جواب فصل یازدهم بخش پنجم علوم تکمیلی هفتم ؛ در این مقاله به جواب و حل سوال های خود را بیازمایید ، تحقیق کنید ، متن تکمیلی و آزمایش در آزمایشگاه صفحه ۸۵ ، ۸۸ ، ۸۹ ، ۹۰ ، ۹۲ ، ۹۳ و ۹۵ فصل یازدهم «سلول و سازمانبندی آن» بخش پنجم «دنیای درون من» علوم تجربی تکمیلی (ویژه مدارس استعداد درخشان) پایه هفتم متوسطه اول پرداخته ایم. در ادامه با بخش آموزش و پرورش ماگرتا همراه ما باشید.
همچنین بخوانید: گام به گام کتاب علوم تجربی تکمیلی (ویژه مدارس استعداد درخشان) هفتم

جواب خود را بیازمایید صفحه ۸۵ فصل یازدهم بخش پنجم علوم تکمیلی هفتم
۱- آیا میتوانید دو موجود زنده مثال بزنید که هیچ شباهتی با یکدیگر نداشته باشند؟
پاسخ خلاصه: خیر؛ هیچ دو جاندار زندهای در جهان وجود ندارند که کاملاً بیشباهت باشند، زیرا همهٔ موجودات زنده حداقل در ویژگیهای بنیادی حیات و ساختار سلولی با هم مشترکاند.
پاسخ تشریحی و کامل: شاید در نگاه اول ظاهر یک درخت، یک انسان و یک باکتری ذرهبینی هیچ شباهتی به هم نداشته باشد؛ اما از دیدگاه علم زیستشناسی، همهٔ موجودات زنده دارای اشتراکات اساسی هستند:
۱. همه از سلول ساخته شدهاند (واحد ساختاری و عملکردی حیات).
۲. همه دارای مادهٔ وراثتی (DNA و RNA) برای ذخیره و انتقال اطلاعات ژنتیکی هستند.
۳. همه فعالیتهای حیاتی شامل سوختوساز (متابولیسم)، تغذیه، تنفس و تولید مثل را انجام میدهند.
بنابراین غیرممکن است دو جاندار پیدا کنیم که هیچ وجه اشتراکی با یکدیگر نداشته باشند.

۲- دو موجود زنده را مثال بزنید که بیشترین تفاوت را با همدیگر داشته باشند آیا هیچ شباهتی بین این دو نمیتوانید بیابید؟
مثال دو موجود زنده با بیشترین تفاوت ظاهری و ردهبندی:
«باکتری اشریشیا کُلی (یا باکتری ماست)» و «فیل آفریقایی» (یا یک درخت کهنسال و باکتری)
پاسخ خلاصه: خیر، با وجود تفاوتهای چشمگیر ظاهری و اندازه، شباهتهای بنیادین زیر میان آنها برقرار است:
هر دو از سلول تشکیل شدهاند و مادهٔ وراثتی (DNA) دارند.
هر دو تنفس میکنند، نیاز به دریافت انرژی و مواد غذایی دارند، رشد میکنند و تکثیر میشوند.
پاسخ تشریحی و مقایسهای:
تفاوتهای آشکار: باکتری یک جاندار تکسلولی میکروسکوپی و پروکاریوت است (فاقد هستهٔ مشخص و اندامکهای غشادار).
فیل یک جاندار پرسلولی عظیمالجثه و یوکاریوت است (دارای بافتها، اندامها، دستگاههای پیچیده و هستهٔ مشخص درون سلولها).
شباهتهای اساسی حیاتی و مولکولی:
۱. پیکرهٔ سلولی: واحد سازندهٔ بدن هر دو جاندار سلول است که دارای غشای سیتوپلاسمی و سیتوپلاسم میباشد.
۲. اطلاعات وراثتی: نقشهٔ حیات و پروتئینسازی در هر دو جاندار توسط مولکولهای اسید نوکلئیک (DNA) کدگذاری شده است.
۳. فرایندهای زیستی: هر دو نیاز به انرژی دارند (سوختوساز و متابولیسم)، مواد زائد را دفع میکنند، به محرکهای محیطی پاسخ میدهند و توانایی زادآوری دارند.
