جواب درس ۱ بخش چهارم فرهنگ و هنر نهم 🎤 آواهای قومی (مردمی)

جواب درس 1 بخش چهارم فرهنگ و هنر نهم : در این نوشتار پاسخ سوالات و تمرینات صفحه ۱۵۱ ، ۱۵۲ و ۱۵۵ درس ۱ اول (آواهای قومی (مردمی)) بخش چهارم (هنرهای آوایی) کتاب فرهنگ و هنر پایه نهم متوسطه اول را برایتان آماده کرده‌ایم. با بخش آموزش و پرورش ماگرتا همراه شوید.

همچنین بخوانید: گام به گام کتاب فرهنگ و هنر نهم متوسطه اول

جواب فکر کنید صفحه ۱۵۱ درس اول بخش چهارم فرهنگ و هنر نهم

آیا تا به حال به آوازهای اقوام مختلف ایرانی گوش داده‌اید؟ به نظر شما این آوازها با یکدیگر چه تفاوت‌هایی دارد؟

پاسخ: بله، درست حدس زده‌اید؛ مهم‌ترین و بارزترین تفاوت آوازهای اقوام مختلف ایرانی در تفاوت زبانی، گویش‌ها و لهجه‌های آن‌هاست.

اما اگر بخواهیم دقیق‌تر بررسی کنیم، انسان‌ها و اقوام مختلف همان‌طور که در زندگی روزمره با زبان، لهجه و لحنِ مخصوص به خود گفت‌وگو می‌کنند و شعر می‌خوانند، همان‌گونه نیز آواز سر می‌دهند و موسیقی خود را خلق می‌کنند. این آواها علاوه‌بر داشتن زبان و لهجهٔ بومی، دارای شعر، معنی و وزن (ریتم) مخصوص به آن منطقه هستند.

بله، درست حدس زده‌اید؛ مهم‌ترین تفاوت آوازهای اقوام در تفاوت زبانی و لهجه‌های آن‌هاست، اما چگونه؟
به نظر می‌رسد اقوام همان‌طور که گفت‌وگو می‌کنند و شعر می‌خوانند همان‌گونه نیز آواز می‌خوانند. این آوازها دارای لهجه و زبان مخصوص به خود بوده و اشعار نیز دارای معنی و وزن است.

پاسخ: هر آواز قومی بر اساس سه رکن اصلی با یکدیگر متفاوت است:

۱. تفاوت در صوت و لحن:
رنگ صدا و لحن خوانندگان در مناطق گوناگون (مانند مناطق کوهستانی، کویری یا ساحلی) تحت تأثیر آب‌وهوا، شیوهٔ زندگی و فرهنگ آن قوم شکل گرفته است.

۲. تفاوت در وزن و نظام ریتمیک:
ریتم و ضرب‌آهنگ آوازها کاملاً وابسته به وزن شعر و نوع لهجه و زبان آن قوم است؛ مثلاً ریتم یک آواز حماسی و رزمی با یک آواز کار یا لالایی تفاوت دارد.

۳. تفاوت در محتوا و کاربرد:
آواهای قومی بر اساس نوع زندگی، آیین‌ها و باورها کاربردهای متفاوتی دارند؛ از جمله:
آواهای کار و تلاش: برای هماهنگی و کاهش خستگی در هنگام کشاورزی، بافندگی یا دامداری.
آواهای مذهبی و آیینی: مانند ذکرخوانی‌ها، مناجات‌ها و مراسم سوگواری خاص هر قوم.
آواهای حماسی و بزمی: برای بیان داستان‌های پهلوانی، اساطیری و تاریخ قوم (مانند شاهنامه‌خوانی و منظومه‌خوانی‌ها).

جواب تجربه کنید صفحه ۱۵۱ و ۱۵۲ درس ۱ بخش چهارم فرهنگ و هنر نهم

بیایید به عنوان نمونه، سه آواز ترکی، کردی و لری را با هم مقایسه کنیم.

