جواب فصل هفتم علوم تکمیلی هشتم ؛ در این مقاله به جواب و حل سوال های متن تکمیلی ، بیشتر بدانید و خود را بیازمایید صفحه ۶۸ ، ۶۹ و ۷۲ فصل هفتم «الفبای زیست فناوری» علوم تجربی تکمیلی (ویژه مدارس استعداد درخشان) پایه هشتم متوسطه اول پرداخته ایم. در ادامه با بخش آموزش و پرورش ماگرتا همراه ما باشید.
همچنین بخوانید: گام به گام کتاب علوم تجربی تکمیلی (ویژه مدارس استعداد درخشان) هشتم

جواب متن تکمیلی صفحه ۶۸ فصل هفتم علوم تکمیلی هشتم
پروژه ژنوم انسان
بدن انسان از میلیاردها سلول تشکیل شده است. در هر کدام از این سلولها هم تعداد بسیار زیادی پروتئین تولید میشود. این پروتئینها یا در ساختمان اجزای سلول قرار میگیرند یا کارهای مختلف آن را انجام میدهند. با این حساب میتوانید حدس بزنید که چه مقدار پروتئین در بدن انسان وجود دارد و چه تعداد ژن برای تولید آنها لازم است؟

حدود ۲۵ سال پیش دانشمندان تصمیم گرفتند نقشهٔ ژنوم انسان را که دستور ساخت اینهمه پروتئین میدهد را مشخص کنند؛ بعد از اتمام این پروژه آنها به نتایج اعجابآوری رسیدند. تمام ویژگیها و صفات انسان توسط تنها حدود ۳۰ هزار ژن به وجود میآید. این تعداد تقریباً دو برابر تعداد ژنهای یک مگس یا یک کرم است. جالب اینجاست که تعداد زیادی از این ژنها بین ما و یک موجود ساده مثل باکتری مشترک است. با این حساب تعداد دستورهای لازم برای ساختن یک انسان خیلی بیشتر از یک کرم نیست. دانشمندان به این نتیجه رسیدهاند آنچه باعث پیچیدهتر شدن انسان نسبت به کرم یا مگس میشود، تفاوت در نحوهٔ اجرای دستورها است و نه لزوماً بیشتر بودن تعداد آنها.
فعالیت: تحقیق کنید که به جز انسان نقشهٔ ژنوم چه موجوداتی تا به الآن مشخص شده است؟!!
پاسخ کامل: پروژهٔ ژنوم انسان (HGP) نشان داد که درک ژنتیک انسان بدون مقایسه با ژنوم سایر جانداران ناقص خواهد بود؛ زیرا بسیاری از ژنها و عملکردهای سلولی در طول فرآیند فرگشت و آفرینش حفظ شدهاند. از اینرو دانشمندان ژنوم جانداران متعددی را رمزگشایی کردند که در دستههای زیر قرار میگیرند:
- موجودات مدل آزمایشگاهی (Model Organisms):
- باکتری اشریشیا کلی (E. coli): مهمترین باکتری مورد مطالعه در ژنتیک که ساختار ژنها و بیان پروتئین در آن بررسی شد.
- کرم سینورابدیتیس الگانس (C. elegans): یک کرم لولهای ساده که ژنوم آن مشخص شد تا نحوهٔ تقسیم سلولی، تمایز بافتها و فرآیند مرگ برنامهریزیشدهٔ سلولها در آن مطالعه شود.
- مگس سرکه (Drosophila melanogaster): معروفترین جاندار در مطالعات وراثت که تعیین ژنوم آن به کشف نحوهٔ کنترل تکوین اندامها کمک شایانی کرد.
- موش خانگی (Mus musculus): به عنوان یک پستاندار، شباهت ژنتیکی بسیار بالایی (بیش از ۸۵ درصد ژنهای عملکردی مشابه) با انسان دارد و برای بررسی بیماریهای انسانی و داروهای جدید کاربرد فراوان دارد.
- پستانداران و نخستیها:
- شامپانزه و بونوبو: نزدیکترین بستگان زیستی انسان با شباهت ژنومی نزدیک به ۹۸ تا ۹۹ درصد که مطالعهٔ تفاوتهای اندکِ نحوهٔ اجرای دستورهای ژنتیکی بین انسان و آنها به درک سازوکار ویژگیهای منحصربهفرد مغز انسان کمک میکند.