💡 جدول جمعبندی مقایسه (ویژهٔ یادداشت و آمادگی آزمون)
| ویژگی | باکتری (پروکاریوت تکسلولی) | فیل آفریقایی (یوکاریوت پرسلولی) | نتیجهگیری علمی |
|---|---|---|---|
| تعداد سلول و ابعاد | تکسلولی (میکروسکوپی) | تریلیونها سلول (ماکروسکوپی و عظیم) | تفاوت ساختاری در سطح پیکره |
| نوع سلول | فاقد هستهٔ غشادار (پیشهستهای) | دارای هسته و اندامکها (هستهدار) | تفاوت در سازمانبندی درونی |
| مادهٔ وراثتی (DNA) | دارد | دارد | شباهت بنیادین حیات |
| ویژگیهای زیستی (تنفس، رشد، تولیدمثل) | دارد | دارد | شباهت بنیادین حیات |
جواب تحقیق کنید صفحه ۸۵ فصل ۱۱ بخش ۵ علوم تکمیلی هفتم
۳- درباره کوچکترین و بزرگترین موجودات زندهای که تا کنون روی کره زمین زیستهاند، تحقیق کنید. بزرگترین موجود زنده شناخته شده، چند برابر بزرگتر از کوچکترین موجود زنده شناخته شده است؟
پاسخ: تحقیق درباره کوچکترین و بزرگترین موجودات زنده کره زمین
۱. کوچکترین موجود زنده: در میان موجودات زندهٔ «مستقل» (که میتوانند بهتنهایی رشد و تولید مثل کنند)، باکتریهایی به نام مایکوپلاسما (Mycoplasma) یکی از کوچکترینها هستند.
اندازه: قطر آنها حدود ۰/۲ میکرومتر (یعنی دو ده هزارم میلیمتر) است. برای درک بهتر، اگر حدود ۵۰۰۰ عدد از این باکتریها را پشت سر هم بچینیم، طول آنها تنها به ۱ میلیمتر میرسد!
۲. بزرگترین موجود زنده:
بزرگترین جانوری که تا کنون روی کرهٔ زمین زیسته است، نهنگ آبی (Blue Whale) است.
اندازه: طول این غول اقیانوسها میتواند به حدود ۳۰ تا ۳۳/۵ متر برسد.
محاسبهٔ اختلاف اندازه (چند برابر بزرگتر است؟)
برای محاسبه، باید واحدها را یکی کنیم. طول نهنگ آبی ۳۰ متر است و طول کوچکترین باکتری حدود ۰/۰۰۰۰۰۰۲ متر (۰/۲ میکرومتر) است.
محاسبه:
پاسخ: بزرگترین موجود زنده (نهنگ آبی) حدود ۱۵۰ میلیون برابر بزرگتر از کوچکترین موجود زنده (مایکوپلاسما) است.
💡 جدول جمعبندی برای یادداشت سریع
| نام موجود زنده | ردهبندی | طول تقریبی |
|---|---|---|
| مایکوپلاسما | باکتری (تکسلولی) | ۰/۲ میکرومتر (۰/۰۰۰۰۰۰۲ متر) |
| نهنگ آبی | جانور (پرسلولی) | ۳۰ تا ۳۳/۵ متر |
| تفاوت | — | ۱۵۰ میلیون برابر بزرگتر |
نکته: در زیستشناسی، تفاوتهای بسیار زیادی در اندازه وجود دارد که این موضوع نشاندهندهٔ تنوع زیستی شگفتانگیز در سیارهٔ ماست.
پاسخ متن تکمیلی صفحه ۸۸ فصل یازدهم بخش پنجم علوم تکمیلی هفتم
به نظر شما اندازهی سلول قلب یک فیل با اندازهی سلول قلب یک موش برابر است؟ به نظر شما چرا جانداران پرسلولی بهجای اینکه از دهها سلول بزرگ تشکیل شدهباشند، از هزاران و یا میلیونها سلول کوچک تشکیل شدهاند؟ چرا جانداران تکسلولی از یک اندازهای بزرگتر نمیشوند؟ برای پاسخ دادن به این سؤالات نیاز داریم تا نگاهی متفاوت به سلول بیندازیم.
پاسخ خلاصه: بله، اندازهٔ سلولهای بدن فیل و موش تقریباً یکسان است؛ تفاوت جثهٔ آنها به خاطر تعداد سلولهاست نه بزرگی سلول.
سلولها نمیتوانند بیش از حد بزرگ شوند، چون با بزرگ شدن سلول، حجم خیلی سریعتر از سطح افزایش مییابد و سطح غشا پاسخگوی نیازهای درونی سلول نخواهد بود. به همین دلیل جانداران به جای سلولهای غولپیکر، تعداد زیادی سلول ریز دارند.
پاسخ تشریحی:
جثهٔ بزرگ فیل ناشی از داشتن میلیاردها سلول بیشتر نسبت به موش است. اگر سلولها بیش از اندازه بزرگ میشدند، نسبت سطح به حجم آنها کاهش پیدا میکرد.
هرچه سلول کوچکتر باشد، نسبت «سطح به حجم» آن بیشتر است؛ در نتیجه مواد غذایی و اکسیژن سریعتر به مرکز سلول میرسند و مواد زائد نیز به موقع دفع میشوند. اگر یک تکسلولی یا سلول پرسلولی خیلی بزرگ شود، سرعت تبادل مواد از طریق غشا کمتر از میزان مصرف و تولید مواد درون سیتوپلاسم میشود و سلول دچار کمبود اکسیژن یا مسمومیت ناشی از تجمع مواد زائد شده و از بین میرود.