🔸 به شعر این آواز با زبان ترکی توجه کنید:
«صبح اولدی هر طرفدن اوجالدی اذان سسی»، (صبح شد و از هر سمت، صدای اذان بلند شد)
«گویا گلیر ملائکه لر دن قرآن سسی»، (گو یا که از فرشتگان، صدای قرآن می‌آید)
_{محمدحسین شهریار}

🔸 حال به شعر این آواز با زبان کردی توجه کنید:
«یا ره سول‌الله، یا شای مه دینه»، (یا رسول‌الله یا شاه مدینه)
«هه ر که‌س، عاشقته دلی مه شکینه»، (هر کس عاشق توست، دل شکسته‌تر است)

🔸 و نمونه آواز لری:
«دایه دایه وقته جنگه»، (مادر مادر وقت جنگ و دفاع است)
«قطار گه بالا سرم پرُش فِشنگه»، (قطار فشنگ روی سرم پُر و آماده است)

🔸 به نظر شما این سه آواز چه تفاوتی با هم دارند؟

پاسخ: تفاوت این سه آواز، فراتر از تغییر کلمات است. همان‌طور که در درس آموختیم، هر آواز از سه رکن صوت، وزن (ریتم) و محتوا تشکیل شده که باعث تمایز آن‌ها از یکدیگر می‌شود. بیایید این تفاوت‌ها را بررسی کنیم:

۱. تفاوت در «محتوا و کاربرد» (مهم‌ترین بخش):
آواز ترکی (اشعار استاد شهریار): محتوای آن عرفانی و مذهبی است. این آواز با موضوع سپیده دم و صدای اذان، احساس آرامش، پرستش و ستایش خدا را به شنونده منتقل می‌کند.
آواز کردی: محتوای آن نیایشی و عاشقانه (در مدح پیامبر) است. این آواز سوز و گداز درونی و ارادت قلبی را نشان می‌دهد و فضای آن حزن‌آلود و در عین حال عاشقانه است.
آواز لری (دایه دایه): محتوای آن حماسی و رزمی است. این آواز برای دعوت به دفاع، شجاعت و ایستادگی در میدان نبرد ساخته شده است.

۲. تفاوت در «وزن و ریتم» (نظام موسیقایی):
آوازهای ترکی و کردی: دارای وزنی کشیده، آرام و با تکیه‌های نرم هستند که اجازه می‌دهد شنونده روی کلمات و مفاهیم معنویِ شعر تامل کند (مناسب برای مناجات).
آواز لری: دارای ریتم تند، کوبنده و ضرب‌آهنگِ رزمی است. در این آواز، ضربه‌ها طوری است که حس حرکت، جنبش و آمادگی برای نبرد را در شنونده زنده می‌کند.

۳. تفاوت در «زبان و لهجه»:
هر قوم با لهجه و زبان مادری خود، به زیباترین شکل ممکن به بیان مفاهیم پرداخته است. تفاوت در تلفظ واژگان (مثلاً واژه‌های لری با طنینی متفاوت از ترکی ادا می‌شوند)، به موسیقیِ محلی هر منطقه، “رنگ صوتی” منحصربه‌فردی داده است.

جدول مقایسه‌ای برای درک بهتر:

نتیجه‌گیری برای دانش‌آموز: تفاوت اصلی این آوازها در «هدف» آن‌هاست. موسیقیِ یک قوم، آینه‌ی تمام‌نمای زندگی آن‌هاست؛ جایی که باید برای دفاع از وطن (لری) فریاد بزنند، موسیقی حماسی می‌شود و جایی که باید با خدا خلوت کنند (ترکی و کردی)، موسیقی به سمت آرامش و نیایش می‌رود. این یعنی هنرِ آوایی، بخشی از رفتار انسانی در طول زندگی است.