- حیوانات اهلی و اقتصادی: مانند سگ، گربه، گاو، اسب و خوک که هم در دامپزشکی و هم در بررسی صفات تولیدی و رفتاری مطالعه شدهاند.
- گیاهان:
- رشادی گوشموشی (Arabidopsis thaliana): نخستین گیاهی که توالی ژنوم آن کامل تعیین شد و به عنوان گیاه مدل برای درک تمام جنبههای زیستشناسی گیاهی بهکار میرود.
- محصولات کشاورزی مهم: مانند برنج، گندم، ذرت و سیبزمینی برای اصلاح نژاد، افزایش باردهی و مقاومت در برابر خشکی و آفات.
- میکروارگانیسمها و پاتوژنها (عوامل بیماریزا):
- ویروسهای مختلف (مانند کرونا و آنفلوانزا) و صدها گونه باکتری بیماریزا، جهت ساخت واکسن و کشف داروهای ضدباکتریایی هدفمند.
نکتهٔ مهم آموزشی: همانطور که در متن درس نیز اشاره شده است، تعداد ژنها بهتنهایی نشاندهندهٔ پیچیدگی یک جاندار نیست؛ بلکه نحوهٔ تنظیم بیان ژنها و اجرای دستورها است که سبب تفاوت شگفتانگیز بین جانداران ساده (مانند مگس و کرم) و موجودات پیچیده مانند انسان میشود.
پاسخ خلاصه: علاوه بر انسان، نقشهٔ ژنوم هزاران جاندار از گروههای مختلف موجودات زنده (مدلهای آزمایشگاهی، جانوران، گیاهان و میکروارگانیسمها) تعیین شده است که مهمترین آنها عبارتاند از:
- باکتریها و پروکاریوتها: باکتری اشریشیا کلی (E. coli) و باکتری آنفلوانزا (Haemophilus influenzae نخستین موجود با ژنوم کامل تعیینشده).
- تکسلولیها و قارچها: مخمر نان (Saccharomyces cerevisiae).
- بیمهرهها (مدلهای آزمایشگاهی): مگس سرکه (Drosophila) و کرم لولهای شفاف (C. elegans).
- مهرهداران و پستانداران: موش خانگی، شامپانزه، سگ، گربه، مرغ و گورخرماهی.
- گیاهان: گیاه گلدار مدل به نام «رشادی گوشموشی» (Arabidopsis)، برنج، ذرت و گندم.
جواب بیشتر بدانید صفحه ۶۹ فصل ۷ علوم تکمیلی هشتم
بازی با کروموزومها
در هستهٔ سلولهای بدن انسان ۴۶ کروموزوم بهصورت ۲۳ جفت وجود دارند؛ یعنی ما از کروموزوم شمارهٔ یک دو عدد در سلولهای بدنمان داریم. سایر کروموزومها از جفت کروموزوم شمارهٔ ۲ تا جفت کروموزوم شمارهٔ ۲۳ نیز بههمین ترتیب بهصورت جفت قرار دارند. جز کروموزوم جنسی که در مردها با یکدیگر متفاوتند، جفت کروموزومها از نظر اندازه و شکل و ترتیب عوامل وراثتی به یکدیگر شباهت دارند؛ اما کاملاً مثل هم نیستند. در بعضی از بیماریهای ژنتیکی تعداد این کروموزومها کم یا زیاد شده و در نتیجه باعث ایجاد مشکل میشود. به عنوان مثال در سندرم داون بیماران ۳ عدد کروموزوم ۲۱ دارند. از اینرو برای تشخیص بعضی از بیماریهای ژنتیکی، تعداد و ساختار آنها را مورد بررسی قرار میدهند.