هر جسم فیزیکی میتواند دارای یکسری ویژگیها مانند مساحت یا سطح، طول، عرض، حجم، محیط، شعاع، قطر و غیره باشد. برای محاسبه یا اندازهگیری هرکدام از این ویژگیها ابزار و روشهایی وجود دارد.
شما با برخی از این روشها آشنا هستید. بهعنوان مثال، برای محاسبهی مساحت یک مربع، طول و عرض آن (که با هم برابر هستند) را در هم ضرب میکنیم. برای محاسبهی حجم یک مکعب، طول، عرض و ارتفاع آن را در هم ضرب میکنیم. بهعنوان مثال، شکل روبرو را در نظر بگیرید.

برای مکعب سمت چپ، سطح یک وجه آن برابر است با ۴ سانتیمتر مربع (۲ ضربدر ۲) که برای کل مکعب برابر خواهد شد با ۲۴ سانتیمتر مربع (۶ ضربدر ۴، چون مکعب شش وجه دارد). حجم مکعب هم برابر خواهد بود با طول ضربدر عرض ضربدر ارتفاع، یعنی ۸ سانتیمتر مکعب. اگر همان مکعب را به هشت مکعب کوچکتر سمت راست تقسیم کنیم، سطح هر مکعب کوچک ۶ سانتیمتر مربع و حجم آن برابر با ۱ سانتیمتر مکعب خواهد بود. اگر کل هشت مکعب کوچک را باهم درنظر بگیریم، سطح کل ۴۸ سانتیمتر مربع (سطح هر مکعب ضربدر ۸) و حجم کل برابر با ۸ سانتیمتر مکعب (حجم هر مکعب ضربدر ۸) خواهد بود. میبینید که با تقسیم کردن مکعب بزرگ به مکعبهای کوچکتر، سطح افزایش مییابد ولی حجم تغییری نمیکند. برای آسان کردن کار، از نسبت دو عدد یعنی نسبت سطح به حجم استفاده میشود. این نسبت برای مکعب بزرگ برابر با ۳ (۲۴ تقسیم بر ۸) و برای مکعبهای کوچکتر ۶ (۶ تقسیم بر ۱) خواهد بود. به عبارت دیگر، با کاهش اندازهی مکعب، نسبت سطح به حجم آن افزایش مییابد. نکتهی دیگری که باید دقت کنید این است که با افزایش حجم سلول، سطح آن نیز افزایش مییابد ولی مقدار این افزایش بهطور پیوسته کم میگردد. یعنی اگر یک مکعب مربع با ضلعهای ۴ سانتیمتری را در نظر بگیرید، نسبت سطح به حجم آن برابر با ۲ خواهد بود. حال شاید بپرسید این مساله چه ارتباطی به سلولهای زنده و اندازهی آنها دارد؟
پاسخ خلاصه: غشای سلول نقش همان «سطح» مکعب را بازی میکند و فضای درون سلول (سیتوپلاسم) نقش «حجم» را دارد. با کوچک ماندن اندازه، سلول سطح تبادل بسیار گستردهتری نسبت به حجمش در اختیار خواهد داشت.
پاسخ تشریحی: همانطور که در آزمایش مکعبها دیدیم:
مکعب بزرگ:
مکعبهای کوچک:
با نصف شدن ابعاد، نسبت سطح به حجم دو برابر شد.
در سلول زنده، تمام ورود و خروجها (اکسیژن، آب، گلوکز، کربندیاکسید و…) باید از سطح غشای سلول انجام شود، در حالی که مصرف این مواد در تمام بخشهای حجم سلول رخ میدهد. کوچک بودن سلول باعث میشود نسبت سطح به حجم همواره بالا بماند و غشا بتواند بدون افت بازدهی به تمام نقاط درون سلول خدماترسانی کند.
سطح سلول توسط غشا پوشانده شدهاست و تبادل گازها، یونها، مواد غذایی و مواد دفعی بین درون سلول با محیط بیرون از طریق غشا صورت میگیرد. برای اینکه این تبادل به خوبی صورت گیرد، سلول باید از سطح کافی برخوردار باشد. همانطور که دیدید، با افزایش ابعاد سلول، نسبت سطح به حجم آن کاهش مییابد، یعنی دیگر سطح موجود پاسخگوی حجم موجود نیست و اگر افزایش حجم ادامه یابد، سلول خواهد مرد. به همین دلیل، سلولها نمیتوانند از اندازهی خاصی بزرگتر شوند و جانداران بهجای تعداد کمی سلول بزرگ از تعداد زیادی سلول کوچک تشکیل شدهاند. سلولهایی که نیاز به تبادل زیاد مواد با محیط خود دارند، با روشهای مختلف سعی میکنند تا ضمن حفظ حجم خود، تا حد امکان سطحشان را افزایش دهند. از این روشها میتوان به ایجاد چینخوردگی و زایده و نیز کاهش اندازه در حین افزایش تعداد سلولها اشاره کرد. آیا میتوانید بین مفهوم سطح به حجم و چینخوردگیهای روده ارتباط برقرار کنید؟
پاسخ خلاصه: بله؛ چینخوردگیها و پرزهای روده باعث میشوند بدون افزایش حجم کلی بدن یا شکم، مساحت سطح جذب مواد غذایی صدها برابر افزایش یابد و جذب غذا با بالاترین سرعت ممکن انجام شود.
