جواب درس ۴ بخش چهارم فرهنگ و هنر نهم 🎼 وزن و ریتم در آواهای ایرانی

جواب درس 4 بخش چهارم فرهنگ و هنر نهم : در این نوشتار پاسخ سوالات و تمرینات صفحه ۱۶۸ ، ۱۶۹ ، ۱۷۱ و ۱۷۲ درس ۴ چهارم (وزن و ریتم در آواهای ایرانی) بخش چهارم (هنرهای آوایی) کتاب فرهنگ و هنر پایه نهم متوسطه اول را برایتان آماده کرده‌ایم. با بخش آموزش و پرورش ماگرتا همراه شوید.

همچنین بخوانید: گام به گام کتاب فرهنگ و هنر نهم متوسطه اول

جواب فکر کنید صفحه ۱۶۸ درس چهارم بخش چهارم فرهنگ و هنر نهم

🔸 چرا ریتم در ردیف دستگاهی وابستگی به شعر کلاسیک (حافظ، سعدی، مولانا و…) دارد؟

پاسخ: در موسیقی سنتی و ردیف دستگاهی ایران، آوازها و ملودی‌ها بیشتر با اشعار شاعران بزرگ و کلاسیک (مانند حافظ، سعدی، مولانا و فردوسی) اجرا می‌شوند. شعر کلاسیک فارسی دارای وزن عروضی، هجاهای منظم (کوتاه و بلند) و ریتم درونی مشخصی است؛ به همین دلیل، خواننده یا نوازنده برای اینکه لحن و ضرب‌آهنگ ملودی با کلمات شعر هماهنگ باشد، ریتم آواز خود را به ساختار منظم آن شعر وابسته و منطبق می‌کند تا موسیقی و کلام به زیبایی در هم آمیزند.

🔸 آیا ریتم‌خوانی در آواهای مردمی و قومی نیز وابسته به شعر است؟

پاسخ: خیر، وابستگی آواهای مردمی و قومی به شعر به اندازهٔ ردیف دستگاهی سفت‌وسخت و همیشگی نیست. در بسیاری از آواهای مردمی، کارآواها (آوازهای کار)، لالایی‌ها و موسیقی‌های محلی، ریتم بیشتر از حرکت، کارِ بدنی (مثل درو کردن، مشک زدن یا کار در مزرعه) یا رقص‌های محلی و ضرب‌آهنگ طبیعی زندگی سرچشمه می‌گیرد و حتی گاهی به جای کلمات باجایگزینی آواها یا کلمات ساده و تکرارشونده اجرا می‌شود.

🔸 آیا اشعار ریتم موسیقایی دارند؟

پاسخ: بله؛ اشعار به‌ویژه شعر کلاسیک فارسی، ذاتاً دارای ریتم و موسیقی درونی هستند. این ریتم موسیقایی به خاطر تکرار منظم هجاهای کوتاه («ت»، «نَ») و هجاهای بلند («تَ»، «نَن») در کنار هم به وجود می‌آید و وقتی با لحن و آهنگ خوانده می‌شود، حسی شبیه به ریتم و ضرب‌آهنگ موسیقایی را در گوش شنونده ایجاد می‌کند.

جواب تجربه کنید صفحه ۱۶۹ درس ۴ بخش چهارم فرهنگ و هنر نهم

حال بیایید با همین روش، اشعار دو نمونه آواز ردیف دستگاهی و قومی را که می‌شنوید، براساس آواز آن‌ها ریتم‌خوانی کنیم:

۱. نمونه آواز ردیف دستگاهی:
«به طواف کعبه رفتم به حرم ره ندادند» «عراقی»
ـ تفکیک هجاها:
{ بِ طُ وا فِ کَع بِ رَف تَم بِ حَ رَم رَه نَ دام دَند } = { تَنْتَن تَن تَن تَن تَن }

−−u−−uu−−−u−−u−uu

حالا شما مصرع دوم این آواز را هجابندی کنید:
«که تو در برون چه کردی که درون خانه آیی»

تفکیک هجاها: …

پاسخ: صرع اول (نمونه کتاب): «به طواف کعبه رفتم به حرم رهم ندادند» (عراقی)
مصرع دوم (برای هجابندی): «که تو در برون چه کردی که درون خانه آیی»

تفکیک هجاها و ریتم‌خوانی مصرع دوم:

{ کِ تُ دَر بُ رун چِ کَر دی کِ دُ رُ نِ خا نِ آ یی } = { تَن تَن تَن تَن تَن تَن تَن تَن تَن تَن }

• علائم هجایی: u — — u — — u — — — (کوتاه، بلند، بلند، کوتاه، بلند، بلند، کوتاه، بلند، بلند، بلند)

۲. نمونه آواز قومی لری (مردمی)
«دایه دایه وقته جنگه»
تفکیک هجاها:
{ دا یَه دا یَه وَق تَ جَن گَه } = { تَن تَن تَن تَن تَ }

u−−u−−uu

حالا شما مصرع دوم این آواز را هجابندی کنید:
«قطار که بالا سرم پُرش فِشَنگه»

تفکیک هجاها: …

پاسخ: مصرع اول (نمونه کتاب): «دایه دایه وقته جنگه»
مصرع دوم (برای هجابندی): «قطار بالا سرم پرِ تفنگه» (یا به گویش محلی متن کتاب: قطار کُرش فُرشه بالای سرم پِ شنگه)