فعالیت: جفت دیگر هر کدام از کروموزومهای سمت راست را از میان کروموزومهای سمت چپ پیدا کرده و به آن وصل کنید. این بازی را میتوانید بهصورت آنلاین هم انجام دهید. برای این کار میتوانید به نشانی زیر مراجعه کنید:
http://learn.genetics.utah.edu/content/chromosomes/karyotype

پاسخ: در تصویر زیر میتوانید مشاهده کنید:
پاسخ بیشتر بدانید صفحه ۷۲ فصل هفتم علوم تکمیلی هشتم
به نظر شما اگر در بدن یک کودک یا بزرگسال، بافتی آسیب ببیند و تعدادی از سلولهایش را از دست بدهد، چه اتفاقی رخ میدهد؟
پاسخ تشریحی: وقتی در بدن یک کودک یا بزرگسال بافتی آسیب ببیند و تعدادی از سلولهای خود را از دست بدهد، روند ترمیم و جایگزینی سلولها بسته به نوع بافت و میزان توانایی آن در تقسیم سلولی متفاوت است:
۱. بافتهایی با ترمیمپذیری بالا:
بسیاری از بافتهای بدن (مثل پوست، پوشش روده و بافت خونساز مغز استخوان) دارای سلولهای بنیادی بالغ هستند. این سلولها با تقسیم سلولیِ مداوم و تمایز یافتن، سلولهای آسیبدیده یا ازدسترفته را بهخوبی جایگزین و ترمیم میکنند.
۲. بافتهایی با ترمیمپذیری بسیار ناچیز:
برخی از اعضای حیاتی بدن مانند قلب و مغز نیز دارای تعداد بسیار کمی سلول بنیادی بالغ هستند؛ اما توانایی این بافتها برای تقسیم و ترمیم سلولهای ازدسترفته بسیار محدود و ناچیز است (به همین دلیل، آسیبهای شدید مغزی یا سکتههای قلبی بهسختی و به طور کامل ترمیم نمیشوند).
پاسخ خلاصه: اگر بافتی در بدن آسیب ببیند، بدن تلاش میکند توسط سلولهای بنیادی بالغ و تقسیم سلولی، سلولهای ازدسترفته را جایگزین کند. با این حال، توانایی ترمیم در بافتهای مختلف متفاوت است؛ مثلاً پوست و مغز استخوان توانایی ترمیم بالایی دارند، اما در بافتهایی مثل قلب و مغز، توانایی ترمیم بسیار ناچیز است.
پاسخ خود را بیازمایید صفحه ۷۲ فصل ۷ علوم تکمیلی هشتم
۱- آیا ژنها میتوانند تحت تأثیر محیط تغییر کنند؟
پاسخ تشریحی: بله، محیط میتواند بر ژنها و چگونگی فعالیت آنها اثر بگذارد. اگرچه توالی اصلی DNA (رمزهای ژنتیکی) معمولاً ثابت میماند، اما عوامل محیطی (مانند تغذیه، پرتوها، مواد شیمیایی، دما و سبک زندگی) قادرند با تغییرات شیمیایی روی مولکول DNA، میزان روشن یا خاموش بودن (بروز) ژنها را تغییر دهند. همچنین پرتوهای خطرناک یا مواد جهشزا میتوانند مستقیماً ساختار شیمیایی ژنها را تخریب کرده و باعث جهش و تغییر در آنها شوند.
پاسخ خلاصه: بله؛ عوامل محیطی (مثل پرتوها، مواد شیمیایی و سبک زندگی) میتوانند با ایجاد جهش در DNA یا تغییر در شیوهٔ فعالیت (روشن و خاموش شدن) ژنها، روی آنها اثر بگذارند.
۲- چرا با وجود یکسان بودن مادهٔ ژنتیکی در سلولهای مختلف بدن، ویژگیهای سلولهای عصبی، ماهیچهای، خونی و استخوانی با یکدیگر فرق دارد؟
پاسخ تشریحی: در دوران جنینی، تمامی سلولهای بدن از تقسیم زیگوت و از یک مادهٔ ژنتیکی واحد بهوجود میآیند. اما در جریان رشد، پدیدهای به نام «تمایز سلولی» رخ میدهد. در طول تمایز، در هر نوع سلول تنها بخش خاصی از ژنها «روشن» و فعال میشوند و بقیهٔ ژنها غیرفعال میمانند. به همین دلیل، سلولهای عصبی، ماهیچهای و خونی با اینکه دستورات ژنتیکی یکسانی در هستهٔ خود دارند، پروتئینهای متفاوتی میسازند؛ در نتیجه شکل، ساختار و کارکرد کاملاً متفاوتی پیدا میکنند.