پاسخ تشریحی: وظیفهٔ اصلی دیوارهٔ روده باریک، جذب مولکولهای گوارشیافتهٔ غذا و انتقال آنها به جریان خون است.
اگر سطح روده مانند یک لولهٔ صاف و بدون چینخوردگی بود، سطح بسیار محدودی برای جذب در اختیار بدن قرار میگرفت و غذای زیادی بدون جذب شدن دفع میشد.
دیوارهٔ داخلی روده دارای چینخوردگیهای بزرگ، و روی این چینها پرزها و ریزپرزهای بیشماری وجود دارد. این ساختار دقیقاً مصداق این اصل علمی است: «حفظ یا تثبیت حجم، همزمان با افزایش فوقالعادهٔ سطح تبادل». با این ترفند هوشمندانهٔ زیستی، مساحت جذب روده بدون اشغال فضای اضافی، به اندازهٔ مساحت یک زمین تنیس میرسد!
💡 جدول مرور سریع مفاهیم کلیدی (ویژهٔ یادداشت در دفتر و مرور امتحان)
| ساختار زیستی / مفهوم هندسی | تغییر ابعاد | نسبت سطح به حجم | نتیجه زیستی و کارکرد |
|---|---|---|---|
| تقسیم یک سلول بزرگ به هشت سلول کوچک | ابعاد نصف میشود | افزایش مییابد (دو برابر میشود) | تبادل سریعتر مواد و افزایش طول عمر سلول |
| بزرگ شدن اندازه سلول | ابعاد افزایش مییابد | کاهش مییابد | ناکافی بودن سطح غشا و مرگ سلول |
| چینخوردگیها و پرزهای روده | حجم ثابت میماند | به شدت افزایش مییابد | به حداکثر رسیدن سرعت و میزان جذب مواد غذایی |
پاسخ آزمایش در آزمایشگاه صفحه ۸۹ فصل ۱۱ بخش ۵ علوم تکمیلی هفتم
۱- چغندر لبویی را بهصورت استوانههایی با قطر ۱ سانتیمتر ببرید و آنها را به مدت یک شب در یک بشر پر از آب مقطر قرار دهید.
۲- در روز آزمایش، ۵ بشر بزرگ را پر از آب مقطر کنید و با حرارت دادن، سعی کنید آنها را به دماهای ۰، ۲۰، ۴۰، ۶۰ و ۸۰ برسانید. میتوانید بهجای حرارت دادن از افزودن آب یخ و آب جوش برای تنظیم دما استفاده کنید. حتماً حدس زدید که برای این کار نیاز به ۵ عدد دماسنج نیز دارید.
۳- استوانههایی که در طول شب درون آب مقطر قرار داشتند، اکنون قدری از رنگ خود را از دست دادهاند. این استوانهها را به قطعاتی با طول ۲ سانتی متر تقسیم کنید. برش دادن قطعات باید با احتیاط فراوان و نرمی صورت گیرد.
۴- پنج لوله آزمایش بردارید و به هرکدام ۵ سی سی آب مقطر اضافه کنید. در هر بشر (حمام آب گرم)یک لوله آزمایش قرار دهید و ۵ دقیقه صبر کنید تا دمای لوله با دمای آب درون بشر به تعادل برسد (برای درستی بیشتر نتایج، بهتر است در هر بشر یا حمام آب گرم، سه لوله در نظر بگیرید).
۵- قطعات چغندر لبویی را با دستمال کاغذی خشک کنید. درون هر لوله، یک قطعه چغندر لبویی قرار دهید.
۶- پس از ۳۰ دقیقه، لولهها را به آرامی تکان دهید تا رنگ بیرون آمده از چغندر با آب کاملاً مخلوط شود.
۷- یک صفحه کاغذ سفید را در پشت لولهها نگه دارید تا تغییرات رنگ قابل مشاهده باشد. عمق و میزان رنگ را برآورد کنید. میتوانید از اصطلاحاتی مانند بدون رنگ، صورتی کمرنگ، قرمز کمرنگ، صورتی تیره، قرمز تیره یا عباراتی مشابه با آنها استفاده کنید. بشرها را به ترتیب دما مرتب کنید و سعی کنید تا رابطه بین رنگ و دما را حدس بزنید.