تفکیک هجاها و ریتم‌خوانی مصرع دوم:

{ قِ طا رِ با لا سَ رَم پُ رِ تُ فَن گِ } = { تَن تَن تَن تَن تَن تَن تَن تَن تَن }

• علائم هجایی: u — u — — u u — — u (کوتاه، بلند، کوتاه، بلند، بلند، کوتاه، کوتاه، بلند، بلند، کوتاه)

پاسخ تجربه کنید صفحه ۱۷۱ درس چهارم بخش چهارم فرهنگ و هنر نهم

آیا می‌توانید ریتم‌های موجود در نمونه‌های شنیداری این درس را تشخیص بدهید؟ به نظر شما در این آهنگ‌ها، ریتم‌ها منظم و تکرار شونده است یا بدون ریتم؟

پاسخ: بله؛ با توجه به اینکه در هنرهای آوایی ایران نمونه‌های متفاوتی داریم، پاسخ به این سوال به نوع قطعه‌ای که می‌شنویم بستگی دارد:

۱. در بخش «تصنیف‌ها و ترانه‌ها»: ریتم‌ها کاملاً منظم، قابل شمارش و تکرار شونده هستند (مثل ضرب‌های منظم دوضربی، سه‌ضربی یا چهارضربی) و ضرب‌آهنگ آن‌ها به راحتی با دست یا پا قابل تشخیص و همراهی است.
۲. در بخش «آوازها» (ردیف دستگاهی و برخی آواهای قومی): ریتم‌ها حالت آزاد و غیرقابل شمارش (بدون ریتم منظم و تکرار شونده) دارند. وقتی به این آوازها گوش می‌کنیم، متوجه می‌شویم که ملودی و کلمات بدون تکرار یک الگوی ضربیِ ثابت اجرا می‌شوند و این نوع ریتم آزاد یکی از پیچیده‌ترین و ارزشمندترین ویژگی‌های هنرهای آوازی ایران است.

پاسخ خودارزیابی صفحه ۱۷۲ درس ۴ بخش چهارم فرهنگ و هنر نهم

با توجه به منابع شنیداری کلاس سعی کنید:
🔸 قطعات با ریتم منظم و آزاد را از هم تفکیک کنید.
🔸 یک تصنیف در ردیف دستگاهی و یک ترانه در آواهای قومی شناسایی کرده و با سیستم اتانین ریتم‌خوانی کنید.

پاسخ: بخش اول: تفکیک قطعات با ریتم منظم و آزاد

برای تفکیک قطعات باید به نوع ضرب‌آهنگ آن‌ها توجه کنیم:

• قطعات با ریتم منظم (قابل شمارش): قطعاتی هستند که ضرب‌های مشخص و تکرارپذیری دارند (مثل دوضربی، سه‌ضربی یا چهارضربی) و به راحتی می‌توان با دست یا پا ریتم آن‌ها را شمرد. نمونهٔ بارز آن‌ها تصنیف‌ها و ترانه‌ها هستند.
• قطعات با ریتم آزاد (غیرقابل شمارش): قطعاتی هستند که ضرب ثابت و تکرارشونده‌ای ندارند و ریتم آن‌ها آزاد و متناسب با کشش کلمات و لحن خواننده اجرا می‌شود. نمونهٔ بارز آن‌ها آوازها (چه در ردیف دستگاهی و چه در آوازهای قومی و محلی) هستند.

بخش دوم: شناسایی تصنیف دستگاهی و ترانه قومی و ریتم‌خوانی با سیستم اتانین

الف) یک نمونه تصنیف در ردیف دستگاهی:

• نام اثر (مثال): تصنیف «مرغ سحر» (در دستگاه ماهور)
• هجابندی و ریتم‌خوانی با سیستم اتانین:
• مصرع: «مرغ سحر ناله سر کن»
  • تفکیک هجاها: { مُرْ غِ سَ حَرْ نا لِ سَر کُنْ } = { تَنْتَن تَن تَنْتَن تَنْتَن تَنْتَن }
  • علائم اتانین: — u — — u — — u — — (بلند، کوتاه، بلند، بلند، کوتاه، بلند، بلند، کوتاه، بلند، بلند)

ب) یک نمونه ترانه در آواهای قومی (محلی):

• نام اثر (مثال): ترانهٔ محلی لری «دایه دایه وقتِ جنگه»
• هجابندی و ریتم‌خوانی با سیستم اتانین:
• مصرع: «دایه دایه وقته جنگه»
  • تفکیک هجاها: { دا یَه دا یَه وَق تَ جَن گَه } = { تَن تَن تَن تَن تَ }
  • علائم اتانین: u — u — u — u u (کوتاه، بلند، کوتاه، بلند، کوتاه، بلند، کوتاه، کوتاه)

پاسخ درس بعدی: جواب درس ۵ بخش چهارم فرهنگ و هنر نهم

پاسخ درس قبلی: جواب درس ۳ بخش چهارم فرهنگ و هنر نهم

✅ در این مطلب گام به گام درس ۱ اول بخش چهارم فرهنگ و هنر پایه نهم متوسطه اول را مرور کردیم. جهت مشاهده گام به گام سایر دروس کافیست نام آن را به همراه عبارت ماگرتا در گوگل جست و جو نمایید. همچنین اگر سوالی دارید آن را از قسمت دیدگاه با سایر دانش آموزان به اشتراک بگذارید.