پاسخ خودارزیابی صفحه ۱۵۵ درس اول بخش چهارم فرهنگ و هنر نهم

به کاربرد نمونه‌های صوتی که می‌شنوید توجه کنید و نام و زبان آنها را بیابید. چند نمونه از موسیقی‌های قومی را جمع‌آوری کرده و مشخصات آن از قبیل: نام آواز، نام قوم، زبان و کاربرد آنها را بنویسید.
می‌توانید پرسش‌های خود را از افراد بزرگ‌تر فامیل نیز سؤال کنید.

پاسخ: برای پاسخ به این خودارزیابی، می‌توانید از نمونه‌های مشهوری که در متن کتاب (صفحات ۱۵۳ و ۱۵۴) به آن‌ها اشاره شده استفاده کنید. شما می‌توانید این جدول را در دفتر خود بنویسید و اگر از بزرگ‌ترهای فامیل نمونه‌های بیشتری شنیدید، به آن اضافه کنید:

راهنمای تکمیل این تمرین (چگونه برای کلاس آماده شویم؟):

۱. استفاده از تجربیات خانواده:
از پدر، مادر یا پدربزرگ و مادربزرگ خود بپرسید: “آیا آواز خاصی از مراسم‌های قدیمی یا آیین‌های منطقهٔ خودمان (مثل مراسم‌های عروسی، سوگواری یا کار کشاورزی) به یاد دارید؟” بسیاری از آن‌ها قطعاً آوازهایی (مثل لالایی‌های محلی یا آوازهای هنگامِ کار) را به یاد دارند که برای این تمرین عالی است.

۲. توجه به «کاربرد» در موسیقی:
همان‌طور که در خودارزیابی خواسته شده، یادتان باشد که موسیقی قومی بی‌دلیل نیست؛ حتماً بنویسید که آن آواز در چه مراسمی (مثلاً هنگامِ چیدن محصول، هنگامِ نیایش در ماه رمضان، یا هنگامِ نقل داستان‌های پهلوانی) خوانده می‌شود.

۳. نکتهٔ مهم برای دانش‌آموزان:
هنرِ آوایی اقوام ایرانی، یک «رنگین‌کمان فرهنگی» است. هرچه بیشتر تحقیق کنید، متوجه می‌شوید که در هر منطقه، نوعِ استفاده از صدا و وزنِ شعر، با نوعِ زندگی و باورهای آن مردم پیوند عمیقی دارد. سعی کنید در کلاس، اگر آواز یا قطعه‌ای دارید، آن را برای دوستانتان پخش کنید یا دربارهٔ حس‌وحالی که به شما می‌دهد، توضیح دهید.

پاسخ تجربیات بیشتر صفحه ۱۵۵ درس ۱ بخش چهارم فرهنگ و هنر نهم

اقوام، رنگین‌کمان زیبای فرهنگی ایران هستند. در خانواده، فامیل و دوستان خود جست‌وجو کنید تا قومی را شناسایی کنید و منابع موسیقی این درس را برایشان پخش کنید تا بشنوند. سپس از آنها درباره دلایل کاربرد این موسیقی در آن قوم سؤال کنید. این موسیقی چه کاربردی دارد؟ کاربرد مذهبی، شغلی و… .

توجه داشته باشید که هیچ موسیقی‌ای در اقوام نیست که کاربرد نداشته باشد؛ چون، موسیقی بخشی از رفتار انسانی آنان در طول زندگی (حین کار، مراسم مذهبی، تولد، سوگ و …) بوده است. کاربردهای گوناگونی که یافته‌اید را در کلاس با دوستان خود مطرح کنید.

پاسخ: همان‌طور که در کتاب آموختیم، «موسیقی اقوام بخشی از رفتار طبیعی زندگی آن‌هاست و هیچ موسیقی محلی بدون کاربرد وجود ندارد.»