۸. در نهایت جدول زیر را با مشاهدات خود تکمیل کنید:
جدول تکمیل شده:
| دمای بشر یا حمام آب گرم | مشاهده در لوله اول | مشاهده در لوله دوم | مشاهده در لوله سوم | نتیجهگیری کلی شدت رنگ |
|---|---|---|---|---|
| صفر درجه | بیرنگ (یا صورتی بسیار بسیار کمرنگ) | بیرنگ | بیرنگ | خروج رنگدانه تقریباً صفر است |
| ۲۰ درجه | صورتی بسیار کمرنگ | صورتی بسیار کمرنگ | صورتی بسیار کمرنگ | خروج ناچیز رنگدانه (در حد طبیعی) |
| ۴۰ درجه | صورتی کمرنگ | صورتی کمرنگ | صورتی کمرنگ | خروج کم رنگدانه به دلیل افزایش نفوذپذیری غشا |
| ۶۰ درجه | قرمز روشن (یا صورتی پررنگ) | قرمز روشن | قرمز روشن | خروج زیاد رنگدانه ناشی از آسیب دیدن غشا |
| ۸۰ درجه | قرمز تیره (بسیار پررنگ) | قرمز تیره | قرمز تیره | خروج بسیار شدید به علت تخریب کامل غشاها |
سؤال: چه ارتباطی میان دما و مقدار رنگِ خارجشده از چغندر مشاهده کردید و علت بروز این پدیده چیست؟
پاسخ خلاصه: با افزایش دما، مقدار رنگ خارجشده از چغندر بیشتر و رنگ محلول پررنگتر (تیرهتر) میشود. علت آن آسیب دیدن و افزایش نفوذپذیری غشای سلول و واکوئول در اثر گرماست.
پاسخ تشریحی و کامل: رابطه: بین دما و خروج رنگدانه، یک رابطهٔ مستقیم وجود دارد. هر چه دمای حمام آب گرم بالاتر باشد، خروج رنگدانههای قرمز (بتالین) به درون آب بیشتر است.
علت علمی پدیده: غشای سلولها از دو لایه چربی (فسفولیپید) و پروتئین تشکیل شده و خاصیت نفوذپذیری انتخابی دارد (مانع خروج طبیعی مواد داخل سلول میشود).
با افزایش دما:
۱. جنبش مولکولهای چربی غشا بیشتر و غشا سیالتر و ناپایدارتر میشود.
۲. در دماهای بالا (بهویژه ۶۰ و ۸۰ درجه)، پروتئینهای موجود در غشا ساختار طبیعی خود را از دست میدهند (واسرشته یا دِناتوره میشوند) و منافذ بزرگی در غشا پدید میآید. در نتیجه، رنگدانهها به راحتی از سلول نشت کرده و وارد آب میشوند.
با توجه به اینکه رنگدانههای چغندر بیشتر در واکوئول مرکزی قرار دارند، افزایش دما چه تأثیری بر اندامک واکوئول و ساختار سلول میگذارد؟
پاسخ خلاصه: افزایش دما باعث تخریب غشای واکوئول (تونوپلاست) و همچنین غشای سیتوپلاسمی سلول میشود؛ در نتیجه یکپارچگی سلول به هم میریزد و محتویات واکوئول به بیرون تخلیه میشوند.
پاسخ تشریحی و کامل: رنگدانههای بنفش و قرمز چغندر درون اندامکی به نام واکوئول مرکزی (کریچه) محبوس هستند که توسط یک لایه غشا پوشانده شده است.
برای اینکه رنگدانه از چغندر خارج شود، باید از دو مانع غشایی عبور کند: اول غشای واکوئول، و دوم غشای پلاسمایی سلول.
گرمای زیاد (بهخصوص در دمای بالای ۶۰ درجه سانتیگراد):
۱. به ساختار چربیها و پروتئینهای تشکیلدهندهٔ غشای واکوئول آسیب شدید میزند و سبب پاره شدن آن میشود.
۲. با متلاشی شدن غشای واکوئول، رنگدانهها وارد سیتوپلاسم شده و سپس از منافذ بازشدهٔ غشای سلول به آب مقطر بیرون سرازیر میشوند.
۳. علاوه بر این، حرارت بالا پروتئینهای سلولی را تخریب کرده و باعث مرگ سلول چغندر میشود.
💡 جمعبندی ویژهٔ امتحان و ارائه در کلاس
صفر تا ۲۰ درجه: غشاها سالماند نفوذپذیری انتخابی حفظ میشود آب شفاف و تقریباً بیرنگ است.
۴۰ درجه: تحرک لایههای چربی غشا زیاد میشود نفوذپذیری کمی بالا میرود رنگ صورتی ملایم.
۶۰ تا ۸۰ درجه: غشای سلول و واکوئول پاره و تخریب میشوند نشت گسترده رنگدانهها به بیرون رنگ کاملاً قرمز تیره.
