ بزرگ با ۲۰ ضربان در دقیقه حدود ۸۰ سال عمر میکند. پس بهطور کلی، هرچه ضربان قلب در دقیقه بیشتر باشد، طول عمر معمولاً کمتر است. البته این یک رابطهٔ کلی است و برای همهٔ جانداران قانون همیشگی نیست.
ب) رابطهٔ تعداد ضربان قلب با وزن:
در نمونههای جدول، جانداران سنگینتر معمولاً ضربان قلب کندتری دارند؛ مثلاً قلب فیل و نهنگ بزرگ، با وجود وزن زیادشان، در هر دقیقه کمتر از قلب همستر میزند. پس بهطور کلی، با افزایش وزن جاندار، تعداد ضربان قلب در دقیقه کاهش مییابد.
پ) رابطهٔ وزن با طول عمر:
در این جدول، جانداران سنگینتر معمولاً عمر بیشتری دارند؛ مثلاً فیل و نهنگ بزرگ از همستر و سگ کوچک عمر طولانیتری دارند. پس در این نمونهها، با افزایش وزن، طول عمر معمولاً بیشتر میشود؛ اما این رابطه هم قطعی نیست و به ویژگیهای هر جاندار بستگی دارد.
۲- آیا میتوانید درباره طول عمر بالای لاکپشت عظیمالجثه آبی (بالای ۱۵۰ سال) فرضیهای ارائه دهید؟
پاسخ تشریحی: لاکپشتها مانند انسان و بسیاری از پستانداران خونگرم نیستند و دمای بدنشان تا حد زیادی با دمای محیط تغییر میکند. شاید به همین دلیل، سوختوساز بدنشان آهستهتر باشد و انرژی کمتری مصرف کنند. میتوان فرضیه کرد که این ویژگیها در طول عمر زیاد آنها نقش دارند. برای اطمینان از این فرضیه، باید آن را با بررسی و مقایسهٔ جانداران مختلف آزمایش کرد.
پاسخ خلاصه: احتمالاً سوختوساز آهسته و مصرف انرژی کمترِ لاکپشت در عمر طولانی آن نقش دارد.

توجه: شما دانش آموز پایه هفتم متوسطه اول می توانید برای دسترسی سریع و آسان تر به معنی مطالب آموزشی و جواب سوالات درس های کتاب علوم تجربی تکمیلی (ویژه مدارس استعداد درخشان) پایه هفتم متوسطه اول ، در انتهای عنوان خود عبارت «ماگرتا» را نیز در گوگل جستجو کنید.
پاسخ فصل بعدی:
پاسخ فصل قبلی: جواب فصل سیزدهم بخش پنجم علوم تکمیلی هفتم
📝 در انتها امیدواریم که مقاله جواب فعالیت ها و تمرین های فصل چهاردهم بخش پنجم کتاب علوم تجربی تکمیلی ویژه استعداد درخشان پایه هفتم متوسطه اول، برای شما دانش آموزان عزیز مفید بوده باشد و توانسته باشید تا از آن استفاده و بهره برده باشید.
