برای این فعالیت، گفت‌وگویی با یکی از افراد فامیل/آشنایان انجام شده و یافته‌ها به همراه تحلیل کاربردها به شرح زیر دسته‌بندی شده است:

۱. گزارش مصاحبه و ثبت مشخصات:

• قوم / منطقه مورد بررسی: قوم لر / ل بختیاری و لرستان
• فرد مصاحبه‌شونده: پدربزرگ / یکی از آشنایان کهنسال
• قطعات پخش‌شده و بررسی‌شده: ترانهٔ معروف «دایه دایه» و نوای سرنا و دهل محلی

۲. بررسی کاربردهای گوناگون موسیقی در زندگی این قوم:

1. کاربرد شغلی و کار (کارآواها):
   • هنگام درو کردن گندم، چرای دام و کار در شالیزار و دشت، نغمه‌هایی به نام «بِروال» یا آوازهای کار خوانده می‌شود.
   • دلیل کاربرد: کاستن از خستگی جسمی ناشی از کار سنگین روزانه، هماهنگ کردن ریتم دست و پای کارگران و ایجاد روحیه و نشاط جمعی.
2. کاربرد حماسی، دفاعی و رزمی:
   • قطعه‌هایی مثل «دایه دایه وقت جنگه» همراه با سازهای بادی (سرنا) و کوبه‌ای پرقدرت (دهل).
   • دلیل کاربرد: ایجاد هیجان، شجاعت، دلاوری و روحیهٔ ایستادگی برای دفاع از ایل، میهن و خانواده در برابر خطرات و تجاوزات.
3. کاربرد در سوگواری و مراسم غم (آیین سوگ):
   • آوای سوزناک «چَمَری» یا «گاگریو» که با همراهی نوای سوزناک ساز نی یا سرنا نواخته می‌شود.
   • دلیل کاربرد: تخلیهٔ اندوه درونی بازماندگان، ادای احترام به فرد از دست رفته و همراهی و همدردی طایفه با داغ‌دیدگان.
4. کاربرد در شادی، تولد و جشن‌ها:
   • نوای شاد ساز و نقاره همراه با ترانه‌های سرور و پایکوبی اقوام.
   • دلیل کاربرد: پیوند نسل‌ها، تحکیم دوستی‌های فامیلی و شکرگزاری برای آغاز زندگی مشترک یا به دنیا آمدن فرزند.
5. کاربرد در کودکی و آرامش خانوادگی (لالایی‌ها):
   • خواندن لالایی توسط مادران با کلماتی سرشار از محبت و آرزوهای نیک برای فرزند.
   • دلیل کاربرد: آرامش دادن به نوزاد برای خوابیدن، تقویت پیوند عاطفی میان مادر و فرزند و آموزش غیرمستقیم لهجه و هویت بومی از روزهای نخست زندگی.

جدول خلاصهٔ کاربردها (مناسب برای نوشتن در دفتر یا تخته کلاس):

نتیجه‌گیری برای ارائه در کلاس: موسیقی اقوام ایران صرفاً جنبهٔ تفریح و سرگرمیِ گذران نداشته، بلکه ابزاری حیاتی برای زیستن و همبستگی اجتماعی بوده است. انسان‌ها در شادی با آن پیوند بسته، در سوگ با آن تسلی یافته، هنگام کار با آن قدرت گرفته و در دفاع از آب و خاک با آن شجاعت یافته‌اند. این پیوستگی عمیق میان زندگی و هنر، همان چیزی است که به آواهای قومی ایران اصالت و ماندگاری بخشیده است.

پاسخ درس بعدی: جواب درس ۲ بخش چهارم فرهنگ و هنر نهم

پاسخ درس قبلی: جواب درس ۳ فصل سوم بخش سوم فرهنگ و هنر نهم

✅ در این مطلب گام به گام درس ۱ اول بخش چهارم فرهنگ و هنر پایه نهم متوسطه اول را مرور کردیم. جهت مشاهده گام به گام سایر دروس کافیست نام آن را به همراه عبارت ماگرتا در گوگل جست و جو نمایید. همچنین اگر سوالی دارید آن را از قسمت دیدگاه با سایر دانش آموزان به اشتراک بگذارید.