جواب تحقیق کنید صفحه ۹۰ فصل یازدهم بخش پنجم علوم تکمیلی هفتم
شکل روبرو، تنوع طول در انواع سلولها را نشان میدهد.

الف- با مراجعه به منابع معتبر، تحقیق کنید کوچکترین طول سلول نشان داده شده در این شکل، مربوط به چه گروهی از جانداران است؟
پاسخ خلاصه: مربوط به باکتریها (سویهٔ بسیار کوچک مایکوپلاسما) است.
پاسخ تشریحی و کامل: کوچکترین سلول نشاندادهشده در شکل، مایکوپلاسما با اندازهٔ میکرومتر است. مایکوپلاسماها گروهی از باکتریهای بسیار ریز و بدون دیوارهٔ سلولی هستند که به عنوان کوچکترین جانداران مستقلِ شناختهشده روی زمین نیز شناخته میشوند.
ب- بزرگترین طول سلول نشان داده شده در این شکل، چند برابر بزرگتر از کوچکترین طول سلول است؟
پاسخ خلاصه: بزرگترین طول سلول نشاندادهشده (سلول عصبی تا سانتیمتر) حدود ۵۰۰ هزار برابر بزرگتر از کوچکترین طول سلول ( میکرومتر) است.
پاسخ تشریحی و کامل: برای محاسبهٔ این نسبت، باید واحدها را یکسان کنیم (هر سانتیمتر برابر با ۱۰ هزار میکرومتر است):
۱. اندازهٔ کوچکترین سلول (مایکوپلاسما): میکرومتر
۲. بیشترین طول سلول عصبی: سانتیمتر
۳. تبدیل سانتیمتر به میکرومتر:
محاسبهٔ نسبت (چند برابر):
نکتهٔ علمی: مقصود از «بزرگترین طول سلول در این شکل»، بیشترین طولِ امتداد یافته در میان نمونههای تصویر (یعنی دُمطویل سلول عصبی) است، وگرنه سلولهای گیاهی یا جانوری دیگر حجم بیشتری دارند، اما در این جدول طولِ خطی سلول عصبی تا ۱۰ سانتیمتر امتداد یافته است.
جواب خود را بیازمایید صفحه ۹۲ فصل اول بخش اول علوم تکمیلی هفتم
یکی از ویژگیهایی که بین سلولهای یوکاریوتی و سلولهای پروکاریوتی متفاوت است، وجود سیستم غشاهای درونی (اندامکهایی که دارای غشای مخصوص به خود هستند) است. به نظر شما وجود این سیستم چه مزیتهایی برای سلول یوکاریوتی ایجاد میکند؟
پاسخ خلاصه: وجود غشاهای درونی باعث تقسیم سلول به بخشهای مختلف میشود؛ در نتیجه کارهای گوناگون سلول تداخل پیدا نمیکنند، واکنشهای شیمیایی با سرعت و دقت بالایی انجام میشوند و سلول میتواند بسیار بزرگتر و پیچیدهتر از سلولهای پروکاریوتی رشد کند.
پاسخ تشریحی و کامل (برای یادگیری عمیق): سلولهای یوکاریوتی (مانند سلولهای گیاهی، جانوری، قارچها و آغازیان) برخلاف پروکاریوتها (مانند باکتریها)، درون خود کیسهها و بخشهای غشاداری به نام اندامک (مثل هسته، میتوکندری، شبکهٔ آندوپلاسمی و دستگاه گلژی) دارند. این سیستم غشاهای درونی مزیتهای بسیار مهمی دارد:
۱. ایجاد اتاقکهای اختصاصی (جداسازی محیطها):
هر اندامک با غشای مخصوص خود جدا شده است. این کار مثل اتاقهای یک خانه است که هر کدام کار جداگانهای انجام میدهند و مواد و آنزیمهای درون آنها با بخشهای دیگر سلول قاطی نمیشوند.
۲. جلوگیری از تداخل واکنشها:
گاهی در یک بخش سلول، واکنشهای تجزیهکننده و در بخش دیگر واکنشهای سازنده رخ میدهد. غشاها مانع تداخل این واکنشهای متضاد با یکدیگر میشوند.
۳. افزایش کارایی و نظم سلول:
به دلیل وجود این نظم و تقسیم کار دقیق، کارخانهی سلول میتوانند مواد غذایی را بسازد، انرژی تولید کند و پسماندها را به بهترین شکل مدیریت کند.
۴. توانایی داشتن جثه و ساختار پیچیدهتر:
به همین دلیل است که جانداران یوکاریوتی میتوانند پرسلولی شوند و بافتها و اندامهای پیچیدهای (مثل گیاهان و جانوران) را به وجود بیاورند.
جواب خود را بیازمایید صفحه ۹۳ فصل ۱ بخش ۱ علوم تکمیلی هفتم
جمله زیر را با دقت بخوانید:
از طرفی، به لطف شیمیدانان، میدانیم که تمام موجودات مادی شناخته شده در جهان، از اتم و مولکول ساخته شدهاند. از طرف دیگر، میدانیم که موجودات زنده، جزو موجودات مادیاند و در متن کتاب هم خواندیم که سلول، واحد ساختار و عمل در موجودات زنده است.