پاسخ خلاصه: به دلیل تمایز سلولی؛ یعنی در هر سلول فقط ژنهای مربوط به وظیفهٔ همان سلول روشن و فعال میشوند و بقیهٔ ژنها خاموش میمانند؛ در نتیجه پروتئینها و شکل سلولها با هم فرق میکند.
۳- چرا فرزندان یک خانواده با وجود یکسان بودن مادهٔ وراثتی پدر و مادرشان از نظر ویژگیهای ژنتیکی با یکدیگر تفاوت دارند؟
پاسخ تشریحی: پدر و مادر سلولهای جنسی (اسپرم و تخمک) تولید میکنند که در آنها نیمی از کروموزومها حضور دارد. هنگام تشکیل این سلولهای جنسی، قطعات کروموزومها با یکدیگر تبادل میشوند (کراسینگاور) و ترکیبات جدیدی از ژنها بهوجود میآید. علاوه بر این، ترکیب تصادفی اسپرم و تخمک در زمان لقاح باعث میشود که هر فرزند، مجموعهٔ کاملاً متفاوتی از ترکیب ژنهای پدر و مادر را دریافت کند. به همین دلیل (بهجز دوقلوهای همسان)، هیچکدام از فرزندان یک خانواده از نظر ژنتیکی کاملاً شبیه یکدیگر نیستند.
پاسخ خلاصه: به دلیل ترکیب تصادفی کروموزومها در زمان تشکیل سلولهای جنسی (پدر و مادر) و ترکیب تصادفی اسپرم و تخمک هنگام لقاح؛ که باعث میشود هر فرزند مجموعهٔ کاملاً متفاوتی از ویژگیهای وراثتی را به ارث ببرد.
۴- سرطان در اثر افزایش بیرویهٔ تقسیم سلولی اتفاق میافتد. چرا این مسأله برای بدن ما مشکل ایجاد میکند؟
پاسخ تشریحی: در حالت عادی، تقسیم سلولی در بدن تحت کنترل شدید است تا سلولها به اندازه و به موقع تکثیر شوند. اما در بیماری سرطان، سلولها بدون توجه به نیاز بدن و به صورت کنترلنشده و سریع تقسیم میشوند. این امر دو مشکل بزرگ ایجاد میکند:
۱. تودهای از سلولهای اضافی به نام تومور تشکیل میشود که به بافتها و اندامهای مجاور فشار میآورد و فضای آنها را اشغال میکند.
۲. این سلولهای سرطانی نمیتوانند وظیفه و نقش طبیعی خود را در بدن انجام دهند و در عوض، انرژی و مواد غذایی زیادی را مصرف میکنند که در نهایت موجب اختلال شدید در کارکرد اندامها و آسیب جدی به بدن میشود.
پاسخ خلاصه: زیرا تقسیم کنترلنشدهٔ سلولها باعث ایجاد تومور، اشغال فضای اندامهای حیاتی، مصرف زیاد انرژی و اختلال کامل در عملکرد طبیعی بافتهای بدن میشود.
توجه: شما دانش آموز پایه هشتم متوسطه اول می توانید برای دسترسی سریع و آسان تر به معنی مطالب آموزشی و جواب سوالات درس های کتاب علوم تجربی تکمیلی (ویژه مدارس استعداد درخشان) پایه هشتم متوسطه اول ، در انتهای عنوان خود عبارت «ماگرتا» را نیز در گوگل جستجو کنید.
پاسخ فصل بعدی:
پاسخ فصل قبلی: جواب فصل ششم علوم تکمیلی هشتم
📝 در انتها امیدواریم که مقاله جواب فعالیت ها و تمرین های فصل هفتم کتاب علوم تجربی تکمیلی ویژه استعداد درخشان پایه هشتم متوسطه اول، برای شما دانش آموزان عزیز مفید بوده باشد و توانسته باشید تا از آن استفاده و بهره برده باشید.