در نگاه اول، به نظر میرسد این دو جمله با همدیگر سازگار نیستند:
موجودات زنده از سلول تشکیل شدهاند یا از مولکول؟
پاسخ: موجودات زنده از هر دو تشکیل شدهاند.
توضیح کامل: این یک تضاد نیست، بلکه یک «سلسلهمراتب» است. مولکولها مثل آجرهایی هستند که بخشهای مختلف سلول (مثل اندامکها) را میسازند و سلولها، آجرهای سازندهٔ موجود زنده هستند. پس موجود زنده از سلول ساخته شده و سلول خودش از مولکول ساخته شده است. مثل این است که بگوییم آیا خانه از «آجر» ساخته شده یا «اتاق»؟ هر دو درست است؛ اتاقها از آجر ساخته شدهاند و خانه از اتاقها تشکیل شده است.
آیا میتوان گفت که همه موجودات مادی، به نوعی، از سلول تشکیل شدهاند؟ مثلاً آیا میتوانیم از سلولهای تشکیلدهنده سنگ خارا یا سلولهای سازنده قطعات آهنی صندلیمان صحبت کنیم؟
پاسخ: خیر.
توضیح کامل: فقط موجودات زنده هستند که ساختار سلولی دارند. سنگ خارا، آهن و سایر اشیای غیرزنده، از «ماده» (اتمها و مولکولها) ساخته شدهاند، اما فاقد ساختار سلولی هستند. سلول، واحدِ اختصاصیِ «حیات» است؛ بنابراین سنگ و آهن «ماده» هستند اما «زنده» نیستند و به همین دلیل سلول ندارند.
آیا باید موجودات زنده را از موجودات مادی مستثنا کرد و گفت موجودات زنده بهجای مولکول، از سلول تشکیل شدهاند؟
پاسخ: خیر، اصلاً نباید مستثنا کرد.
توضیح کامل: زیستشناسی (علم حیات) بر پایهٔ شیمی (علم مواد) بنا شده است. تمام فعالیتهای حیاتی در موجود زنده، در واقع واکنشهای شیمیاییِ پیچیدهای هستند که بین مولکولها رخ میدهند. پس موجودات زنده هم بخشی از «موجودات مادی» جهان هستند، با این تفاوت که ماده در آنها به شکلی بسیار پیچیده، منظم و هدفمند (در قالب سلول) سازماندهی شده است.
با توجه به شکل زیر، چگونه میتوانید توضیح دهید که به راستی، این دو جمله به ظاهر ناسازگار، با هم آشتیپذیرند و درواقع دو روی یک سکه را به ما نشان میدهند؟
پاسخ کوتاه: این دو جمله، فقط به دو «سطح» مختلف از سازماندهی ماده اشاره دارند؛ یکی به اجزای سازنده (میکروسکوپی) و دیگری به واحد عملکردی (بیولوژیکی).
پاسخ تشریحی (با استفاده از تصویر):
شکل نشان میدهد که حیات از سطوح پایین شروع شده و به سطوح بالاتر میرسد:
۱. سطح اتم و مولکول: زیربنای شیمیایی و فیزیکی جهان است. همه چیز (چه زنده و چه غیرزنده) از این مرحله ساخته میشود.
۲. سطح اندامک و سلول: این مرحله، «ویژگیِ مخصوصِ حیات» است. سلول در واقع پیشرفتهترین شکلِ سازماندهیِ اتمها و مولکولهاست که در آن «حیات» پدیدار میشود.
بنابراین، این دو جمله با هم آشتیپذیرند: موجود زنده از سلول ساخته شده است (واحدِ ساختارِ حیات)، و سلول خودش از مولکولها ساخته شده است (واحدِ ساختارِ ماده). این در واقع «دو روی یک سکه» است؛ یک روی سکه به ما میگوید حیات چگونه کار میکند (سلول)، و روی دیگر به ما میگوید حیات از چه چیزی ساخته شده است (مولکول).

پاسخ خود را بیازمایید صفحه ۹۳ فصل اول بخش اول علوم تکمیلی هفتم
آیا جملۀ زیر درست است؟ پاسخ خود را توضیح دهید.
«گیاهان فقط در شب کربن دی اکسید تولید میکنند و در روز که نور خورشید وجود دارد، فقط اکسیژن تولید میکنند».
پاسخ خلاصه: خیر، این جمله نادرست است. گیاهان در روز همزمان با انجام فتوسنتز (تولید اکسیژن)، تنفس سلولی هم دارند و کربندیاکسید تولید میکنند؛ اما چون سرعت فتوسنتز در روز بسیار بیشتر از تنفس است، در مجموع در روز اکسیژن آزاد میکنند و در شب (به دلیل نبود نور و توقف فتوسنتز) فقط کربندیاکسید تولید میکنند.
پاسخ تشریحی و کامل (برای یادگیری عمیق): برای درک این موضوع باید بدانیم گیاهان دو کار مهم انجام میدهند:
۱. تنفس سلولی (همیشه و ۲۴ ساعته): گیاهان مثل همهٔ جانداران زنده، برای بهدست آوردن انرژی به تنفس نیاز دارند. در این فرآیند، قند و اکسیژن را مصرف میکنند و کربندیاکسید و آب تولید میکنند. این کار شبانهروز (هم روز و هم شب) ادامه دارد.
۲. فتوسنتز یا غذاسازی (فقط در روز و با حضور نور): گیاهان در روز با استفاده از نور خورشید، کربندیاکسید و آب را میگیرند و قند و اکسیژن میسازند.
در روز: گیاه همزمان هم تنفس میکند (کربندیاکسید تولید میکند) و هم فتوسنتز انجام میدهد (اکسیژن تولید میکند). اما چون سرعت فتوسنتز خیلی بیشتر از تنفس است، مقدار زیادی اکسیژن آزاد میکند و کربندیاکسیدی که تولید شده بلافاصله در خودِ فتوسنتز مصرف میشود. به همین دلیل به ظاهر فکر میکنیم فقط اکسیژن تولید میکند.
در شب: چون نور خورشید نیست، فتوسنتز متوقف میشود؛ اما تنفس سلولی ادامه دارد. بنابراین در شب، گیاه فقط کربندیاکسید آزاد میکند.
پاسخ خود را بیازمایید صفحه ۳ فصل ۹۵ بخش ۱ علوم تکمیلی هفتم
جدول زیر را کامل کنید.
| جاندار | اتوتروف | هتروتروف – گیاهخوار | هتروتروف – گوشتخوار | هتروتروف – همهچیزخوار |
|---|---|---|---|---|
| انسان | ✔️ | |||
| موش فاضلاب | ✔️ | |||
| گاو | ✔️ | |||
| درخت چنار | ✔️ |
پاسخ و توضیح خلاصه (برای یادداشت دانشآموز):
انسان: هتروتروف (همهچیزخوار)؛ چون هم از گیاهان و هم از جانوران تغذیه میکند.
موش فاضلاب: هتروتروف (همهچیزخوار)؛ همهچیز (دانهها، مواد گیاهی، حشرات، لاشه و پسماندهای انسانی) را میخورد.
گاو: هتروتروف (گیاهخوار)؛ فقط از علف و خوراک گیاهی تغذیه میکند.
درخت چنار: اتوتروف (تولیدکننده)؛ با استفاده از نور خورشید و فرآیند فتوسنتز غذای خود را میسازد.
توضیح تکمیلی و مفهومی:
۱. اتوتروفها (خودپرورده یا تولیدکننده): جاندارانی هستند که مواد آلی مورد نیاز خود را به روش فتوسنتز (مانند گیاهان سبز، جلبکها و برخی باکتریها) از مواد معدنی ساده تولید میکنند. مثل: درخت چنار.
۲. هتروتروفها (دگرپرورده یا مصرفکننده): جاندارانی که قادر به غذاسازی نیستند و باید انرژی و ماده را از مصرف سایر جانداران تأمین کنند.
بر اساس نوع رژیم غذایی به سه دسته تقسیم میشوند:
گیاهخوار: جاندارانی مانند گاو و گوسفند که فقط منبع گیاهی مصرف میکنند.
گوشتخوار: جاندارانی مانند شیر، گرگ و عقاب که از گوشت سایر جانوران تغذیه میکنند.
همهچیزخوار: جاندارانی مانند انسان، موش فاضلاب، خرس و کلاغ که رژیم غذایی متنوعی شامل هر دو منبع گیاهی و جانوری دارند.
توجه: شما دانش آموز پایه هفتم متوسطه اول می توانید برای دسترسی سریع و آسان تر به معنی مطالب آموزشی و جواب سوالات درس های کتاب علوم تجربی تکمیلی (ویژه مدارس استعداد درخشان) پایه هفتم متوسطه اول ، در انتهای عنوان خود عبارت «ماگرتا» را نیز در گوگل جستجو کنید.
پاسخ فصل بعدی:
پاسخ فصل قبلی: جواب فصل دهم بخش چهارم علوم تکمیلی هفتم
📝 در انتها امیدواریم که مقاله جواب فعالیت ها و تمرین های فصل یازدهم بخش پنجم کتاب علوم تجربی تکمیلی ویژه استعداد درخشان پایه هفتم متوسطه اول، برای شما دانش آموزان عزیز مفید بوده باشد و توانسته باشید تا از آن استفاده و بهره برده باشید.

























